IV CSK 12/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 12/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Bogdana G.

przy uczestnictwie Haliny G.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 15 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki postępowania w ten sposób, że

wnioskodawcy przyznał prawo własności zabudowanej nieruchomości stanowiącej

działkę nr 171, położonej w T., oznaczone wierzytelności, udziały w dwóch

spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością i określone ruchomości, a uczestniczce

postępowania – prawo własności niezabudowanej nieruchomości stanowiącej

działkę nr 172, położonej w T., spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego nr 8, położonego przy ul. Z. 12, oznaczone wierzytelności i

ruchomości,

ponadto

zasądził

od

wnioskodawcy

na

rzecz

uczestniczki

postępowania 46 493,13 zł tytułem dopłaty i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd ustalił, że wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 31 marca 2006 r. zostało

rozwiązanie przez rozwód małżeństwo Bogdana G. i Haliny G., zawarte dnia 16

kwietnia 1983 r. Wspomniany wyrok uprawomocnił się dnia 22 kwietnia 2006 r.

W skład majątku wspólnego - co było bezsporne - wchodziły wymienione

wyżej

nieruchomości.

Na

podstawie

dowodu

z

opinii

biegłego

z

dnia

15 października 2007 r. Sąd ustalił, że zabudowana działka nr 171 ma wartość

395 000 zł, niezabudowana działka nr 172 - 161 000 zł, a spółdzielcze prawo do

lokalu mieszalnego - 298 000 zł. Do majątku wspólnego należały także

szczegółowo oznaczone ruchomości. Ustalona przez biegłego wartość tych

ruchomości wynosi 22 090 zł. W skład majątku wspólnego wchodziły udziały w „C.”

sp. z.o.o. wartości 4500 zł i w „LD M.” sp. z o.o. wartości 7 076,24 zł. Podlegający

podziałowi majątek obejmował też wierzytelność na rachunku bankowym

wnioskodawcy w BPH SA w wysokości 21 531,97 zł i w Banku Spółdzielczym w

wysokości 161,03 zł, wartość zbytych przez wnioskodawcę akcji w „LD H.” SA

wynoszącą 10 604 zł, wierzytelność z tytułu posiadanej przez wnioskodawcę polisy

w Commercial Union Polska w wysokości 24 659,97 i polisy ubezpieczeniowej

uczestniczki postępowania w PZU w wysokości 3000 zł, kwotę 30 000 zł z tytułu

sprzedanego przez wnioskodawcę samochodu Toyota Corolla, kwotę 58 573,06 zł

z tytułu sprzedaży przez wnioskodawcę towarów i wyposażenia sklepów oraz

samochodu Opel Movano (Sąd ustalił, że z uzyskanej ze sprzedaży tych rzeczy

ceny w wysokości 164 237,58 zł wnioskodawca jedynie 105 664,52 zł przeznaczył

na spłatę długów należących do majątku wspólnego). Sąd nie uwzględnił w

podziale majątku wspólnego powstałego przed ustaniem wspólności ustawowej

długu wobec TUiR „Warta” SA w Warszawie wynoszącego łącznie z odsetkami

372 758,58 zł, ponieważ do chwili orzekania nie został on zaspokojony.

Sąd pierwszej instancji przyznał wnioskodawcy – wbrew jego żądaniu –

jedynie prawo własności zabudowanej działki, albowiem wartość udziałów

w majątku wspólnym przemawiała za przyznaniem własności niezbudowanej działki

uczestniczce postępowania. Łączną wartość podlegającego podziałowi majątku

Sąd ustalił w wysokości 1 036 166, 27 zł. Mając na względzie wartość składników

przyznanych wnioskodawcy (564 576,27 zł) i uczestniczce postępowania (471 590

zł), Sąd zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki postępowania dopłatę

w wysokości 46 493,13 zł (564 166,27 zł – 518 083,13 zł).

