IV CSK 10/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 10/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. N.

przy uczestnictwie J. N.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 31 sierpnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w pkt I, II, III i sprawę

przekazuje Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

Wnioskodawca M. N. wniósł o dokonanie podziału jego majątku wspólnego z

J. N., to jest nieruchomości położonych w K., składających się z działek nr 141/2,

89/1 i 89/2 oraz nr 140/5, 140/6 i 140/8, lokalu mieszkalnego w W. przy A.72/201, a

także dwóch samochodów osobowych. Wniósł o ustalenie nierównych udziałów w

majątku wspólnym, ostatecznie w proporcjach 70% - 30%, przyznanie mu

nieruchomości położonych w K. oraz samochodu opel Vectra, zaś pozostałych

składników majątku uczestniczce, a nadto o rozliczenie spłacanych przez niego

kredytów zaciągniętych w czasie trwania wspólności ustawowej.

Uczestniczka J. N. wniosła o dokonanie fizycznego podziału działek w K.,

przy przyjęciu, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Wniosła o

rozliczenie nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny w postaci

wykończenia mieszkania położonego w W. oraz rozliczenie wspólnych zobowiązań,

które spłaciła po ustaniu wspólności.

W toku postępowania strony ugodą podzieliły wspólne ruchomości oraz

ustaliły, że kwoty uzyskane ze sprzedaży samochodów nie będą rozliczane,

lecz należy je potraktować jako równoważne oraz sprzedały mieszkanie w W.

Postanowieniem z 28 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

majątku wspólnego stron wchodzą nieruchomości położone w K., składające się z

działek nr 141/2, o pow. 0,5375 ha, nr 89/1, o pow. 0,0013 ha i nr 89/2, o pow.

0,06163 ha, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą KW …,

nieruchomość stanowiąca działkę nr 140/5, o pow. 0,1013 ha, dla której Sąd

Rejonowy prowadzi księgę wieczystą KW

… i nieruchomość składająca się z

działek nr 140/6, o pow. 0,0967 ha, nr 140/8, o pow. 0,0976 ha, dla której Sąd

Rejonowy prowadzi księgę wieczystą KW … oraz podzielił ten majątek tak, że

nieruchomości przyznał wnioskodawcy, zasądzając od niego spłatę na rzecz

uczestniczki

w

od prawomocności

kwocie

253.849,04

postanowienia

z

zł,

płatną

ustawowymi

w

terminie

miesięcy

odsetkami

na

wypadek

opóźnienia.

Sąd Rejonowy ustalił, że strony zawarły związek małżeński 21 stycznia

1984 r. i zamieszkały w K. Przez pewien czas małżonkowie pracowali w USA, a

później wyjechali tam rodzice wnioskodawcy i cały czas pomagali finansowo

stronom.

Umową z 15 maja 1997 r. za środki przekazane przez rodziców

wnioskodawcy małżonkowie kupili działki nr 140/6 i nr 140/8 w K., przylegające do

działki rodziców wnioskodawcy nr 141/2, zabudowanej m.in. domem. Na początku

2003 r. strony zamieszkały w domu w K., przebudowanym za środki przekazane

przez rodziców wnioskodawcy. Umową z 29 kwietnia 2004 r. rodzice wnioskodawcy

darowali stronom nieruchomość położoną w K. składającą się z działek nr 141/2, nr

89/1 i nr 89/2, w zamian za dożywotnią służebność osobistą polegającą na prawie

bezpłatnego korzystania z całego parteru domu na działce nr 141/2. Działki nr 89/1

o pow. 0,0013 ha i nr 89/2 o pow. 0,6163 ha są łąkami.

Uczestniczka 13 stycznia 2006 r. zawarła ze spółdzielnią mieszkaniową

w W. umowę o budowę lokalu. Na poczet wkładu 24 stycznia 2006 r. wpłaciła

pożyczoną małżonkom przez rodziców wnioskodawcy kwotę 30.000 zł. Łącznie na

poczet wkładu budowlanego strony wpłaciły kwotę 258.854,40 zł.

Na pokrycie wkładu budowlanego strony zaciągnęły kredyt mieszkaniowy

w wysokości najpierw 104.813,15 franków szwajcarskich, a następnie jeszcze

25.759.20 franków szwajcarskich. Łącznie na rachunek kredytowy stron przelana

została kwota 255.259,19 zł. Na wspólny rachunek stron z kasy mieszkaniowej

26 kwietnia 2006 r. przelana została kwota 54.867,07 zł. Środki te wraz z innymi,

w łącznej kwocie 74.486,11 zł, uczestniczka 8 maja 2008 r. przelała na swój

rachunek, z czego na rachunek ojca przelała 32.000 zł, jako zwrot pożyczek, zaś

na rachunek spółdzielni mieszkaniowej na pokrycie zobowiązań dotyczących

mieszkania kwotę 25.759,20 zł.

