IV CSK 118/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 118/07

POSTANOWIENIE

Dnia 26 września 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

(przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marian Kocon

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z wniosku J. C. i E. C.

przy uczestnictwie W.K. i B. K.

o wykreślenie roszczenia z księgi wieczystej KW nr […],

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 września 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 29 grudnia 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego

pozostawiając

rozpoznania

temu

Sądowi

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Okręgowemu

rozstrzygnięcie

o

w

T.,

kosztach

Uzasadnienie

Wnioskodawcy J. i E. małżonkowie C. domagali się wykreślenia z księgi

wieczystej KW nr […] roszczenia o powrotne przeniesienie na rzecz uczestników

postępowania, W. i B. małżonków K., prawa wieczystego użytkowania gruntu i

własności budynku.

Postanowieniem z dnia 4 października 2006 r., wydanym na skutek

rozpoznania skargi na orzeczenie referendarza sądowego, Sąd Rejonowy w T.

oddalił wniosek, obciążając wnioskodawców kosztami postępowania.

Apelację wnioskodawców Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z dnia 29

grudnia 2006 r., przyjmując następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną:

Wpis roszczenia, którego wykreślenia żądali wnioskodawcy, wynikał

z zawartej w formie aktu notarialnego przez wnioskodawców i uczestników umowy

z dnia 31 marca 2004 r., mocą której uczestnicy dokonali przeniesienia na

zabezpieczenie wierzytelności wnioskodawców jednej drugiej części udziału

w prawie użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku. W § 4 umowy

strony

uzgodniły

powrotne

przeniesienie

na

uczestników

postępowania

przedmiotowego udziału w prawie wieczystego użytkowania i własności pod

warunkiem zwrotu pożyczek wraz z odsetkami według określonego bliżej w treści

aktu harmonogramu spłat, a także pod warunkiem wywiązywania się dłużników

z odrębnie zawartego porozumienia. Powrotne przeniesienie miało nastąpić

w terminie 7 dni od dnia spłaty wszelkich wyszczególnionych w akcie notarialnym

zobowiązań.

Sąd Okręgowy, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji, wbrew stanowisku apelujących przyjął, że w sprawie nie ma zastosowania

art. 19 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(t. j.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.; dalej: „u.k.w.h.”), roszczenie

ma bowiem charakter warunkowy. Umowa, na podstawie której dłużnik uzyskał

wpis w księdze wieczystej, jest jedną ze stosowanych w obrocie form

zabezpieczenia wierzytelności. W umowach przewłaszczenia na zabezpieczenie

istotne

są

dwa

postanowienia:

bezwarunkowe

przeniesienie

użytkowania

wieczystego na wierzyciela ze wskazaniem przyczyny prawnej (causa cavendi),

a nadto zobowiązanie wierzyciela do zwrotnego przeniesienia prawa w razie

spełnienia przez dłużnika świadczenia w określonym terminie. W związku z tym,

należało zdaniem Sądu drugiej instancji ocenić, czy zapłata jest warunkiem

w rozumieniu art. 89 k.c.

Tak postawiony problem prawny Sąd Okręgowy rozstrzygnął twierdząco.

Powołując się na pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 8 marca 2002 r., III CKN 748/00 (OSNC 2003 nr 3, poz. 33) stwierdził, że

zapłata jest czymś więcej niż oświadczeniem woli, gdyż składają się na nią także

inne okoliczności faktyczne, które łącznie tworzą stan rzeczy odpowiadający

pojęciu warunku jako zdarzenia przyszłego i niepewnego.

Dalej Sąd Okręgowy zauważył, że zgodnie z art. 19 ust. 3 u.k.w.h., w razie

wpisu roszczenia przyszłego lub warunkowego, bieg terminu do wykreślenia

takiego roszczenia liczy się od dnia, w którym stało się ono wymagalne.

