IV CSK 120/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 120/10

POSTANOWIENIE

Dnia 21 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSA Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zofii B.

przy uczestnictwie Elżbiety M.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 20 marca 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od Zofii B. na rzecz Elżbiety M. kwotę 120 (sto

dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Umową w formie aktu notarialnego zawartą w dniu 29 lutego 2008 r., Zofia

Teodora B. darowała swej córce Elżbiecie M. prawo własności lokalu oznaczonego

nr 54 położonego w G. przy ul. J.[…], stanowiącego odrębną nieruchomość, o

powierzchni 59,40 m2, szczegółowo w tym akcie opisanego, wraz z prawami w

częściach wspólnych budynku i udziałem w prawie wieczystego użytkowania

gruntu, dla którego w Sądzie Rejonowym prowadzona była księga wieczysta nr [...].

W dniu 18 marca 2008 r. Zofia Teodora B. złożyła w formie aktu notarialnego

oświadczenie, że po dokonaniu darowizny córka Elżbieta M. zmieniła swój

stosunek do niej jako darczyńcy i jej zachowanie wyczerpuje znamiona rażącej

niewdzięczności, co powoduje, że jako darczyńca odwołuje dokonaną darowiznę.

Oświadczenie to zostało skierowane do Danuty L., która jak wynika z treści aktu,

działała jako pełnomocnik obdarowanej Elżbiety M. W § 3 powołanego aktu

zamieszczono oświadczenie Danuty L., że potwierdza złe stosunki pomiędzy jej

mocodawczynią a darczyńcą i wyraża zgodę na odwołanie darowizny. § 4 aktu

notarialnego zawiera oświadczenie Danuty L., że w związku z odwołaniem

darowizny przenosi na Zofię Teodorę B. prawo własności darowanego Elżbiecie M.

lokalu stanowiącego odrębną nieruchomość wraz z prawami związanymi z tym

lokalem, na co Zofia Teodora B. wyraża zgodę.

Z dokumentu pełnomocnictwa sporządzonego w formie aktu notarialnego

w dniu 7 marca 2007 r., którym Danuta L. legitymowała się przy czynności

dokonanej w dniu 18 marca 2008 r. wynikało, że była ona umocowana do działania

w imieniu Elżbiety M. w zakresie m. in. nabywania i zbywania pod tytułem

odpłatnym i nieodpłatnym ruchomości, nieruchomości, prawa użytkowania

wieczystego

gruntu

i

innych

praw

majątkowych,

w

tym

spółdzielczych

własnościowych praw do lokali, papierów wartościowych – na warunkach i za cenę

według uznania pełnomocniczki, do zawierania umów ustanowienia odrębnej

własności lokali, umów zniesienia współwłasności nieruchomości gruntowych

i lokalowych, umów ustanowienia służebności lokalowych oraz służebności

gruntowych, na warunkach i według uznania pełnomocniczki, do zarządu

majątkiem, do składania oświadczeń o poddaniu się rygorowi egzekucji z art. 777

§ 1 pkt 4 i pkt 5 k.p.c. co do obowiązku zapłaty ceny za nabywane prawa bądź

wydania przedmiotów umowy.

Na wniosek Zofii Teodory B. z dnia 20 marca 2008 r. o wpisanie jej w

księdze wieczystej nr KW [...] jako właścicielki nieruchomości lokalowej na

podstawie aktu odwołania darowizny i zwrotu nieruchomości z dnia 18 marca

2008 r., referendarz sądowy postanowieniem z dnia 6 października 2008 r. dokonał

żądanego wpisu. Skargę na postanowienie referendarza wniosła Elżbieta M.

zarzucając m. in., że pełnomocnictwo, na podstawie którego działała Danuta L. jest

nieważne oraz że dokonana czynność nie mieściła się w granicach umocowania.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 października 2008 r. utrzymał w mocy

zaskarżony wpis. Na skutek apelacji Elżbiety M. od tego postanowienia,

postanowieniem z dnia 20 marca 2009 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone

postanowienie w ten sposób, że uchylił wpis prawa własności dokonany na rzecz

Zofii Teodory B. i wniosek oddalił. Dokonując oceny prawnej opisanych powyżej

czynności Sąd Okręgowy stwierdził, że w granicach swej kognicji zakreślonej

treścią art. 6268 §2 k.p.c. sąd wieczystoksięgowy ma obowiązek badać

skuteczność materialną czynności prawnej, a gdy czynność jest dokonana przez

pełnomocnika, badaniu podlega zakres umocowania zważywszy na skutki

przekroczenia umocowania wynikające z art. 103 § 1 k.c. W związku z powyższym

Sąd Okręgowy podzielił zarzut skarżącej, że pełnomocnictwo, którym legitymowała

się Danuta L. nie obejmowało umocowania do przyjęcia oświadczenia o odwołaniu

darowizny z powodu rażącej niewdzięczności i składania oświadczenia o zwrotnym

przeniesieniu własności darowanej nieruchomości. Dla czynności, których w imieniu

skarżącej dokonała w dniu 18 marca 2008 r. jej siostra wymagane było

pełnomocnictwo rodzajowe, a więc określające rodzaj czynności i jej przedmiot.

