IV CSK 118/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 118/12

POSTANOWIENIE

Dnia 12 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Ł.

przy uczestnictwie K. P.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 27 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta Ł. wniósł

o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności działki gruntu, położonej w Ł.

przy ul. N. oznaczonej w ewidencji gruntów nr .. o pow. 0,0805 ha, z dniem 28

czerwca 1998 r. Jako uczestnika postępowania wskazano K. P., który faktycznie

władał tą działką. Rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy w Ł. ustalił co następuje.

Nieruchomości gruntowa oznaczonej w ewidencji gruntów Miasta Ł. jako

działka nr … o powierzchni 0,0805 ha, wchodziła w skład większej nieruchomości

stanowiącej własność M. R. Po II Wojnie Światowej nieruchomość ta podlegała

podziałom a własność poszczególnych działek regulowana była bądź to w trybie

ustawy uwłaszczeniowej, bądź też podlegała zwykłemu obrotowi prawnemu.

W trakcie zakładania ewidencji gruntów w roku 1968, jako właściciela działki

oznaczonej aktualnie numerem ewidencyjnym … wpisany został Skarb Państwa,

pomimo tego, że stan ten nie wynikał z żadnych czynności prawnych, ani też ze

stanu faktycznego władania gruntem, gdyż działka ta była użytkowana przez K. P.

Działka jest otoczona z trzech stron działkami oznaczonymi w ewidencji gruntów o

numerach nr … i łączy się z nieruchomością zabudowaną domem mieszkalnym

i zabudowaniami gospodarczymi, oznaczonej w ewidencji jako działka nr … . Jako

właściciel wszystkich wymienionych działek, oprócz działki …, ujawniony jest K. P.

Działki te tworzą zwartą nieruchomość i jeszcze na przełomie lat 60-tych i 70-tych

ubiegłego wieku K. P. postawił ogrodzenie z siatki rozpiętej na betonowych

słupach, w ten sposób, że wyodrębnił je od innych nieruchomości, nie stawiając

żadnego ogrodzenia pomiędzy działką nr …, a działką zabudowaną domem

mieszkalnym, na której mieszka uczestnik. Wszystkie cztery ogrodzone działki były

wykorzystywane przez uczestnika. Posadził on na tym terenie drzewa owocowe

oraz ozdobne drzewa iglaste. Rozmieścił kilka uli, trzymając w nich pszczoły.

Rodzina uczestnika wykorzystywała teren jako ogród, sad i cześć rekreacyjną.

Przez ponad 40 lat nikt nie rościł sobie pretensji do działki, … i nie kwestionował

zarówno faktu, jak i sposobu władania nią przez uczestnika. W trakcie władania

gruntem objętym wnioskiem przez K. P. odnawiany był operat ewidencji gruntów,

przy tej okazji dokonywano zmiany oznaczenia działek oraz drobnej korekty

powierzchni. Jako właściciel działki … ujawniony był ciągle Skarb Państwa.

Mając na względzie takie ustalenia Sąd Rejonowy uznał, że wskazują one

na to, iż Skarb Państwa nigdy nie władał jako samoistny posiadacza działką nr …

dlatego postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2011 r., oddalił wniosek Skarbu

Państwa o jej zasiedzenie.

Rozpoznając apelację od tego orzeczenia Sąd Okręgowy stwierdził,

że skutek zasiedzenia w postaci nabycia własności wynika z mocy samego prawa

i następuje z upływem ostatniego dnia przewidzianego ustawą okresu posiadania.

Dlatego do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia mają

zastosowanie przepisy obowiązujące w dniu upływu okresu zasiedzenia. Jeżeli

więc okres zasiedzenia nastąpił przed wejściem w życie w ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. (tj. przed 1 października 1990 r.), terminy zasiedzenia liczyć należy zgodnie

z art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed tą datą. Do zasiedzenia w złej

wierze wystarczy wobec tego 20 lat posiadania nieruchomości jako samoistny

posiadacz.