Apelację wnioskodawcy Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z dnia 21

maja 2009 r. Na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 11 marca 2010 r. uchylił postanowienie Sądu drugiej

instancji

i

przekazał

sprawę

do

ponownego

rozpoznania.

Zaskarżonym

postanowieniem z dnia 15 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy ponownie oddalił apelację

wnioskodawcy.

Sąd odwoławczy ustalił, że dług wobec TUiR „Warta” SA w Warszawie,

wynoszący ostatecznie 170 000 zł, powstał w 2001 r. i podlega rozliczeniu

w postępowaniu o podział majątku, ponieważ został spłacony przez wnioskodawcę

w dniu 19 lutego 2009 r. Uczestniczka postępowania powinna zatem stosownie

do jej udziału w majątku wspólnym zwrócić wnioskodawczy 85 000 zł z tego tytułu.

Sąd Apelacyjny uznał – opierając się na ustaleniach dotyczących spłaconych przez

wnioskodawcę długów - że uzyskana przez wnioskodawcę w listopadzie 2006 r.

kwota 164 237,58 zł z tytułu sprzedaży towarów i wyposażenia sklepów oraz

samochodu Opel Movano nie została przeznaczona, jak przyjął Sąd Okręgowy,

na spłatę długów związanych z majątkiem wspólnym i dlatego nie podlegała

rozliczeniu w podstępowaniu o podział majątku wspólnego.

Z ustaleń Sądu odwoławczego wynika, że po wydaniu postanowienia z dnia

21 maja 2009 r., oddalającego wniesioną w sprawie apelację, wnioskodawca dnia

13 października 2009 r. zbył 1/5 część przyznanej mu działki nr 171 za ceną

150 000 zł. Uczestniczka postępowania zbyła natomiast całą działkę nr 172 za

220 000 zł dnia 31 marca 2010 r. W związku z tym Sąd ustalił, że wartość całej

działki nr 171 – wobec zbycia 1/5 jej części za 150 000 zł – wynosi 750 000 zł.

Wartość działki nr 172 ustalił natomiast w wysokości odpowiadającej cenie jej

sprzedaży.

Sąd uwzględnił w podziale majątku wspólnego zbyte przez wnioskodawcę

składniki należące do dzielonego majątku, a ich wartość ustalił według cen

sprzedaży. Wartość majątku wspólnego wynosi 1 555 866,50 zł. Mając na

względzie wartość składników przyznanych uczestniczce postępowania (530 590

zł) i wnioskodawcy (1 025 276 zł), Sąd uznał, że uczestniczce postępowania należy

się od wnioskodawcy dopłata w wysokości 247 343 zł, która jednak –

po uwzględnieniu spłaconego przez wnioskodawcę długu wobec TUiR „Warta”

(85 000 zł) – ostatecznie wynosi 162 343 zł. Jednakże nie było – zdaniem Sądu –

podstaw do zmiany zaskarżonego orzeczenia w zakresie dopłaty, ponieważ

apelację wniósł wyłącznie wnioskodawca.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

obu

podstawach,

pełnomocnik

wnioskodawcy zarzucił naruszenie art. 1036 k.c., art. 3 w związku z art. 13 § 2

k.p.c., art. 684 w związku za art. 567 § 3 k.p.c., art. 384 i 378 k.p.c. Powołując się

na te podstawy, wniósł o uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania albo o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej rozstrzygające znaczenie ma zarzut

naruszenia art. 684 w związku z art. 567 § 3 k.p.c. polegający na nieprawidłowym

ustaleniu wartości działki nr 171.