W październiku 2006 r. uczestniczka odebrała mieszkanie w stanie

deweloperskim. Od grudnia 2006 r. do czerwca 2008 r. z mieszkania korzystał syn

stron. Od stycznia 2007 r. część mieszkania była wynajmowana za odstępne

w wysokości łącznej 800 zł, a od września 2007 r. - 900 zł. Pieniędzmi tymi

faktycznie dysponował syn stron. Miał też opłacać czynsz i inne należności

związane z mieszkaniem, ale tego nie robił. Od jesieni 2008 r. mieszkanie było

niezamieszkane i nie regulowano opłat z nim związanych.

Spółdzielcze własnościowe prawo do tego lokalu mieszkalnego zostało

ustanowione na podstawie umowy zawartej 26 lipca 2007 r. przez uczestniczkę ze

spółdzielnią mieszkaniową.

Umową z 5 stycznia 2007 r. strony ustanowiły rozdzielność majątkową

małżeńską. Od tego dnia do 21 listopada 2007 r. uczestniczka spłaciła tytułem rat

kredytu mieszkaniowego oraz obligatoryjnego ubezpieczenia na życie wymaganego

zgodnie z umową kredytową kwotę 15.439,82 zł. Wnioskodawca tytułem należności

z tej umowy po ustaniu wspólności spłacił łącznie 45.620,23 zł.

Z tytułu kredytów konsumpcyjnych zaciągniętych w czasie trwania

wspólności

ustawowej

wnioskodawca

po

jej

ustaniu

spłacił

2.776.16

zł

i 17.312,76 zł.

Umową przedwstępną z 23 listopada 2009 r. strony zobowiązały się

sprzedać mieszkanie w Warszawie. Z zadatku w kwocie 25.000 zł na rzecz

spółdzielni mieszkaniowej na spłatę zaległości w opłatach eksploatacyjnych

przelały 22.500 zł, a kwotę 2.500 zł otrzymała córka. Umową z 27 stycznia 2010 r.

uczestniczka za zgodą wnioskodawcy sprzedała mieszkanie w Warszawie za kwotę

470.000 zł, z której został spłacony kredyt mieszkaniowy, zadłużenie wobec

spółdzielni w kwocie 59.533,94 zł, zadłużenie na rachunku oszczędnościowo rozliczeniowym i rachunku bieżącym w banku, a strony otrzymały po 60.233,03 zł.

W czasie trwania wspólności ustawowej obie strony pracowały zawodowo,

a uczestniczka okresowo uzyskiwała wyższe wynagrodzenie niż wnioskodawca;

zajmowała się także dziećmi i domem.

Wynagrodzenie netto uczestnika wynosi obecnie 3.900 zł, otrzymuje

on także premie kwartalne ok. 500-600 zł. Uczestniczka nie pracuje, pozostaje na

utrzymaniu rodziców, z którymi mieszka.

Sąd Rejonowy za niezasadne uznał żądanie wnioskodawcy ustalenia

nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Ustalił, że aktualnie

nieruchomości w K. przedstawiają wartość 559.029 zł. Działki nr 140/5, 140/6,

140/8, 141/2, 89/1 i 89/2 zostały wycenione jako całość, zgodnie z aktualnym

sposobem ich użytkowania. Teren, na którym położona jest nieruchomość

stanowiąca działkę nr 141/2 nie jest objęty miejscowym planem zagospodarowania

przestrzennego, nie wydano też dla niego decyzji o warunkach zabudowy.

Stanowisko o niemożliwości podziału tej nieruchomości Sąd Rejonowy uzasadnił z

odwołaniem się do zeznań świadka - pracownika Urzędu Gminy Ł. Uczestniczka

deklarowała, że ewentualnie sprzeda działkę od strony ul. Ł., której wydzielenia

żądała. W takiej sytuacji, zdaniem Sądu Rejonowego, pierwszeństwo powinny mieć

interesy wnioskodawcy, który jest z nieruchomością w K. związany emocjonalnie.

Przeciwko jej fizycznemu podziałowi przemawia i to, że funkcjonowanie w

sąsiedztwie prowadziłoby do eskalacji konfliktu między stronami. Z tych samych

względów Sąd przyznał wnioskodawcy także działki nr 89/1 i 89/2, a na rzecz

uczestniczki ustalił spłatę w kwocie 279.514,50 zł.

Sąd Rejonowy uznał, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego w W. było składnikiem majątku wspólnego. Zawarcie umowy

kredytowej i aneksu do niej oraz przelew wszystkich transz kredytu nastąpił

w czasie

trwania

wspólności

ustawowej.