Zdaniem Sądu Okręgowego, wbrew ustaleniom poczynionym przez Sąd

Rejonowy,

zgromadzony

w

sprawie

materiał

dowodowy

wskazuje,

że wnioskodawca wszedł w posiadanie przedmiotowej nieruchomości w dniu

27 czerwca 1968 r.. Zakładają, że uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze

i posiadał ją nieprzerwanie to nabycie własności przez zasiedzenie nastąpiło w dniu

27 czerwca 1986 r.

Sąd Okręgowy uznał, że Skarb Państwa objął działkę, aktualnie oznaczoną

jako … w samoistne posiadanie poprzez ujawnienie go jako właściciela w rejestrze

gruntów miasta Ł. Nastąpiło to w dniu 27 czerwca 1968 r. kiedy jako właściciela

działki oznaczonej wtedy numerem 47 wpisano Skarb Państwa - Prezydium

Powiatowej Rady Narodowej Zarząd Gospodarki Terenami w Ł. Posiadanie Skarbu

Państwa zostało następnie potwierdzone w 1976 r., gdy odnowiono operat

ewidencji gruntów miasta Ł. oraz w 1992 r., po ponownym odnowieniu operatu. Za

każdym razem jako właściciel działki, oznaczonej od 1992 r. numerem …,

ujawniony został Skarb Państwa.

Zdaniem Sądu Okręgowego ze znajdujących się w aktach sprawy dowodów

nie wynika, by kiedykolwiek uczestnik postępowania J. P. nabył własność

przedmiotowej nieruchomości. Złożone do akt sprawy kserokopie aktów własności

ziemi dotyczą działek o dawnych nr … . Z faktu, że uczestnik postępowania nie

nabył własności działki o dawnym numerze …, w ocenie Sądu Okręgowego wynika,

że w dniu 4 listopada 1971 r. działka o dawnym nr … nie była w posiadaniu

samoistnym uczestnika postępowania ani członków jego rodziny. Jednocześnie

Sąd Okręgowy wskazał, że uczestnik postępowania potwierdził, iż przedmiotowa

działka nie jest jego własnością, a znajdowała się w jego użytkowaniu od około 50

lat jako całość - ogród, łącznie z sąsiednimi gruntami stanowiącymi jego własność.

Sąd Okręgowy ustalił także, że uczestnik postępowania opłacał podatki takie, jakie

przychodziły z Miejskiej Rady Oddziału Finansowego i nigdy nie sprawdzał, jakiej

powierzchni to dotyczy oraz, iż nikt nie zwracał się od niego w sprawie działki … i

nie interesował się nią. Wobec tego Sąd Okręgowy stwierdził, że wobec takich

wyjaśnień uczestnika postępowania należy stwierdzić, iż nie zwracano się do niego

również w sprawie budowy kolektora i komory rewizyjnej na kanale, które zostały

umiejscowione na przedmiotowej nieruchomości i włączone do eksploatacji 18

lutego 1973 r.

Na

podstawie

informacji

uzyskanej

w

Miejskim

Przedsiębiorstwie

Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. w Ł. z dnia 24 maja 2011 r. Sąd Okręgowy

ustalił, że przez działkę nr … przebiega kolektor „A" o średnicy 1,2 m. Jest to

główny kanał dosyłowy do miejskiej oczyszczalni ścieków w Ł. Zgodnie

z obowiązującymi wytycznymi w odległości 5 m od skrajnych ścian rury znajdującej

się w kanale nie powinny być wznoszone żadne trwałe budowle ani sadzone

drzewa. Na terenie przedmiotowej działki zlokalizowana jest komora rewizyjna na

kanale, do której winna być zapewniona możliwość dostępu dla przeprowadzania

prac eksploatacyjnych oraz usuwania ewentualnych awarii. Kanał został odebrany

i włączony do eksploatacji 18 lutego 1972 r.