Brak potwierdzenia dokonanej czynności przez mocodawcę wywołuje skutki

z art. 103

§

k.c.

wieczystoksięgowy

Zatem

winien

był

dla

prawidłowego

dysponować

dokonania

dokumentem

wpisu

sąd

zawierającym

potwierdzenie umowy. Brak takiego dokumentu czyni umowę nieważną a wpis

wadliwym.

Postanowienie

Sądu

Okręgowego

zaskarżyła

skargą

kasacyjną

wnioskodawczym Zofia Teodora B. zarzucając naruszenie art. 626 8 § 2 k.p.c. przez

niesłuszne zakwestionowanie umocowania do czynności odwołania darowizny

podczas gdy czynność ta stanowi tylko causa czynności stanowiącej podstawę

wpisu,

badanie

zaś

ważności

causae

wykracza

poza

kognicję

sądu

wieczystoksięgowego. Nadto skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, to

jest art. 898 § 1 i § 2 k.c. przez przyjęcie, że podstawą wpisu zmiany właściciela

w księdze wieczystej była czynność odwołania darowizny oraz naruszenie art. 98

k.c. przez przyjęcie, że udzielone Danucie L. pełnomocnictwo nie spełniało warunku

do przyjęcia w imieniu mocodawcy oświadczenia o odwołaniu darowizny, mimo że

czynność ta wiąże się ściśle z wykonaniem umowy darowizny i jest warunkiem

koniecznym ważnej czynności zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości.

Skarżąca

i przekazania

domagała

sprawy

się

Sądowi

uchylenia

Okresowemu

zaskarżonego

do

postanowienia

ponownego

rozpoznania

ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i oddalenia apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

Nie budzi wątpliwości, że zgodnie z treścią art. 6268 § 2 k.p.c., zakres

badania sądu rozpoznającego wniosek o wpis do księgi wieczystej jest ograniczony

do badania treści wniosku, treści i formy dołączonych do wniosku dokumentów.

W sprawie mamy do czynienia z oświadczeniem woli o odwołaniu darowizny

skierowanym do pełnomocnika, a nadto z umową przeniesienia własności, zawartą

przez

pełnomocnika

obdarowanego

z

odwołującym

darowiznę

darczyńcą,

stanowiącą wykonanie obowiązku zwrotu przedmiotu darowizny – zatem, z punktu

widzenia kognicji sądu wieczystoksięgowego wynikającej z art. 626 8 § 2 k.p.c.,

rozważenia wymagają obie te czynności.

Umowy przenoszące własność w obowiązującym porządku prawnym mają

charakter przyczynowy. Przyczyna prawna umowy o skutku wyłącznie rzeczowym,

co do zasady tkwi w umowie zobowiązującej. Przeniesienie własności ma,

w okolicznościach

sprawy,

charakter

wyłącznie

rzeczowy,

co

dla

sądu

wieczystoksięgowego oznacza, że doszło do upadku przyczyny prawnej wyrażonej

w umowie zobowiązującej. Upadek podstawy prawnej jest tu następstwem złożenia

przez darczyńcę jednostronnego oświadczenia woli o odwołaniu darowizny wobec

wystąpienia rażącej niewdzięczności obdarowanego. Na skutek złożenia przez

darczyńcę takiego oświadczenia z podanej przyczyny okazuje się, że obdarowany

uzyskał korzyść bez podstawy prawnej, zatem ma obowiązek otrzymaną korzyść

(tu nieruchomość lokalową) zwrócić, stosowanie do przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 898 § 2 k.c.). Wbrew twierdzeniu skarżącej nie jest jednak tak, że

sąd wieczystoksięgowy jest pozbawiony możliwości badania, czy czynność

zwrotnego przeniesienia własności jest zgodna z prawem. Przez zgodność

z prawem rozumieć tu należy zgodność z bezwzględnie obowiązującymi

przepisami prawa. Pozbawienie umowy darowizny jej skuteczności prawnej nastąpi

w razie spełnienia dwóch przesłanek, to jest istnienia okoliczności kwalifikowanych

jako rażąca niewdzięczność i złożenia przez darczyńcę stosownego oświadczenia

woli. Stwierdzenie rażącej niewdzięczności niweczy causa umowy darowizny.