Ekspektatywa

spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przysługiwała obu stronom

i w konsekwencji nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

nastąpiło do majątku wspólnego, chociaż formalnie umowa zawarta została już po

ustaniu wspólności majątkowej. Po spłacie zobowiązań z ceny uzyskanej

ze sprzedaży tego prawa wnioskodawca otrzymał 60.233,03 zł, zaś uczestniczka 62.733,03 zł, a więc uczestniczka winna zwrócić wnioskodawcy połowę z nadwyżki,

tj. kwotę 1.250 zł.

Sąd rozliczył też nakłady na wykończenie mieszkania poczynione przez obie

strony oraz na jego remont po awarii oraz na ubezpieczenie, a nadto wydatki, jakie

strony poczyniły na spłatę zobowiązań.

Po uwzględnieniu wszystkich rozliczeń Sąd Rejonowy określił spłatę od

wnioskodawcy na rzecz uczestniczki na 253.849,04 zł. Uznał też, że w terminie

4 miesięcy wnioskodawca może uzyskać kredyt na jej uregulowanie, którego

zabezpieczeniem mogą być przyznane mu nieruchomości.

Postanowieniem z 31 sierpnia 2011 r., wydanym na skutek apelacji

uczestniczki, Sąd Okręgowy zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w pkt II ten

sposób, że działki nr 89/1 i 89/2 przyznał uczestniczce, a pozostałe nieruchomości

wnioskodawcy; zasądzoną na rzecz uczestniczki spłatę obniżył do kwoty

233.765,04 zł, w pozostałej części apelację oddalił i orzekł o kosztach

postępowania.

Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy

dokonaną przez Sąd Rejonowy, a apelację uczestniczki uznał za zasadną

w zakresie odnoszącym się do żądania przyznania jej w naturze nieruchomości

w K. stanowiących działki nr 89/1 o powierzchni 0,0013 ha i 89/2 o powierzchni

0,6163 ha. Uznał bowiem, że te nieruchomości, niepowiązane gospodarczo z

pozostałym kompleksem gruntów w K., mogą być zadysponowane w naturze na

rzecz uczestniczki, stosownie do przesłanek zniesienia współwłasności, jakie

wynikają z art. 211 k.c.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego z 31 sierpnia 2011 r.

wniosła uczestniczka i zarzuciła, że zostało ono wydane z naruszeniem prawa

materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), to jest: - art. 21 ust. 1 oraz art. 64

Konstytucji poprzez ich niezastosowanie i – sprzeczne z zasadą równej ochrony

prawa własności – przyjęcie, że nie można fizycznie podzielić nieruchomości

złożonej z działek nr 141/2, 140/5, 140/6, 140/8; - art. 211 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o.

w zw. z art. 1035 k.c. oraz w zw. z art. 21 ust. 1 w zw. z art. 64 Konstytucji poprzez

błędną wykładnię i przyjęcie, że sytuacja finansowa, mieszkaniowa i zawodowa

uczestniczki, zamiar ewentualnej sprzedaży przyznanej jej nieruchomości, konflikt

pomiędzy nią a wnioskodawcą stanowią przesłanki negatywne określone w art. 211

k.c., uniemożliwiające fizyczny podział nieruchomości; - art. 94 ust. 1 pkt 2 u.g.n.

w zw. z art. 95 pkt 4 i 7 u.g.n. oraz w zw. z art. 211 k.c. i art. 46 k.r.o. oraz w zw.

z art. 1035 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że warunkiem

podziału

nieruchomości

położonej

na

obszarze

nieobjętym

obowiązkiem

sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, dla której nie

uchwalono

planu

oraz

nie

wydano

decyzji

o

warunkach

zabudowy

i zagospodarowania terenu na cele określone w art. 95 u.g.n., jest uzyskanie

decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu; - art. 95 pkt 4 u.g.n.

w zw. z art. 211 k.c. oraz w zw. z art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.p.c. poprzez jego

niezastosowanie i odmowę podziału nieruchomości złożonej z działek nr 141/2,

140/5, 140/6, 140/8, chociaż art. 95 u.g.n. dopuszcza taki podział w celu realizacji

roszczeń do części nieruchomości wynikających z przepisów odrębnych ustaw; art. 95 pkt 7 u.g.n. w zw. z art. 211 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. oraz w zw. z art. 1035

k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że podział nieruchomości nr 141/2 w celu

wydzielenia działki budowlanej niezbędnej do korzystania z budynku mieszkalnego

wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli; - art. 97 ust. 2 u.g.n. w zw. z art. 95 pkt

7 u.g.n. w zw. z art. 211 k.c. w zw. z art. 4 w zw. z art. 1035 k.c. oraz art. 210 k.c.