Zdaniem Sądu Okręgowe fakty te świadczą, że uczestnik postępowania nie

był postrzegany jako właściciel przedmiotowej działki skoro nie zwracano się

do niego w sprawie chociażby budowy wspomnianego wyżej kolektora. Jak wynika

natomiast z wpisów do ewidencji gruntów jako właściciela działki o obecnym nr …

postrzegano Skarb Państwa, w którego samoistnym posiadaniu ona się znajdowała

co najmniej od 27 czerwca 1968 r. Z uwagi na to, że nie zostało w sprawie

wykazane, by wnioskodawca uzyskał posiadanie w dobrej wierze, Sąd przyjął

dwudziestoletni okres posiadania przewidziany w art. 172 k.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r. Zgromadzony w sprawie

materiał dowodowy pozwala z całą pewnością stwierdzić, w oparciu o powołane

wyżej przepisy prawa, że własność przedmiotowej nieruchomości, oznaczonej jako

działka

nr

…

nabył

przez

zasiedzenie

wnioskodawca

Skarb

Państwa -

Prezydent Miasta Ł. z dniem 28 czerwca 1988 r.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił naruszenie prawa

materialnego przez dokonanie wadliwej wykładni art. 172 k.c. wskutek uznania,

że przebieg przez działkę sieci kanalizacyjnej oraz dokonanie wpisów w rejestrach

gruntów, bez podstawy prawnej i faktycznego władania nieruchomością, stanowi

podstawę do uznania, że Skarb Państwa - Prezydent Miasta Ł. był samoistnym

posiadaczem nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntu jak działki nr …

o powierzchni 0,0805 ha położonej przy ul. N. w Ł., co prowadziło do nabycia jej

własności przez zasiedzenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 172 k.c. jest

uzasadniony. Nie chodzi jednak o błędną wykładnię tego przepisu, lecz niewłaściwe

jego zastosowanie. Sąd Okręgowy przyjął, że należy brać po uwagę przepis ten

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r., który stanowił

wtedy, że posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem nabywa własność,

jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu jako posiadacz

samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie); po upływie lat

dwudziestu posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał

posiadanie w złej wierze.

Zdaniem Sądu Okręgowego o tym, że Skarb Państwa był samoistnym

posiadaczem nieruchomości, oznaczonej jako działka nr … położonej przy ul N. w

Ł., świadczyć mają dokonane przez ten Sąd następujące ustalenia. Po pierwsze, to

że uczestnik postępowania, który jak ustalił również Sąd Okręgowy użytkuje

wspomnianą działkę, położoną wewnątrz działek stanowiących jego własność od

przeszło 40 lat, nie wykazał, aby był jej właścicielem. Po drugie, o objęciu w

samoistne posiadanie tej działki przez Skarb Państwa świadczy wpisanie go jako

właściciela do ewidencji gruntów oraz pomimo odnawiania tej ewidencje

konsekwentne

ujawnianie

Skarbu

Państwa

jako

właściciela.

Po

trzecie,

przeprowadzenie przez działkę kolektor „A" o średnicy 1,2 m, który jest głównym

kanałem dosyłowym do miejskiej oczyszczalni ścieków w Ł., a także zlokalizowana

na terenie tej działki komory rewizyjna na kanale, do której winna być zapewniona

możliwość dostępu przy przeprowadzania prac eksploatacyjnych oraz usuwania

ewentualnych awarii. Szczególne znaczenie Sąd Okręgowy nadał faktowi,

wybudowania

wymienionych

urządzeń

bez

uzyskania

zgody

uczestnika

postępowania, który w czasie ich budowy użytkowała działkę … .

Żaden z podniesionych wyżej argumentów nie świadczy jednak, wbrew

odmiennej

ocenie Sądu Okręgowego, że Skarb Państwa był samoistnym

posiadaczem działki oznaczonej nr … . Samoistne posiadanie polega na tym,

że określona osoba faktycznie, w stosunku do oznaczonej nieruchomości,

zachowuje się tak jak właściciel. Z dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleń nie

wynika zaś, aby Skarb Państwa faktycznie podejmował w stosunku do działki nr …

działania, które świadczyłyby o tym, że uważa się on za jej właściciela. Wpisanie

go do ewidencji gruntów, jako właściciela tej działki nie może mieć tu

przesądzającego znaczenia, szczególnie jeżeli zważyć, że orzekające w sprawie

Sądy ustaliły, że nastąpiło to bez żadnej podstawy prawnej. O tym, że fakt wpisu do

ewidencji nie może być uznany za dowód na nabycia samoistnego posiadania,

świadczy to, że sam Skarb Państwa występuje dopiero w rozpoznawanej sprawie

o stwierdzenie zasiedzenia, aby jego wpis jako właściciela nabrał mocy prawnej.