Roszczenie zaś stanie się wymagalne wówczas, gdy dłużnik spełni świadczenie —

a zatem, w konkretnym przypadku, gdy uczestnicy spłacą pożyczkę. W takim

przypadku przyczyna zabezpieczenia ustaje, po stronie dłużnika powstaje zaś

prawo żądania zwrotu jego przedmiotu. W ocenie tego Sądu trafna jest ocena Sądu

pierwszej instancji, że wobec niewywiązania się przez uczestników postępowania

z obowiązku spłaty pożyczki roszczenie nie stało się wymagalne.

Także i art. 19 ust. 1 u.k.w.h. nie miał zastosowania w sprawie. Warunkiem

bowiem wystąpienia z roszczeniem o powrotne przeniesienie własności jest fakt

spłacenia wierzytelności przez podmiot, który zbył prawo własności lub użytkowania

wieczystego. Wbrew swoim twierdzeniom wnioskodawcy nie wykazali zaś, aby

ziściły się przesłanki wygaśnięcia roszczenia przewidziane w § 4 aktu notarialnego,

a więc aby uczestnicy istotnie zalegali co najmniej z dwoma ratami pożyczki oraz

nie wykonali innych zobowiązań wobec wnioskodawców.

Sąd drugiej instancji zwrócił także uwagę, że art. 31 ust. 1 u.k.w.h. zawiera

dorozumiane minimum wymagań formalnych, jakie obowiązują w postępowaniu

wieczystoksięgowym. Z wyjątkiem orzeczeń sądowych wymaganie poświadczenia

podpisu dotyczy wszelkich dokumentów stanowiących podstawę wpisu, tak

urzędowych, jak i prywatnych. Postępowanie wieczystoksięgowe jest zaś

sformalizowane, sąd bowiem, zgodnie z art. 6268 k.p.c., ma badać jedynie treść

i formę wniosku, załączonych do niego dokumentów oraz treść księgi wieczystej.

W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia, wnioskodawcy

zarzucili obrazę przepisów prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub

niewłaściwe zastosowanie, a to: 1) art. 19 ust. 1 i 3 u.k.w.h. poprzez przyjęcie, że

roszczenie uczestników o powrotne przeniesienie przewłaszczonego prawa

użytkowania wieczystego i własności budynków jest roszczeniem warunkowym,

skoro jedyną przesłanką wymagalności roszczenia jest spełnienie przez dłużników

określonych świadczeń lub wykonanie obowiązków; 2) art. 19 ust. 1 i 3 u.k.w.h.

w zw. z art. 89 k.c. poprzez przyjęcie, że zdarzenie zależne tylko od woli dłużnika

może być traktowane jako warunek; 3) art. 19 ust. 1 u.k.w.h. poprzez przyjęcie, że

ujawnione w księdze wieczystej roszczenie przewłaszczających o zwrotne

przeniesienie własności staje się wymagalne dopiero z chwilą spełnienia

zabezpieczonego świadczenia i że ta data stanowi początek biegu rocznego

terminu, o którym mowa w przepisie; 4) art. 17 u.k.w.h. poprzez przyjęcie, że

upoważnienie udzielone skarżącym jako właścicielom powierniczym przez

uczestników jako przewłaszczających, uprawniające skarżących do sprzedaży

przewłaszczonego prawa w celu zaspokojenia zabezpieczonej wierzytelności,

wyłącza skutek przewidziany w tym przepisie, tzn. uzyskanie przez ujawnione

roszczenie skuteczności względem praw nabytych przez czynność prawną po

ujawnieniu tego roszczenia; 5) art. 18 u.k.w.h. poprzez przyjęcie, że upoważnienie

udzielone

skarżącym

przez

uczestników

do

dokonania

sprzedaży

przewłaszczonego prawa w celu zaspokojenia wierzytelności wyłącza skutek

przewidziany w tym przepisie, tj. wykreślenie z urzędu wpisów praw nabytych po

ujawnieniu roszczenia, jeżeli wpisy te są sprzeczne z wpisem prawa, którego

roszczenie dotyczyło, albo jeżeli w inny sposób naruszają to prawo; 6) art. 3531 k.c.

w zw. z art. 155 § 1 k.c., art. 157 k.c., art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Prawo bankowe (t. j.: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.; dalej:

„pr.bank.”) oraz w zw. z art. 101 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z późn. zm.; dalej: „p.u.n.”),

poprzez

przyjęcie,

że

mimo

zaległości

w

spełnieniu

zabezpieczonego

przewłaszczeniem

świadczenia,

przewłaszczającemu

cały

czas

przysługuje

roszczenie o zwrotne przeniesienie własności nieruchomości.