Skarżący ma rację, że sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony do badania, czy

miały miejsce zdarzenia uzasadniające ocenę, że obdarowany dopuścił się

względem darczyńcy rażącej niewdzięczności. Przed sądem wieczystoksięgowym

nie mogłoby się toczyć postępowanie dowodowe, które miałoby na celu wykazanie

istnienia

tej

przesłanki

i

sąd

ten

nie

mógłby

dokonać

na

podstawie

przeprowadzonego postępowania dowodowego ustaleń faktycznych. Zatem przy

takim rozumieniu przyczyny prawnej odwołania darowizny skarżący ma rację, że

nie podlega ona badaniu w postępowaniu wieczystoksięgowym. W razie jej

zakwestionowania obdarowanemu przysługuje droga powództwa z art. 10 ustawy

z dnia 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124,

poz. 1361 ze zm. ) Do kognicji sądu wieczystoksięgowego należy jednak ocena,

czy mające charakter prawokształtujący oświadczenie darczyńcy o odwołaniu

darowizny doszło do wiadomości obdarowanego (art. 61 k.c.). Przewidziana dla

tego oświadczenia w art. 900 k.c. forma pisemna jest formą dla celów dowodowych,

nie zmienia to jednak zasady, że oświadczenie staje się skuteczne dopiero z chwilą

gdy obdarowany mógł się zapoznać z jego treścią. Zatem rzeczą wnioskodawcy

jest przedstawić w postępowaniu wieczystoksięgowym dowód, że oświadczenie

o odwołaniu darowizny doszło do wiadomości obdarowanego. Skuteczność

oświadczenia

ma

tu

charakter

prawotwórczej

przesłanki,

stąd

też

sąd

wieczystoksięgowy jest uprawniony do jej badania. Badanie to mieści się

w granicach przyznanego temu sądowi uprawnienia do badania skuteczności

materialnej rejestrowanej czynności prawnej. Można dodać, że w orzecznictwie

Sądu Najwyższego wyrażano już pogląd o dopuszczalności badania w tym

postępowaniu

skuteczności

i

terminowości

złożenia

oświadczenia

woli

wywołującego oznaczone skutki prawne (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

26 czerwca 1974 r. III CZP 4/74, OSNC z. 5/1974 r., poz. 75 dotyczącą

skuteczności i terminowości dokonanego przez Skarb Państwa zawiadomienia

o skorzystaniu z prawa pierwokupu na gruncie przepisów ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach).

Jest oczywiste, że potrzeba wykazywania, iż oświadczenie o odwołaniu

darowizny doszło do wiadomości obdarowanego nie powstanie, gdy umowę

powrotnego przeniesienia własności będą zawierać obdarowany i darczyńca

osobiście. W sprawie niniejszej mamy do czynienia z czynnością prawną, przy

dokonywaniu której obdarowany działał przez pełnomocnika. Za ugruntowany

w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy uznać pogląd, że w postępowaniu

wieczystoksięgowym,

przy

czynnościach

prawnych

dokonywanych

przez

pełnomocnika sąd bada zakres umocowania, a więc bada, czy czynności

pełnomocnika rodzą skutki w sferze prawnej mocodawcy. Skutki działania bez

umocowania lub przekroczenia zakresu umocowania reguluje art. 103 § 1 k.c.

Przewidziana powołanym przepisem sankcja nie jest sankcją nieważności. Określa

się ją mianem bezskuteczności zawieszonej. Przepis stanowi, że jeżeli zawierający

umowę jako pełnomocnik nie ma umocowania albo przekroczy jego zakres,

ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez osobę, w której imieniu umowa

została zawarta. Czas do momentu potwierdzenia umowy jest więc stanem

zawieszenia i wówczas umowa nie wywołuje zamierzonych skutków prawnych (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok z dnia 7 listopada 1997 r. II CKN 431/97,

OSNC z. 6/1998 r., poz. 94, wyrok z dnia 13 kwietnia 2007 r. III CSK 416/06,

lex nr 269807). Usunięcie stanu zawieszenia może nastąpić bądź wprost przez

potwierdzenie umowy przez osobę, w imieniu której ją zawarto lub też w sposób

wskazany w § 2 art. 103 k.p.c. Dla usunięcia zatem stanu zawieszenia druga strona

może wyznaczyć osobie, w której imieniu umowa została zawarta, odpowiedni

termin do potwierdzenia umowy. Ustawa nie określa, w jakim terminie winno

nastąpić potwierdzenie umowy przez osobę, w imieniu której działał rzekomy

pełnomocnik. Milczenie uprawnionego podmiotu nie może być jednak poczytywane

za odmowę potwierdzenia zważywszy, że ustawa milczenie czyni prawnie

doniosłym dopiero wówczas, gdy druga strona wyznaczy odpowiedni termin do

potwierdzenia umowy i termin ten upłynie bezskutecznie (art. 103 § 2 k.c.). Skutek

w postaci nieważności umowy powodują albo odmowa potwierdzenia, albo

bezskuteczny

upływ

zakreślonego

terminu.