poprzez ich niezastosowanie i błędne przyjęcie, że podział nieruchomości

stanowiącej działkę nr 141/2 w celu wydzielenia działki budowlanej i niezbędnej do

korzystania z budynku mieszkalnego wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli; art. 4 pkt 3a u.g.n. w zw. z art. 95 pkt 7 u.g.n., art. 211 k.c., art. 46 k.r.o. i art. 1035

k.c., poprzez jego niezastosowanie i odmowę dokonania podziału nieruchomości

złożonej z działki nr 141/2, chociaż w wyniku jej podziału powstałaby działka

zabudowana, której wielkość, cechy geometryczne, dostęp do drogi publicznej oraz

wyposażenie w urządzenia infrastruktury technicznej umożliwiałyby prawidłowe

i racjonalne korzystanie z budynków i urządzeń na niej położonych; - § 2 ust. 1

i § 12 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie

warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie

w zw. z art. 95 pkt 7 u.g.n., art. 211 k.c., art. 46 k.r.o., art. 1035 k.p.c. przez

przyjęcie, że przepisy tego rozporządzenia mają zastosowanie w sprawie; - art. 31

§ 1 k.r.o. poprzez błędną wykładnię oraz art. 51 k.r.o. poprzez niezastosowanie

i przyjęcie, że własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w W.

wchodziło w skład majątku wspólnego.

Uczestniczka zarzuciła też, że zaskarżone postanowienie wydane zostało

z naruszeniem przepisów postępowania (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), to jest: - art.

623 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. oraz w zw. z art. 211 k.c.

oraz w zw. z art. 46 k.r.o. i 1035 k.c., przez odmowę dokonania podziału fizycznego

nieruchomości złożonej z działek nr 141/2, 140/5, 140/6, 140/8; - art. 233 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez przekroczenie

zasady swobodnej oceny dowodów, zaniechanie samodzielnej, wszechstronnej

oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz dokonania własnych

ustaleń faktycznych; - art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c . w zw. z art. 381

k.p.c. oraz w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez brak oceny i ustosunkowania się do

zarzutu zgłoszonego w apelacji w zakresie naruszenia przez Sąd l instancji art. 95

pkt. 4 u.g.n.; - art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. i art.

13 § k.p.c. poprzez niewyjaśnienie podstawy prawnej zaskarżonego postanowienia;

- art. 520 § 1 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i art. 520 § 2 k.p.c. poprzez

niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgłoszone przez skarżącą w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuty

naruszenia prawa procesowego okazały się bezzasadne.

Trzeba wskazać, że nie mogą być podstawą skargi kasacyjnej zarzuty

dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 398 3 § 3 k.p.c.), a taki właśnie

charakter miał zgłoszony przez skarżącą zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy

art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

przekroczenie zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, zaniechanie

samodzielnej, wszechstronnej oceny całego zebranego w sprawie materiału

dowodowego i dokonania na tej podstawie własnych ustaleń faktycznych,

a ponadto wysuwania sprzecznych ze sobą i nielogicznych wniosków.

Naruszenie przez Sąd drugiej instancji art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391

k.p.c. w zw. z art. 381 k.p.c. oraz w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. może być skutecznie

podniesione w ramach skargi kasacyjnej tylko wówczas, gdy uchybienie przepisom

regulującym sposób, w jaki sąd powinien umotywować swoje orzeczenie jest tego

rodzaju, iż wyklucza możliwość skontrolowania tego orzeczenia w postępowaniu

kasacyjnym. Przepis art. 328 § 2 k.p.c. wymaga, żeby uzasadnienie orzeczenia

zawierało wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia oraz wyjaśnienie jego

podstawy prawnej z przytoczeniem przepisów prawa. Tym wymogom uzasadnienie

zaskarżonego postanowienia odpowiada. Sąd Okręgowy odniósł się przy tym,

choćby skrótowo, do wszystkich zarzutów apelacyjnych, a to, że wadliwie

zastosował w sprawie prawo materialne nie oznacza, iż można mu przypisać

także popełnienie

uchybień

proceduralnych.

To

samo

trzeba

powiedzieć

o zarzutach dotyczących naruszenia art. 623 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. w zw.

z art. 688 k.p.c.

2. Od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty,

jak również do podziału tego majątku, stosuje się odpowiednio przepisy

o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku (art. 46 k.r.o.), które

przewidują (art. 1035 k.c.) odpowiednie stosowanie do działu spadku przepisów

o współwłasności w częściach ułamkowych. Według tych przepisów Sądy obu

instancji dokonały podziału majątku wspólnego stron.