Ponadto w ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący podnosili

naruszenie art. 6268 k.p.c. poprzez przyjęcie, że wnioskodawcy nie udowodnili,

iż ujawnione roszczenie o powrotne przeniesienie prawa wygasło.

Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, skarżący wnosili

o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz orzeczenie co do istoty

sprawy poprzez wykreślenie roszczenia wpisanego na rzecz uczestników

postępowania, względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a nadto o zasądzenie solidarnie

od uczestników na rzecz pozwanych kosztów procesu za obie instancje oraz za

postępowanie kasacyjne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu podniesionego w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, należy zwrócić uwagę, że zgodnie z ustalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, uwzględnienie skargi kasacyjnej opartej na tej

podstawie – poza precyzyjnym (scil. włącznie z numerem artykułu, paragrafu,

ustępu itp.) wskazaniem przepisu – wymaga również wykazania, że z uwagi na

rodzaj lub skalę następstw stwierdzonych wadliwości, kształtowały one lub

współkształtowały

treść

kwestionowanego

orzeczenia

(tak

zwłaszcza

w postanowieniu SN z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96, OSNC 1997 nr 6-7,

poz. 82). W prawidłowo sporządzonej skardze kasacyjnej te dwa elementy

określające podstawę naruszenia przepisów postępowania, tj. wskazanie przepisu

prawa i wykazanie jego istotnego wpływu na wynik sprawy, winny być zwięźle

wyłożone już w części pisma procesowego obejmującej przytoczenie podstaw

kasacyjnych.

Z powyższego punktu widzenia zarzut naruszenia art. 6268 k.p.c. wypada

uznać za sformułowany wadliwie, a nadto oczywiście bezzasadny. Przede

wszystkim skarżący powołuje w podstawie kasacyjnej całą jednostkę redakcyjną

tekstu prawnego, która składa się aż z 10 paragrafów o bardzo różnej treści. Tak

wytknięta wadliwość jest dla Sądu Najwyższego niemożliwa do zweryfikowania,

musiałaby

bowiem

faktycznie

spowodować

merytoryczną

kontrolę

całego

postępowania przed Sądem pierwszej i drugiej instancji, co jest sprzeczne z samą

istotą postępowania wywołanego wniesieniem skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy

jest tylko „sądem orzeczeń”, nie bada on sprawy jako takiej, lecz ogranicza swą

kognicję tylko do badania, czy treść i motywy orzeczenia sądu drugiej instancji oraz

przebieg

postępowania

prowadzącego

do

jego

wydania

nie

naruszają

obowiązującego porządku prawnego.

Omawiany zarzut dyskwalifikuje również zwięzłe sformułowanie zarzucanej

Sądowi a quo wadliwości postępowania, która polegać miała na przyjęciu, że

„wnioskodawcy nie udowodnili, iż ujawnione roszczenie […] wygasło”. To zaś

sugerowałoby, że błąd Sądu drugiej instancji miał polegać na naruszeniu przepisów

regulujących ciężar przytoczeń, co nie jest w ogóle materią art. 626 8 k.p.c.

Obowiązek procesowy powołania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których

strony wywodzą skutki prawne, wynika z art. 232 zd. pierwsze k.p.c., którego

skarżący nawet nie powoływali, a nawet gdyby to uczynili, byłoby to nieskuteczne,

gdyż dokonywanie oceny, kto i jaką okoliczność udowodnił, jest rzeczą sądu faktu,

a nie Sądu kasacyjnego.