Zatem

umowa

zawarta

z przekroczeniem umocowania albo bez umocowania do chwili potwierdzenia nie

wywołuje skutków prawnych, a po odmowie potwierdzenia lub po bezskutecznym

upływie terminu, o którym mowa w art. 103 § 2 k.c. również tych skutków nie

wywołuje,

jest

bowiem

nieważna.

W

obu

przeto

wypadkach

czynności

pełnomocnika nie wywołują skutków w sferze prawnej mocodawcy. Bez naruszenia

zatem

zakreślonej

przepisem

art.

6268

§

k.p.c.

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego, przez badanie treści wniosku i dołączonych do niego

dokumentów mających stanowić podstawę wpisu, sąd ten może ustalić materialną

skuteczność dokonanej przez pełnomocnika czynności.

W okolicznościach sprawy niniejszej odwołać się nadto należy do treści

art. 109 k.c. stanowiącego, że przepisy działu niniejszego (działu VI k.c. –

przedstawicielstwo) stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy oświadczenie woli ma

być złożone przedstawicielowi.

Uczestniczka

w toku postępowania zarzuciła m.in., że Danuta L.

przekroczyła zakres udzielonego umocowania i jej stanowisko w postępowaniu

wskazywało, że nie potwierdza czynności pełnomocnika.

Z treści pełnomocnictwa udzielonego przez uczestniczkę siostrze, którego

treść w istotnej części została przytoczona powyżej, wynikało, że w zasadzie było

to pełnomocnictwo do czynności zwykłego zarządu czyli było to pełnomocnictwo

ogólne (art. 98 k.c.). Przy założeniu, że przeniesienie własności nieruchomości jest

czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu, umocowanie do dokonania

takiej czynności winno przybrać formę pełnomocnictwa rodzajowego. Zawarte

w tym pełnomocnictwie sformułowanie o umocowaniu do nabywania i zbywania

pod tytułem odpłatnym i nieodpłatnym nieruchomości nie mogło być poczytane za

pełnomocnictwo

rodzajowe.

Pełnomocnictwo

rodzajowe

wymaga

bowiem

określenia nie tylko rodzaju czynności prawnej objętej umocowaniem, ale nadto

wskazania przedmiotu takiej czynności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 listopada 1998 r. II CKN 866/97, OSNC z. 3/1999 r., poz. 66). Ogólna formuła

przytoczonego powyżej fragmentu pełnomocnictwa nie pozwala uznać go za

skuteczne pełnomocnictwo rodzajowe, stąd też nie można podzielić takiego

stanowiska wyrażonego w skardze kasacyjnej.

Dla zawarcia umowy przenoszącej powrotnie własność nieruchomości na

skutek odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności pełnomocnik winien

legitymować się pełnomocnictwem do poszczególnej czynności (art. 98 k.c.).

W treści umocowania powinna być wskazana umowa stanowiąca źródło nabycia,

a więc umowa darowizny, wskazane osoby ją zawierające i przyznane okoliczności

faktyczne uzasadniające upadek umowy darowizny. Aczkolwiek bowiem zwrot

przedmiotu darowizny następuje przez przeniesienie własności to jednak zwrot

dokonywany na podstawie art. 898 § 2 k.c. nie może być utożsamiany

z przeniesieniem

własności,

u

podstaw

której

leży

tradycyjna

czynność

przysparzająca.

Zważywszy na treść art. 109 k.c., również dla odbioru oświadczenia

o odwołaniu darowizny, ze skutkiem dla mocodawcy, pełnomocnik winien

legitymować się pełnomocnictwem do tej czynności. Pełnomocnictwo takie może

występować samodzielnie czyli wynikać z wyraźnej woli mocodawcy, ale też

umocowanie do tej czynności może w sposób dorozumiany wynikać z treści

pełnomocnictwa do dokonania zwrotu odwołanej darowizny biorąc pod uwagę, że

takie pełnomocnictwo jest dalej idące. Dopiero wówczas oświadczenie woli złożone

tak umocowanemu pełnomocnikowi mogłoby być traktowane jako złożone samemu

reprezentowanemu. W sprawie niniejszej miejsca to nie miało.

W świetle powyższego nie było podstaw do przyjęcia, że zaskarżone

postanowienie

zostało

wydane

z

przekroczeniem

granic

kognicji

sądu

wieczystoksiegowego zakreślonych przez art. 6268 § 2 k.p.c. Czyniło to skargę

kasacyjną nieuzasadnioną, zatem Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. i

na podstawie art. 108 §1 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.