Nietrafne są zarzuty skarżącej, o ile dotyczą naruszenia art. 31 § 1 k.r.o.

poprzez błędną wykładnię oraz art. 51 k.r.o. poprzez niezastosowanie i przyjęcie,

że własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w W. wchodziło w

skład majątku wspólnego. Do majątku wspólnego małżonków może być bowiem

zaliczone spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, jeżeli powstało ono z

realizacji oczekiwania obojga małżonków z okresu istnienia wspólności i przy

zaangażowaniu środków finansowych z ich majątku wspólnego, o ile przydział po

ustaniu wspólności dokonany został na rzecz jednego z małżonków i jego

dotychczasowej rodziny. W uchwale siedmiu sędziów z 12 stycznia 1978 r., III CZP

86/77 (OSNC 1978, nr 10, poz. 171), mającej moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że nie jest to wprawdzie typowa sytuacja, ale wyrastające ze wspólnego

oczekiwania małżonków konkretne prawo do lokalu w związku z dokonaniem już po

ustaniu małżeństwa przydziału lokalu, na który oczekiwali oboje małżonkowie

zostaje nabyte „na prawie wspólności ustawowej”, chociaż normalną, typową

konsekwencją ustania małżeństwa jest ustanie ustroju małżeńskiej wspólności

majątkowej. Wspólna ekspektatywa i związana z nią możliwość uzyskania

mieszkania wchodzą do majątku wspólnego z takim właśnie skutkiem. Charakter

ekspektatywy

jako

swego

rodzaju

uprawnienia

uzasadnia

wniosek,

że w rozważanym wypadku należy odstąpić od zasady, że po ustaniu wspólności

majątkowej nie można już nabyć rzeczy na prawach tej wspólności. Ze względu na

wspólne oczekiwanie prawne przydział na rzecz jednego tylko małżonka z reguły

naruszałby prawa współmałżonka. Ustanie wspólności ustawowej nie może

stwarzać dla jednego z byłych małżonków sytuacji korzystniejszej tylko dlatego,

że przydział nastąpił po zmianie ustroju prawnego. Pogląd ten zaważył także na

treści uchwały z 25 września 1978 r., III CZP 50/78 (LEX nr 8133), w której

Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że powstałe z realizacji oczekiwania małżonków

na przydział mieszkania spółdzielcze prawo do lokalu, który został przydzielony po

ustaniu małżeństwa, wchodzi w skład małżeńskiej wspólności majątkowej, jeżeli

celem przydziału było zaspokojenie potrzeb byłych małżonków i ich wspólnych

dzieci.

Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że strony podjęły decyzję

o nabyciu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w czasie trwania

wspólności, wtedy też zawarły umowę ze spółdzielnią, w wykonaniu której lokal, po

jego wybudowaniu, miał być im przydzielony. Uczestniczka po wszczęciu

postępowania wyjaśniała, że zaangażowanie się w tę inwestycję wynikało

ze wspólnych planów małżonków, by w przyszłości stworzyć dzieciom warunki do

studiowania w W. Niewątpliwie zatem lokal został zakupiony z myślą o rodzinie i jej

potrzebach. W toku postępowania w niniejszej sprawie spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu zostało zbyte, a uzgodniony przez strony sposób zadysponowania

środkami uzyskanymi ze sprzedaży świadczy o tym, że strony traktowały prawo

jako wspólne. Nie ma podstaw ku temu, by podważyć w tym zakresie ugodowo

dokonany podział przez strony środków uzyskanych ze sprzedaży składnika

majątkowego objętego pierwotnie wnioskiem o podział majątku wspólnego.

3. Ustawodawca traktuje współwłasność rzeczy, także po ustaniu wspólności

ustawowej małżeńskiej, jako stan przejściowy. Kryteria, według których ma dojść do

zniesienia współwłasności określone zostały w art. 211 i 212 k.c. Ustawodawca

założył, że każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności przez

podział

rzeczy

wspólnej,

a

zatem

przez

przyznanie

poszczególnym

współwłaścicielom jakiejś jej części. Ten sposób zniesienia współwłasności jest

wyłączony tylko wówczas, gdy podział byłby sprzeczny z ustawą, ze społecznogospodarczym przeznaczeniem prawa albo że pociągałoby za sobą istotną zmianę

rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Przyznanie rzeczy podlegającej

podziałowi na własność jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty

pozostałych może nastąpić wtedy, gdy nie daje się ona podzielić. W takim

przypadku jest również możliwe nakazanie sprzedaży rzeczy zgodnie z przepisami

procedury cywilnej (art. 212 § 2 k.c.).

Z art. 21 ust. 1 oraz art. 64 Konstytucji wynika zasada równej ochrony prawa

własności, którą należy respektować także w postępowaniu o zniesienie

współwłasności i realizować przez przyznanie współwłaścicielom fizycznie

wydzielonych części rzeczy wspólnej, o ile tylko preferują oni ten sposób podziału,

a nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 211 in fine k.c. (por. też

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2010 r., III CSK 195/09; z dnia

8 października 2009 r., II CK 2/09; z dnia 2 lutego 2001 r., IV CKN 251/00, LEX nr

52532; i z dnia 19 stycznia 2001 r., V CKN 1436/2001, niepublikowane).