Kwestią ustalania wartości nieruchomości w postępowaniu sądowym,

w powiązaniu z dotyczącymi jej przepisami ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm. –

dalej: „u.n.g.”), Sąd Najwyższy zajmował się w postanowieniu z dnia 20 maja

2010 r., V CSK 13/10 (OSNC 2011, nr 1, poz. 9). Wyjaśnił, że przepis art. 149

u.g.n. określa zakres stosowania przepisów dotyczących ustalenia wartości

nieruchomości. Stanowi on, że przepisy rozdziału I, działu IV stosuje się –

z wyłączeniem określenia wartości nieruchomości w związku z realizacją ustawy

o scalaniu i wymianie gruntów – do wszystkich nieruchomości, bez względu na ich

rodzaj, położenie i przeznaczenie, a także bez względu na podmiot własności i cel

wyceny. Zgodnie z art. 156 ust. 3 u.g.n., operat szacunkowy - sporządzona na

piśmie przez rzeczoznawcę majątkowego opinia o wartości nieruchomości (art. 156

ust. 1 u.g.n.) – może być wykorzystywany do celu, dla którego został sporządzony,

przez okres 12 miesięcy od chwili jego sporządzenia, chyba że wystąpiły zmiany

uwarunkowań prawnych lub istotne zmiany czynników, przewidzianych w art. 154

u.g.n. Po upływie tego okresu operat szacunkowy – w myśl art. 156 ust 4 u.g.n. –

może być wykorzystany po potwierdzeniu jego aktualności przez rzeczoznawcę

majątkowego. Potwierdzenie aktualności operatu następuje przez umieszczenie

stosownej klauzuli przez rzeczoznawcę, który go sporządził.

W piśmiennictwie podkreśla się, że wyrażona w art. 149 u.g.n. zasada

dotyczy

wszystkich

nieruchomości

będących

przedmiotem

postępowania

administracyjnego i sądowego oraz przedmiotem stosunków między różnymi

podmiotami, kształtującymi się bez udziału organów administracji publicznej

i sądów, jeżeli czynność prawna wymaga określenia wartości nieruchomości

zgodnie z obowiązującymi przepisami albo gdy taka potrzeba wynika z woli stron.

Wśród postępowań sądowych wymagających określenia wartości nieruchomości –

jeżeli uczestnicy postępowania nie określą jej zgodnie - wymienia się wprost m.in.

postępowanie o podział majątku wspólnego, zniesienie współwłasności i dział

spadku.

Stosowanie zawartych w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami przepisów dotyczących określania wartości nieruchomości

w postępowaniu sądowym było też przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego

w wyroku z dnia 7 października 2005 r., IV CK 106/05 (OSNC 2006, nr 7-8, poz.

128). Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zgodnie z art. 240 ust. 2 u.g.n., ilekroć

w przepisach odrębnych ustaw jest mowa o czynnościach wykonywanych przez

biegłych lub inne osoby uprawnione do szacowania nieruchomości, tylekroć należy

przez to rozumieć, że czynności te mogą wykonywać wyłącznie rzeczoznawcy

majątkowi, o których mowa w ustawie. Oznacza to, że także w postępowaniu

sądowym szacowania nieruchomości powinien dokonać rzeczoznawca majątkowy,

któremu

nadano

21 sierpnia 1997

rzeczoznawca

to

r.

o

uprawnienie

zgodnie

gospodarce

nieruchomościami.

majątkowy,

dokonując

z

przepisami

szacowania

Tym

(wyceny)

ustawy

samym

z

dnia

biegły

nieruchomości,

powinien przestrzegać przepisów rozdziału I, działu IV u.g.n. Wynika to

jednoznacznie z art. 149 u.g.n., dokonana w sprawie wycenia nieruchomości

powinna być zatem zgodna ze wskazanymi w nim przepisami prawa.

Z akt sprawy wynika, że ustalenie wartości działki nr 171 - z tego powodu,

że uczestnicy postępowania nie ustalili jej zgodnie – było przedmiotem opinii

biegłego z dnia 15 października 2007 r. W chwili orzekania przez Sąd odwoławczy

(15 lipca 2010 r.) opinia wymagała zatem aktualizacji w sposób wskazany w art.