W związku z wywodami uzasadnienia podstaw kasacyjnych, jedynie

uzupełniająco należy podnieść, że Sąd drugiej instancji trafnie powołał się

w uzasadnieniu na treść art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Z akt księgi wieczystej wynika, że do

wniosku o wykreślenie roszczenia (k. 141-144) pełnomocnik skarżących dołączył

poświadczone przez siebie kserokopie pism kierowanych do uczestników

postępowania (k. 146-148) oraz protokołu wydania nieruchomości (k. 149). Tego

rodzaju kopie pism nie stanowią nawet dokumentów prywatnych w rozumieniu

przepisów postępowania, a tym bardziej nie czynią zadość ogólnemu wymaganiu

przedstawienia sądowi wieczystoksięgowemu dokumentów z podpisem notarialnie

poświadczonym. Skarżący nie powołał się zaś na żaden przepis, który wyjątkowo

wyłączałby wspomniany rygor formalny (zob. postanowienia SN: z dnia 16 marca

2005 r., IV CK 495/04, niepubl.; z dnia 9 marca 2004 r., V CK 448/03, LEX

nr 183791).

W związku z powyższym pozostaje rozpoznać zarzuty podniesione

w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego. Także i w tym przypadku

konieczne jest zastrzeżenie, że zgodnie z art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c., obok wskazania

przepisu, konieczne jest zawsze konkretne powołanie się na jedną z postaci

uchybień, stanowiących błąd w stosowaniu prawa przez sąd drugiej instancji (error

iuris

in

iudicando).

Należy

podkreślić,

że

pomiędzy

„błędną

wykładnią”

a „niewłaściwym zastosowaniem” normy prawa materialnego istnieje zasadnicza

różnica. Błąd wykładni (error contra rationem legis) zachodzi bowiem wówczas,

jeżeli sam jego dobór do ustalonego stanu faktycznego jest trafny, a jedynie

z określonego brzmienia przepisu sąd wyprowadza mylne wnioski co do jego

znaczenia (por. m.in. wyrok SN z dnia 19 stycznia 1998 r., I CKN 424/97, OSNC

1998 nr 9, poz. 136), podczas gdy błąd zastosowania prawa materialnego (error

contra ius in hypothesi) oznacza błędną subsumcję (por. m.in. wyrok SN z dnia

5 marca 1997 r., II CKN 20/97, niepubl.; wyrok SN z dnia 24 listopada 2005 r.,

IV CK

241/05,

niepubl.).

Nieprawidłowe

jest

zatem

generalne

wskazanie

w przytoczeniu podstaw kasacyjnych, że wszystkie naruszenia prawa materialnego

sprowadzają się, ogólnie i bez żadnego rozróżnienia w poszczególnych

przypadkach, do ich błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania.

Zarzucane wadliwości nie mogą również budzić uzasadnionych wątpliwości

co do ich bezpośredniego związku z treścią rozstrzygnięcia i jego motywów;

wspomniany związek nie może być ani czysto hipotetyczny, ani bliżej nieokreślony.

Skarżący nie wyjaśnił przekonująco, dlaczego rozstrzygnięcie Sądu a quo narusza

art. 17 i 18 u.k.w.h., a także przepisy art. 101 ust. 1 pr.bank. oraz w zw. z art. 101

ust. 2 p.u.n., powoływane w związku z art. 3551 k.c., art. 155 § 1 k.c. oraz art. 157

k.c. W stanie faktycznym sprawy nie wskazano bowiem, aby ujawnione w księdze

wieczystej roszczenie uczestników postępowania wynikało z czynności bankowej

ani tego, że ogłoszona została ich upadłość.

W tym stanie rzeczy dla rozpoznania skargi kasacyjnej wystarcza jedynie

udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy zastrzeżona w umowie spłata zadłużenia

przez uczestników postępowania może być traktowana jako warunek w rozumieniu

art. 89 k.c. i czy skutkiem tego wpisane w księdze wieczystej roszczenie jest

„roszczeniem warunkowym” w rozumieniu art. 19 ust. 3 u.k.w.h.; uzasadnione jest

także dokonanie wykładni przepisów art. 19 ust. 1 i 3 u.k.w.h. w kontekście

czynności fiducjarnych (przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie).