Wpis do ewidencji gruntów, podobnie zresztą jak i wpis do księgi wieczystej nie ma

w przypadku prawa własności charakteru konstytutywnego. Wpis do ewidencji

może tylko potwierdzać, że określona osoba jest właścicielem. Nie ma też

znaczenie, że ewidencję gruntów prowadzą urzędy państwowe. Dla potrzeb

uznania Skarbu Państwa za właściciela określonej nieruchomości w drodze

zasiedzenia znaczenie ma ocena jego zachowania tak jak każdej innej osoby.

Chodzi więc o wykazanie, że Skarb Państwa faktycznie sprawował władztwo nad

tą nieruchomością. Samo wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela do ewidencji

gruntów, bez innych przejawów sprawowania przez niego władztwa nad

nieruchomością oznaczoną jako działka nr …, nie może być uznane za objecie tej

nieruchomości w samoistne posiadanie. Wniosek taki jest szczególnie uzasadniony

w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy, zważywszy, że Sąd Okręgowy ustalił,

iż władztwo faktyczne nad tą nieruchomością sprawował w chwili wpisu Skarbu

Państwa do ewidencji gruntów jako właściciela, uczestnik postępowania. Nie

przesądzając, tego jaki charakter miało to władztwo z ustaleń Sądów orzekających

w sprawie wynika, że traktował on działkę nr …, tak samo jak położone wokół niej

działki, których niewątpliwie był właścicielem.

Wbrew opinii Sądu Okręgowego o tym, że Skarb Państwa był samoistnym

posiadaczem działki nr … nie świadczy też wybudowanie na tej działce

w początkach lat osiemdziesiątych kolektor „A" o średnicy 1,2 m, który jest

głównym kanałem dosyłowym do miejskiej oczyszczalni ścieków w Ł., a także

zlokalizowana na terenie tej działki komory rewizyjna na kanale, do której winna być

zapewniona możliwość dostępu przy przeprowadzania prac eksploatacyjnych oraz

usuwania ewentualnych awarii. Bez znaczenia jest tu, ustalony przez Sąd

Okręgowy fakt, że nie pytano o zgodę uczestnika postępowania. Skoro nie był on

wtedy ujawniony jako osoba uprawniona do władania tą działka nie było potrzeby

pytania go o zgodę. Zupełnie umknęło też uwadze Sądu, że urządzenia przesyłowe

zostały wybudowane nie przez Skarb Państwa lecz inną osobę prawną,

prawdopodobnie poprzednika prawnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów

i Kanalizacji sp. z o.o. Powstaje wobec tego zasadnicze pytanie, czy korzystanie z

działki nr … przez tę osobę prawną może być traktowane jako samoistne

posiadanie i czy w stanie prawnym obowiązującym w czasie gdy miało ono miejsce,

posiadanie to można było zaliczyć jako posiadanie Skarbu Państwa. W tym

kontekście zauważyć należy, że samo przeprowadzenie urządzeń przez określoną

nieruchomość nie jest jednoznaczne z samoistnym posiadaniem tej nieruchomości,

a co najwyżej może stanowić podstawę nabycia służebności przesyłu.

Mając na uwadze, że podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

prawa materialnego okazał się uzasadniony oraz zważywszy na potrzebę

uściślenia niektórych ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy dla przesądzenia,

czy przepis art. 172 k.c. stwarzał podstawy dla stwierdzenia nabycia przez Skarb

Państwa własności działki nr … w drodze zasiedzenia, Sąd Najwyższy,

na podstawie art. 39815, orzekł jak w sentencji.

es