Jeżeli przedmiotem współwłasności znoszonej w ramach postępowania

o podział majątku wspólnego nie jest jedna rzecz lecz kilka rzeczy o zbliżonych

właściwościach, współwłaścicielom (także jeżeli są oni byłymi małżonkami) mogą

być przyznane poszczególne rzeczy w całości, bez konieczności ich fizycznego

dzielenia, tak by każdy z uprawnionych zyskał w naturze (co preferuje

ustawodawca w art. 211 k.c.), na swoją wyłączną własność rzeczy o zbliżonych

właściwościach i wartości. Przeprowadzenie podziału w taki sposób znosi albo

przynajmniej

istotnie

ogranicza

potrzebę

orzekania

o

spłatach

pomiędzy

współwłaścicielami, co do których zawsze istnieje ryzyko, że nie zostaną

uregulowane dobrowolnie i w terminie, a ich egzekwowanie tak czy inaczej

doprowadzi do sprzedaży rzeczy niegdyś wspólnej, tyle że za cenę możliwą do

uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym, pomniejszoną o jego koszty. Podział

w naturze majątku wspólnego jest konieczny szczególnie wtedy, gdy w jego skład

wchodzą nieruchomości, bo sprawia, że uwarunkowania rynkowe, decydujące

o wzroście lub spadku wartości rzeczy tego rodzaju, w jednakowym stopniu dotyczą

obojga byłych małżonków.

4. Do majątku wspólnego stron należały nieruchomości gruntowe w K., z

których jedna zabudowana jest domem mieszkalnym, obciążonym dożywociem na

rzecz matki wnioskodawcy. Jak wynika z ustaleń Sądów obu instancji,

nieruchomości te były nabywane przez małżonków w różnym czasie i na podstawie

różnych tytułów, stąd chybiony jest argument, że wszystkie one stanowią rodzinną

nieruchomość wnioskodawcy, a zatem przy nim powinny pozostać. Nieruchomość

objęta jedną księgą wieczystą, a złożona z działki nr 141/2 oraz niesąsiadujących z

nią działek nr 89/1 i 89/2, została stronom darowana przez rodziców wnioskodawcy.

Następnie małżonkowie kupili działki nr 140/6 i nr 140/8 w K., przylegające do

działki nr 141/2, ale objęte odrębną księgą wieczystą oraz nabyli nieruchomość

stanowiącą działkę nr 140/5, objętą jeszcze inną księgą wieczystą. Nieruchomości

wymienione wyżej, poza działkami nr 89/1 i 89/2, położone są w ten sposób, że

przylegają do siebie granicami i mogą tworzyć jedną nieruchomość gruntową w

rozumieniu art. 46 § 1 k.c. Nie zmienia to faktu, że są już podzielone na działki i

ujawnione w odrębnych księgach wieczystych (działka nr 141/2 – księga wieczysta

…, działka nr 140/5 – księga wieczysta KW …, działki nr 140/6 i 140/8, – księga

wieczysta …). Skoro strony jako współwłaściciele nigdy nie zdecydowały się na

ujawnienie w jednej księdze wieczystej wszystkich swoich nieruchomości, to

ostatecznie przyjąć trzeba, że w skład ich majątku wspólnego wchodziły trzy

nieruchomości, które aktualnie mogą być samodzielnie przedmiotem obrotu,

a zatem także można nimi swobodnie dysponować w postępowaniu działowym

(por. art. 21 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jedn.:

Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. oraz postanowienia Sądu Najwyższego

z 30 października 2003 r., IV CK 114/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 201 i z 11 lutego

2009 r., V CSK 333/08, OSNC-ZD 2010, nr 2, poz. 33). Wprawdzie Sąd Okręgowy

za Sądem Rejonowym powtarza, że nieruchomości stanowiące działki nr 141/2,

140/6, 140/8, 140/5 stanowią aktualnie całość gospodarczą, ale z ustaleń

dokonanych w sprawie nie wynika, żeby nieruchomości te weszły w skład

prowadzonego przez strony przedsiębiorstwa czy gospodarstwa rolnego, co –

z uwagi

na

kryterium

społeczno-gospodarczego

przeznaczenia

rzeczy

podlegających podziałowi, zmiany lub znacznego zmniejszenia jej wartości –

mogłoby

być

uwzględnione

przy

podejmowaniu

decyzji

o

przyznaniu

poszczególnych nieruchomości stronom (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 20 czerwca 1997 r., III CKN 45/96, niepublikowane).