W związku z tym nasuwają się następujące spostrzeżenia.

Nie ma wątpliwości, że termin „roszczenie warunkowe” w art. 19 ust. 3

u.k.w.h. oznacza takie prawo podmiotowe (uprawnienie), którego powstanie zależy

od zajścia w przyszłości określonego, niepewnego zdarzenia. Hipoteza normy

wynikającej z tego przepisu obejmuje uprawnienia zastrzeżone pod warunkiem

zawieszającym, tzn. takim, którego nadejście powoduje powstanie określonych

skutków prawnych.

Zarówno

kwestia

kwalifikacji

zapłaty

przez

dłużnika

jako

warunku

w rozumieniu art. 89 k.c., jak i traktowania przewłaszczenia na zabezpieczenie jako

czynności dokonanej pod warunkiem, budziły dotychczas spory w judykaturze Sądu

Najwyższego oraz w doktrynie. Gdy chodzi o pierwszą z poruszonych kwestii,

wielokrotnie wyrażane było zapatrywanie, że jako warunek nie może być

traktowane takie zdarzenie, które stanowi treść czynności prawnej i jest objęte

wyłączną wolą stron; do takich w szczególności zaliczano zapłatę dłużnej sumy czy

też ogólniej, spełnienie przez dłużnika świadczenia (por. zwłaszcza wyroki SN:

z dnia 5 marca 1999 r., I CKN 1069/98, OSNC 1999 nr 9, poz. 160; z dnia

10 kwietnia 2003 r., III CKN 1335/00, LEX nr 78810; z dnia 5 czerwca 2002 r.,

II CKN 701/00, OSP 2003 nr 10, poz. 124; z dnia 10 czerwca 2005 r., II CK 712/04,

LEX nr 180865; z dnia 24 czerwca 2005 r., V CK 799/04, LEX nr 152457).

Wyrażane

jednak

było

także

zapatrywanie

przeciwne

—

spłatę

wierzytelności zabezpieczonej jako warunek, od którego zależy powstanie

roszczenia o zwrotne przewłaszczenie rzeczy, wyraźnie dopuścił Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 27 czerwca 1995 r., I CR 7/95 (OSNCP 1995 nr 12, poz. 183).

W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdza się, że przewłaszczenie rzeczy na

zabezpieczenie wierzytelności jest stosunkiem prawnym, który strony mogą ułożyć

według swego uznania, w granicach wyznaczonych art. 3531 k.c. Zwykle jest to

konstrukcja polegająca na bezwarunkowym (tj. bez zastrzeżenia warunku

zawieszającego) przeniesieniu własności rzeczy na wierzyciela, z równoczesnym

zobowiązaniem go, pod warunkiem uiszczenia w terminie zabezpieczonego długu

do powrotnego przeniesienia własności rzeczy na dłużnika. Może też polegać na

przeniesieniu własności rzeczy na wierzyciela z zastrzeżeniem warunku lub terminu

rozwiązującego w postaci uiszczenia w terminie zabezpieczonego długu. Powyższą

argumentację podzielił Sąd Najwyższy również w powoływanym przez Sąd drugiej

instancji wyroku z dnia 8 marca 2002 r., III CKN 748/00 (OSNC 2003 nr 3, poz. 33).

Uznano bowiem, że o ile złożenie oświadczenia woli byłoby z pewnością zależne

całkowicie od woli dłużnika, o tyle takiej zależności nie można przypisać zapłacie

długu, na możliwość spełnienia świadczenia pieniężnego wpływać mogą bowiem

także inne czynniki niż wola dłużnika. Spełnienie świadczenia jest więc zdarzeniem

przyszłym i niepewnym.

