IV CNP 99/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CNP 99/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi strony pozwanej

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w E.

z dnia 26 marca 2008 r., sygn. akt I Ca 19/08,

w sprawie z powództwa R. D.

przeciwko Powiatowi O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 kwietnia 2009 r.,

oddala skargę

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 22 października 2007 r. oddalił

powództwo o zapłatę 500 zł wniesione przez R. D. przeciwko Powiatowi O. Sąd ten

ustalił, że powód w dniu 6 lipca 2005 r. dokonał pierwszej rejestracji na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej pojazdu sprowadzonego z zagranicy i w związku z tym

uiścił opłatę za kartę pojazdu w wysokości 500 zł, na podstawie § 1 rozporządzenia

Ministra Infrastruktury z dnia 28 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 137, poz. 1310 – dalej

rozporządzenie z 2003 r.). Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 17 stycznia

2006 r. uznał ten przepis za sprzeczny z Konstytucją i ustawą Prawo o ruchu

drogowym. Orzekł jednak, że traci on moc z dniem 1 maja 2006 r. Starostwo

Powiatowe w O. nie uwzględniło wniosku powoda o zwrot pobranej opłaty za kartę

pojazdu. W ocenie Sądu pierwszej instancji żądanie pozwu oparte o treść art. 417 1

§ 2 zd. 2 k.c. było nieuzasadnione z uwagi na brak szkody po stronie powoda.

Konstytucyjne

upoważnienie

do

odroczenia

mocy obowiązującej orzeczeń

Trybunału Konstytucyjnego oznacza bowiem zgodę na pozostawienie, przez okres

odroczenia utraty mocy obowiązującej przepisu lub aktu prawnego, stanu nie

opowiadającego standardom konstytucyjnym.

W wyniku apelacji powoda Sąd Okręgowy w E. zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Rejonowego w O. i zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 450

zł z odsetkami ustawowymi od dnia 1 maja 2006 r. Podzielając w całości ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji zakwestionował ocenę prawną żądania powoda.

Stwierdził, że pobór opłaty za kartę pojazdu nie odbywa się na podstawie decyzji

administracyjnej. Wykluczało to sięganie do normy art. 4171 § 2 k.c. jako podstawy

rozstrzygnięcia. Roszczenie powoda należało rozpoznać na gruncie art. 405 k.c. i

co do kwoty 425 zł było ono uzasadnione. Pobierając w tym zakresie opłatę za

kartę pojazdu Powiat O. wzbogacił się kosztem powoda nie mając do tego

podstawy prawnej. Przepis § 1 rozporządzenia z 2003 r. nie mógł bowiem stanowić

podstawy poboru części opłaty za kartę pojazdu, gdyż pozostawał w kolizji z

Konstytucją i ustawą Prawo o ruch drogowym. Sprzeczność rozporządzenia, które

stanowiło wprost podstawę pobierania opłaty, z aktami wyższego rzędu uzasadnia

twierdzenie, że korzyść uzyskano bez podstawy prawnej. Miało to wprawdzie

miejsce w trakcie formalnego obowiązywania przepisu, w wyniku odroczenia mocy

obowiązującej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jednakże Sąd rozstrzygający

sprawę

mógł

odmówić

zastosowania

niekonstytucyjnego

przepisu

rangi

podstawowej. Brak tytułu do poboru opłaty uzasadniony był także sprzecznością

rozporządzenia z 2003 r. z prawem wspólnotowym.

Powiat

O. wniósł

skargę

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w E., wskazując jako podstawę tej

skargi naruszenie art. 405 i art. 409 k.c., art. 178 ust. 1 i art. 190 ust. 3 Konstytucji

oraz 382 k.p.c. Wniósł o stwierdzenie, że zaskarżony wyrok jest niezgodny

z powołanymi wyżej przepisami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zdaniem skarżącego art. 382 k.p.c. został naruszony w wyniku „orzeczenia

ponad materiał zgromadzony w sprawie”. Pogląd ten jest nieuzasadniony. Art. 382

k.p.c. dotyczy zasad oceny materiału dowodowego. Sąd Okręgowy wyraźnie

stwierdził, że podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Sam zaś nie

prowadził postępowania dowodowego i nie dokonał odmiennych ustaleń. Nie mógł

zatem

naruszyć

art.

k.p.c.,

jak

twierdzi

skarżący,

opierając

swoje

rozstrzygnięcie o materiały, dowody i twierdzenia, które nie znajdowały się w aktach

sprawy. Skarżący odnosi wadliwość postępowania Sądu drugiej instancji do oceny

zagadnienia braku wzbogacenia strony pozwanej, co łączy się z twierdzeniem

o naruszeniu art. 409 k.c. Wymaga w tym kontekście podkreślenia, że brak

podstaw do zastosowania art. 409 k.c. był w ocenie Sądu Okręgowego wynikiem

bezczynności strony pozwanej, która nie wykazała, że korzyść majątkową

wynikającą z pobrania opłaty za kartę pojazdu wcześniej zużyła. Uznał on, że brak

jest jakichkolwiek dowodów w tym zakresie, czego skarżący nie kwestionuje.