Odrębnie

rozważyć

trzeba,

na

czyją

rzecz

należy

zadysponować

nieruchomością gruntową złożoną z działek nr 89/1 o powierzchni 0,0013 ha i 89/2

o powierzchni 0,6163 ha, objętych księgą wieczystą KW …, o stosunkowo niskiej

wartości z uwagi na położenie i przeznaczenie, które staną się odrębną

nieruchomością także w znaczeniu wieczystoksięgowym po ich przyznaniu

któremuś z małżonków i po ewentualnym ujawnieniu w księdze wieczystej, która

dla nich zostanie założona.

Sądy obu instancji nie ustaliły, żeby wszystkie wymienione wyżej

nieruchomości miały cechy, które w świetle prawa decydowałyby o wyłączeniu, czy

ograniczeniu obrotu nimi. Nieruchomościami wskazanymi wyżej oczywiście można

zadysponować na rzecz każdej ze stron bez przeprowadzania ich podziału

w rozumieniu przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami.

5. Osobnym problemem była rozważana w toku postępowania kwestia

podziału gruntów położonych wokół budynku mieszkalnego na działce nr 141/2 na

inne niż już wyodrębnione geodezyjnie działki. Problem ten dotyczył przede

wszystkim części dotychczasowej działki nr 141/2 położonej od strony drogi

publicznej. Ocena dopuszczalności tego podziału powinna być przez Sądy obu

instancji dokonana na podstawie prawidłowej wykładni obowiązujących w tym

względzie przepisów, nie zaś na podstawie zeznań świadka – pracownika urzędu

gminy.

Podział nieruchomości odpowiadającej działce ewidencyjnej na mniejsze

jednostki przeprowadzany jest w celu wyodrębnienia z niej i opisania w sposób

nadający się do ujawnienia w księgach wieczystych i w katastrze takich części,

które mogą być przedmiotem obrotu na podstawie umowy, aktu administracyjnego

lub orzeczenia sądu. Przesłanki dopuszczalności i tryb dokonywania podziałów

nieruchomości określone są w art. 92-100 u.g.n. Przepisów tych nie stosuje się do

nieruchomości położonych na obszarach przeznaczonych w planach miejscowych

na cele rolne i leśne, a w przypadku braku planu miejscowego do nieruchomości

wykorzystywanych na cele rolne i leśne, chyba że podział spowodowałby

konieczność

wydzielenia

nowych

dróg

niebędących

niezbędnymi

drogami

dojazdowymi do nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych albo

wydzielenie działek gruntu o powierzchni mniejszej niż 0,3000 ha.

Bezspornie nieruchomości stron leżą na terenie, dla którego nie opracowano

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, w ewidencji ujawnione

są jako

użytki

rolne

i

nie

ustalono

dla

nich

warunków

zabudowy

i zagospodarowania terenu. O zastosowaniu art. 92 i nast. u.g.n. do podziału

żądanego przez uczestniczkę decyduje okoliczność, że może on prowadzić do

wydzielenia nowych dróg niebędących niezbędnymi drogami dojazdowymi do

nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych albo spowodować

wydzielenie działek gruntu o powierzchni mniejszej niż 0,3000 ha.

Co do zasady, gdy podział ma poprzedzać czynności właściciela stanowiące

o wykonywaniu uprawnień z zakresu korzystania i rozporządzenia nieruchomością

albo

wydanie

decyzji

administracyjnej

odnoszącej

się

do

jakiejś

części

nieruchomości, orzeka o nim decyzją organ administracji wskazany w art. 96 ust. 1

u.g.n. O podziale nieruchomości może też orzekać sąd, w tych wszystkich

przypadkach, w których prawo cywilne materialne kreuje na rzecz różnych osób

realizowane w postępowaniu cywilnym roszczenia, których przedmiotem ma być

jakaś część nieruchomości. Wówczas nie jest wydawana decyzja o podziale

nieruchomości. Z art. 96 ust. 2 u.g.n. wynika jednak, że jeżeli podział

nieruchomości jest uzależniony od ustaleń planu miejscowego, a w razie braku

planu – od warunków określonych w art. 94 ust. 1 i 2 u.g.n., sąd przed jego

dokonaniem zasięga opinii wójta (burmistrza, prezydenta miasta), a w odniesieniu

do nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków także opinii wojewódzkiego

konserwatora zabytków.