Na gruncie okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy Sąd Najwyższy

przychyla się do ostatnio powołanego poglądu. Oprócz argumentu, że zapłata nie

zawsze jest zdarzeniem całkowicie zależnym od woli dłużnika, należy także

podnieść, iż stanowisko zajmowane dotychczas w orzecznictwie negującym

możliwość kwalifikacji zapłaty długu jako warunku zakłada, że istnieją także inne niż

wymienione w treści art. 89 k.c., konstytutywne cechy warunku, a mianowicie:

zewnętrzność zdarzenia przyszłego i niepewnego w stosunku do treści czynności

prawnej oraz niezależność jego nastąpienia bądź nienastąpienia od woli

którejkolwiek ze stron. To jednak prowadzi do faktycznego uzupełnienia treści

ustawy o przesłanki, których ustawodawca tam nie zamieścił. Prawo polskie nie

wyróżnia tzw. warunku potestatywnego — w przeciwieństwie chociażby do art.

1170 franc. k.c., zgodnie z którym jest to uzależnienie powstania skutków prawnych

od zdarzenia polegającego na działaniu lub zaniechaniu jednej ze stron.

Rozróżnienie warunku od warunku potestatywnego nie ma zatem, na gruncie

polskiego prawa cywilnego, uzasadnienia normatywnego.

W konsekwencji uznać trzeba, że każde zdarzenie, które jest „przyszłe

i niepewne”, może według treści art. 89 k.c. stanowić warunek. W szczególności

dotyczy

to

wykonania

bądź

niewykonania

zobowiązania

przez

dłużnika.

To stwierdzenie ma istotne znaczenie dla oceny zasadności zarzutów kasacyjnych.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznaje bowiem, że do

istoty umowy o przewłaszczenie na zabezpieczenie należy przeniesienie przez

dłużnika

na wierzyciela

— bezwarunkowo

i bezterminowo

—

własności

nieruchomości, z której wierzyciel jako nabywca zobowiązuje się nie korzystać

ponad potrzebę wynikającą z ustanowienia zabezpieczenia jako podstawy

przewłaszczenia (causa cavendi). Treść stosunku prawnego nawiązanego

pomiędzy

dłużnikiem-zbywcą

a

wierzycielem-nabywcą

obejmuje

ponadto

zastrzeżenie, że dłużnik nabędzie w stosunku do wierzyciela roszczenie o powrotne

przeniesienie prawa, jeżeli umówione świadczenie zostanie przez dłużnika

spełnione. Ostatnio wspomniana klauzula, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie

rozpoznającym niniejszą sprawę, oznacza właśnie uzależnienie powstania

określonego skutku prawnego od zdarzenia przyszłego i niepewnego, a więc

warunek zawieszający. Zastrzeżone w ten sposób (warunkowo) roszczenie ma

jednak charakter obligacyjny, a nie prawnorzeczowy.

Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że roszczenie o zwrotne

przewłaszczenie jest „roszczeniem warunkowym” w rozumieniu art. 19 ust. 3

u.k.w.h. Chwila zaspokojenia wierzyciela, najdalej w uzgodnionej przez strony dacie

spełnienia świadczenia, stanowi zarazem termin wymagalności roszczenia

o zwrotne

przewłaszczenie,

skoro

bowiem

umarza

się

zabezpieczona

wierzytelność, to dochodzi do ziszczenia się warunku zawieszającego, a dalsze

trwanie zabezpieczenia staje się bezprzedmiotowe. Wpis zatem w księdze

wieczystej roszczenia o zwrotne przewłaszczenie nie będzie podlegał wykreśleniu

z księgi wieczystej przed terminem wykonania zabezpieczonego zobowiązania.

Natomiast w związku z niniejszą sprawą powstaje wątpliwość, jakie skutki prawne

co do ujawnionego roszczenia o zwrotne przewłaszczenie niesie ze sobą

niewykonanie zabezpieczanego zobowiązania w terminie.