Zarzucany Sądowi Okręgowemu brak inicjatywy w tym zakresie nie pozwala na

stwierdzenie zarówno naruszenia art. 382 k.p.c., jak i art. 409 k.c.

Nie

znajduje

podstaw

pogląd

skarżącego,

że

dla

stwierdzenia

odpowiedzialności strony pozwanej na podstawie art. 405 k.c. wymagane było

stwierdzenie bezprawności jej działania, podobnie jak przy odpowiedzialności

odszkodowawczej. Bezpodstawne wzbogacenie jest uzależnione od uzyskania

korzyści majątkowej bez podstawy prawnej, co nie oznacza, że może być to

wynikiem wyłącznie bezprawnego działania osoby, która uzyskała korzyść

majątkową.

Twierdzenie o naruszeniu przepisów konstytucyjnych było związane ze

stanowiskiem Sądu Okręgowego co do braku związania sądu powszechnego

przepisem

rangi

podustawowej,

w

razie

stwierdzenia

jego

niezgodności

z przepisami wyższej rangi (ustawowej). Wymaga jednak podkreślenia, że skarżący

nie zakwestionował tej oceny co do zasady, lecz uznał, że w rozstrzyganej sprawie

art. 178 ust. 1 i art. 190 ust. 3 Konstytucji zostały naruszone wyłącznie poprzez

odmowę

zastosowania

nieobowiązującego

już

przepisu

i

odmowę

jego

zastosowania wbrew rozstrzygnięciu tej kwestii przez Trybunał Konstytucyjny.

Skarga podlegała zatem rozpoznaniu jedynie w tym zakresie. Jest ona pozbawiona

uzasadnionych podstaw.

Opłatę za kartę pojazdu pobrano od powoda na podstawie powoływanego

wyżej rozporządzenia z 2003 r. Sąd Okręgowy prawidłowo ocenił zatem, czy ten

akt mógł być stosowany po stwierdzeniu jego niezgodności z Konstytucją przez

Trybunał Konstytucyjny. Dla tej oceny nie miało znaczenia, że przepisy tego

rozporządzenia później utraciły moc i przestały obowiązywać w chwili orzekania.

Odmowa ich zastosowania dotyczyła wyłącznie skutków, które wywołały, a nie

wyłączenia

obowiązywania

tych

przepisów mimo

utraty przez nie

mocy

obowiązującej. Istotne jest przy tym, że zaprezentowana przez Sąd Okręgowy

koncepcja odmowy stosowania przepisu rangi podustawowej, sprzecznego

z przepisami ustawy, odnosi się do rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie i nie może

mieć znaczenia porównywalnego z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, który

zdecydował o wyeliminowaniu przepisu niekonstytucyjnego z systemu prawnego.

Orzeczenie Sądu powszechnego nie mogło wywrzeć takiego skutku. Musi być ono

oceniane na innej płaszczyźnie niż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, które

mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wyroku Sądu Okręgowego

nie

można

Zagadnienie

zatem

przeciwstawiać

sprowadza

się

do

wyrokowi

oceny,

czy

Trybunału

mimo

Konstytucyjnego.

orzeczenia

Trybunału

Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność przepisu rangi rozporządzenia

z ustawą i Konstytucją oraz odroczenia jego mocy obowiązującej, sąd powszechny

zachował uprawnienie do odmowy zastosowania jego przepisów w rozstrzyganej

przez siebie sprawie. Nie powinno zaś ulegać wątpliwości, że prospektywny

charakter tego rodzaju orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego dotyczy również

przepisów rangi podustawowej. Należy przyjąć, że tego rodzaju orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego nie wpływa na kompetencje sądu powszechnego, które

są wywodzone z brzmienia art. 178 Konstytucji. Uzasadnieniem uprawnień sądów

powszechnych jest konstytucyjna zasada związania przepisami jedynie rangi

ustawowej. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktu normatywnego

niższego rzędu nie powinno wpływać zatem na ograniczenie kompetencji sądu

powszechnego w tym zakresie.

Z tych względów skarga była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 i 42412 k.p.c.

md