156 ust. 4 u.g.n., ponieważ upłynął przewidziany w art. 156 ust. 3 u.g.n.

dwunastomiesięczny termin do jej wykorzystania w sprawie. Wspomniana opinia

nie została jednak zaktualizowana, a Sąd odwoławczy samodzielnie, bez

uprzedzenia uczestników postępowania, ustalił nową – w jego przekonaniu –

aktualną wartość działki nr 171.

Nie

ulega

wątpliwości,

że

aktualizacja

opinii

wymaga

wiadomości

specjalnych, to zaś oznacza - zgodnie z art. 278 k.p.c. - konieczność zasięgnięcia

opinii biegłego. W piśmiennictwie i w orzecznictwie zgodnie podkreśla się,

że dowód z opinii biegłego ma charakter szczególny, ponieważ jego celem jest

dostarczenie sądowi wiadomości specjalnych niezbędnych do rozstrzygnięcia

sprawy. Z tego względu nie można go zastąpić inną czynnością dowodową

(np. przesłuchaniem świadka) lub zaniechać jego przeprowadzenia z powodu

posiadania wiedzy specjalnej przez sędziego wchodzącego w skład sądu

orzekającego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2006 r.,

II CSK 245/06, niepubl.). Za potrzebą zaktualizowania opinii, zgodnie z art. 156 ust.

4 u.g.n., przemawia także zawarte w tym przepisie unormowanie. Wskazano w nim

jednoznacznie podmiot uprawniony do potwierdzenia aktualizacji opinii i sposób

jej dokonania.

Nie ulega wątpliwości, że dokonane w sprawie ustalenie wartości działki nr

171 nie odpowiada przedstawionym wyżej wymaganiom. Zarzut wydania

zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 684 w związku z art. 567 § 3 k.p.c.

należało zatem uznać za uzasadniony.

Nie można natomiast podzielić zarzutu skarżącego, że doszło do wydania

zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 1036 k.c. w sposób wskazany

w uzasadnieniu podstawy kasacyjnej. Skarżący wiąże naruszenie tego przepisu

z kwestią rozliczenia długów, które spłacił pieniędzmi uzyskanymi ze sprzedaży

towarów i wyposażenia sklepu oraz samochodu Opel Movado (164 237,58 zł).

Tymczasem wspomniane długi nie były przedmiotem rozliczenia w postępowaniu

o podział majątku wspólnego, ponieważ nie należały – jak wynika z wiążących

w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych (art. 398 13 § 2 k.p.c.) –

do podlegającego podziałowi majątku wspólnego.

Nieuzasadniony jest również zarzut, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 384 i 378 k.p.c. polegającym - zdaniem skarżącego - na

„dokonaniu

ponownego

podziału

majątku

wspólnego

tylko

na

niekorzyść

wnioskodawcy”. Zaskarżone postanowienie należy do orzeczeń działowych

charakteryzujących się – podobnie jak orzeczenia o zniesieniu współwłasności –

tzw. niepodzielnością rozstrzygnięć. Zaskarżając takie orzeczenie, skarżący musi

się liczyć z tym, zwłaszcza, jeżeli kwestionuje orzeczenie w całości - tak jak miało

to miejsce w apelacji wniesionej w niniejszej sprawie – że sąd drugiej instancji

może wydać orzeczenie, które będzie dla niego mniej korzystne niż orzeczenie

sądu pierwszej instancji. Przewidziany w art. 384 k.p.c. zakaz reformationis in peius

nie ma charakteru bezwzględnego. W szczególności w orzecznictwie utrwalił się

pogląd, że wymieniony zakaz nie obowiązuje w wypadku niepodzielności

rozstrzygnięć

zawartych

w

zaskarżonym

orzeczeniu

(por.

uchwałę

Sądu

Najwyższego z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 7/77, OSNC 1977, nr 11, poz. 205

i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1999 r., I CKN 379/98,

OSNC 2000, nr 3, poz. 59).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.).

jw