Udzielając

odpowiedzi

na

to

pytanie

należy

zauważyć,

że

w dotychczasowym orzecznictwie (por. zwłaszcza cyt. już wyroki SN: z dnia

5 marca 1999 r., I CKN 1069/98 oraz z dnia 8 marca 2002 r., III CKN 748/00)

wyraźnie dopuszczono możliwość łączenia ze sobą warunku i terminu. Skoro zaś

istnieje możliwość konstruowania przez strony czynności prawnych terminów

„hybrydalnych”, łączących w sobie także istotne cechy warunku, to dopuścić należy

także sytuację odwrotną, a mianowicie zastrzeżenie warunku z elementami

terminu. Zachodzi ona w szczególności w przypadku roszczenia o zwrotne

przeniesienie własności (lub innego zbywalnego prawa rzeczowego) z wierzyciela

na dłużnika w razie spłaty należności. Można bowiem przyjąć, że bezskuteczny

upływ terminu, w którym spełnienie świadczenia powinno nastąpić, powoduje, że

upada cel ustanowienia zabezpieczenia, jakim jest wywarcie na dłużnika presji

w celu zachowania zgodnego z treścią stosunku zobowiązaniowego; aktualizuje się

zaś drugi cel zabezpieczenia, jakim jest rozszerzona ochrona interesu wierzyciela.

Jeżeli zatem spełnienie świadczenia nastąpi w terminie przewidzianym przez

strony, to ziszcza się warunek, od którego uzależnione było nabycie przez dłużnika

roszczenia o zwrotne przeniesienie rzeczy; art. 19 ust. 3 u.k.w.h. znajduje wówczas

zastosowanie. Jeżeli natomiast do zapłaty w terminie nie dojdzie, wówczas

ekspektatywa roszczenia o zwrotne przeniesienie prawa wygasa. W takim

przypadku art. 19 ust. 3 u.k.w.h. stosować nie można; stosuje się natomiast przepis

ogólny, tj. art. 19 ust. 1 u.k.w.h.

Ograniczenie się w niniejszej sprawie do ustalenia, że strony użyły w § 4

aktu notarialnego słów „pod warunkiem”, było jednak niewystarczające do oceny

żądania. Należy bowiem zwrócić uwagę, że w tym postanowieniu wyraźnie

odwołano się do zawartego w samej treści umowy przewłaszczenia harmonogramu

spłat poszczególnych rat zabezpieczanej pożyczki w ściśle określonych terminach

(§ 1, s. 4-5 aktu notarialnego), nadto zaś do dołączonego do tego aktu

porozumienia, które także określało, kiedy uczestnicy postępowania spłacą

poszczególne należności (k. 129 i n. akt KW). Należało zatem przyjąć, że

roszczenie

uczestników

o

zwrotne

przewłaszczenie

było

roszczeniem

warunkowym, ale tylko do upływu terminu, w którym najpóźniej powinni byli oni

zaspokoić wierzycieli. Trafnie zatem podnoszą skarżący, że wykładnia art. 19

u.k.w.h. dokonana przez Sąd Okręgowy jest błędna, a skutki z niej wynikające są

sprzeczne w sposób oczywisty i rażący z istotą instytucji przewłaszczenia na

zabezpieczenie, prowadzą bowiem do tego, że mimo braku zaspokojenia

wierzyciele faktycznie nigdy nie mogliby żądać wykreślenia roszczenia z księgi

wieczystej, mimo że warunek, pod którym zastrzeżone było roszczenie dłużników

o przewłaszczenie, nie mógłby się już ziścić, a stosunek oparty na „klauzuli

powiernictwa” (pactum fiduciae) wygasł.

Zarzut naruszenia art. 3531 k.c. w związku z dalszymi przepisami nie mógł

zostać uwzględniony, ponieważ skarżący w tym zakresie nie uzasadnili podstawy

kasacyjnej oraz nie wykazali związku pomiędzy zarzutem a treścią zaskarżonego

orzeczenia; ponadto, jak wspomniano, w ramach tego zarzutu bezzasadnie strona

skarżąca powołuje się na szereg przepisów, których w ustalonym stanie faktycznym

Sąd Okręgowy nie stosował.

Skoro zatem skarga kasacyjna okazała się mieć usprawiedliwione podstawy

co do niektórych podniesionych w niej zarzutów, zaskarżone postanowienie

należało uchylić na podstawie art. 39816 § 1 k.p.c., przekazując sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania wraz z pozostawieniem temu Sądowi, na

podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398 21 k.p.c., rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

kg