Wykluczając możliwość dokonania podziału działki nr 141/2 w K. Sąd

Okręgowy zacytował brzmienie art. 93 ust. 2a u.g.n., stosownie do którego

w przypadku braku planu miejscowego podział nieruchomości wykorzystywanych

na cele rolne i leśne, powodujący wydzielenie działki gruntu o powierzchni

mniejszej niż 0,3000 ha, jest dopuszczalny, pod warunkiem że działka ta zostanie

przeznaczona na powiększenie sąsiedniej nieruchomości lub dokonana zostanie

regulacja granic między sąsiadującymi nieruchomościami. Przepisu tego, a zatem

i ograniczeń w nim przewidzianych, nie stosuje się jednak do podziałów

nieruchomości, o których mowa w art. 95 u.g.n. Przepis ten wymienia przypadki,

w których podział nieruchomości może być dokonany niezależnie od ustaleń planu

miejscowego, a w przypadku braku planu niezależnie od decyzji o warunkach

zabudowy i zagospodarowania terenu. Wśród nich ustawodawca wskazał na

sytuację, gdy podział nieruchomości ma nastąpić w celu realizacji roszczeń do

części

nieruchomości,

wynikających

z

przepisów

ustawy

o

gospodarce

nieruchomościami lub z odrębnych ustaw (pkt 4) lub w celu wydzielenia działki

budowlanej niezbędnej do korzystania z budynku mieszkalnego (pkt 7).

Podział nieruchomości w postępowaniu o podział majątku wspólnego

następuje w celu realizacji roszczeń do części nieruchomości wynikających z art.

46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 211 k.c.; jest to zatem podział, który może

nastąpić z pominięciem przesłanki ustalonej w art. 93 ust. 2a u.g.n. oraz

z pominięciem ustaleń planu miejscowego, a w przypadku braku planu - niezależnie

od decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (por. też wyrok

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29 maja 2007 r., I SA/Wa

67/07, LEX nr 3374050.

6. Fizyczny podział rzeczy wspólnej pomiędzy jej współwłaścicieli nie może

nastąpić, gdy wyklucza go ustawa z uwagi na charakter rzeczy albo gdy istnieją

dostateczne podstawy do wnioskowania, że podział byłby sprzeczny ze społecznogospodarczym przeznaczeniem prawa do niej względnie gdyby pociągał za sobą

zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości (art. 211 k.c.).

Sytuacja finansowa, mieszkaniowa i zawodowa uczestniczki, zamiar

ewentualnej sprzedaży przyznanej jej nieruchomości, konflikt pomiędzy nią

a wnioskodawcą nie stanowią ani samodzielnie, ani łącznie negatywnych

przesłanek określonych w art. 211 k.c., uniemożliwiających fizyczny podział

nieruchomości stanowiących wspólny majątek stron (por. też postanowienia Sądu

Najwyższego z 21 czerwca 1979 r., III CRN 68/79, OSNCP 1980, nr 1, poz. 11;

z 4 października 2002 r., III CKN 1283/00, OSNC 2003, nr 12, poz. 170).

Wbrew

stanowisku

Sądu

Okręgowego,

przyznanie

jednemu

ze

współwłaścicieli nieruchomości lub jej części z przeznaczeniem na sprzedaż nie

sprzeciwia się istocie podziału majątku w naturze. Właściciel ma bowiem nie tylko

prawo korzystania ze swojej rzeczy, ale i prawo rozporządzania nią. Jeżeli zatem

właściciel nie chce lub nie może już korzystać z rzeczy, to władny jest nią

rozporządzić, samodzielnie decydując o tym, w jakim czasie (także z uwagi na

sytuację rynkową) dokona sprzedaży, komu i za jaką cenę.

Uzasadniając

przyczyny

przyznania

właściwie

wszystkich

bardziej

wartościowych nieruchomości wnioskodawcy Sąd Okręgowy zaakcentował trudną

sytuację

finansową

uczestniczki,

ale

nie

rozważył

sytuacji

finansowej

wnioskodawcy i jego zdolności do spłacenia uczestniczki. Z ustaleń Sądu nie

wynika, żeby wnioskodawca dysponował stosowną kwotą w celu dokonania spłaty,

na co wskazują także jego oświadczenia (k. 1705). Odraczając o cztery miesiące

termin wymagalności spłaty na rzecz uczestniczki Sąd przyjął, że w tym czasie

wnioskodawca powinien uzyskać kredyt, z zabezpieczeniem na przyznanych mu

nieruchomościach. Kredyt musi być jednak spłacany, bo inaczej nieruchomości, na

których zabezpieczona zostanie wierzytelność banku staną się przedmiotem

egzekucji, a dla jej dopuszczalności nie będzie miała – eksponowana przez Sąd

Okręgowy - okoliczność, że na działce nr 141/2 znajduje się siedlisko

wnioskodawcy. Decydując się na przyznanie prawie całego wspólnego majątku

nieruchomego jednemu ze współwłaścicieli, Sąd musi zatem poważniej niż to miało

miejsce w rozpoznawanej sprawie rozważyć kwestię zdolności otrzymującego

majątek do spłacenia drugiego ze współwłaścicieli.

Reasumując trzeba stwierdzić, że trafnie skarżąca zarzuciła, iż zaskarżone

postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 211 k.c., ale też art. 95 pkt 4

u.g.n. w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c. i art. 211 k.c., co zadecydowało o jego

uchyleniu i przekazaniu sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 398 15 § 1, art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.).

jw