IV CNP 70/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CNP 70/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie ze skargi strony pozwanej

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w O.

z dnia 26 kwietnia 2005 r., sygn. akt [...]

w sprawie z powództwa J.B.

przeciwko P. A.S., J.S., G.W. i R.W. Spółce Jawnej w G.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 października 2007 r.,

1. stwierdza, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w O. z

dnia 26 kwietnia 2005 r., jest niezgodny z prawem;

2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 600

(sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 13 stycznia 2005 r. oddalił powództwo

wytoczone przez J.B. przeciwko pozwanej spółce jawnej „P.” o pozbawienie

szczegółowo opisanego tytułu wykonawczego wykonalności w części zasądzającej

odsetki od należności głównej. Żądanie powoda oparte było na twierdzeniu, że po

powstaniu tytułu wykonawczego, strony zawarły ugodę, na podstawie której powód

zwolniony został z obowiązku zapłaty odsetek zasądzonych tym tytułem. Sąd

Rejonowy opierając się na zeznaniach wspólnika pozwanej Spółki J.S. ustalił, że do

twierdzonej przez powoda ugody nie doszło. O jej istnieniu nie może świadczyć

pismo J. S. z dnia 2 grudnia 2002 r. skierowane do komornika, informujące, że

należność główna została spłacona. Sad Rejonowy podkreślił, że powód nie stawił

się na rozprawę wyznaczona w celu przesłuchania stron, uniemożliwił zatem

przeprowadzenie dowodu z jego zeznań na okoliczności zawarcia ugody, o której

twierdził w pozwie.

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2005 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego

i

przeciwegzekucyjnym

pozbawił

tytuł

wykonalności

wykonawczy

w

kwestionowany

części

powództwem

zasądzającej

odsetki.

Sąd Okręgowy podniósł, że skoro powód nie był powiadomiony o celu rozprawy,

na której

przesłuchany został J. S., to „przesłuchanie jednej tylko strony było

błędem procesowym, mającym istotny wpływ na wynik postępowania” i dlatego

„dowodu tego nie wziął pod uwagę”. W tej sytuacji – jak podkreślił Sąd Okręgowy –

przekonujące są twierdzenia powoda, że pozwany w zamian za obietnicę szybkiego

spłacenia należności głównej wyraził zgodę na rezygnację z odsetek, o czym

świadczy wspomniane pismo skierowane do komornika. Pismo to uwiarygodniło

twierdzenie powoda o zawarciu z pozwanym ugody, w przeciwnym bowiem razie –

zaznaczył Sąd Okręgowy - pozwany wnioskowałby o zawieszenie postępowania

egzekucyjnego w trybie art. 820 k.p.c., a nie o jego umorzenie.

Od powyższego wyroku pozwana Spółka wniosła skargę w trybie art. 4241

i nast. k.p.c. Opierając ją na podstawie naruszenia art. 6, 65 i 508 k.c. przez

błędną ich wykładnię oraz art. 75 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia

25 września 2003 r. przez jego niezastosowanie, a także na podstawie naruszenia

art. 233 § 1 i art. 302 k.p.c., żądała stwierdzenia niezgodności wyroku Sądu

Okręgowego z powołanymi przepisami prawa. Skarżąca wskazała, że zaskarżonym

wyrokiem wyrządzona została szkoda w wysokości obejmującej kwotę 1 493,70 zł

kosztów procesu poniesionych w procesie niesłusznie wygranym przez powoda,

a także utratę kwoty z tytułu należnych odsetek, które zasądzone zostały tytułem

wykonawczym, następnie bezzasadnie pozbawionym wykonalności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uwzględnienie skargi i stwierdzenie, że prawomocne orzeczenie jest

niezgodne z prawem ma charakter prejudykatu w tym znaczeniu, że otwiera drogę

do dochodzenia

od Państwa odszkodowania za szkodę wyrządzoną

przez

wydanie zaskarżonego orzeczenia. Już zatem na etapie rozpoznania skargi

o

stwierdzenie

niezgodności

zaskarżonego

wyroku

z

prawem

zachodzi

konieczność zdefiniowania pojęcia „orzeczenia niezgodnego z prawem”.

W prawie polskim odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wydaniem

orzeczenia niezgodnego z prawem uregulowana została w art. 4171 § 2 k.c.

W świetle gramatycznej wykładni tego przepisu każde orzeczenie niezgodne

z prawem, bez względu na stopień tej niezgodności, jeżeli spowodowało szkodę

pozostającą w normalnym związku przyczynowym, stanowi co do zasady źródło

roszczenia odszkodowawczego. Również dosłowne brzmienie przepisów kodeksu

postępowania cywilnego w części dotyczącej postępowania wywołanego skargą

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego

orzeczenia,

poprzedzającego właściwe postępowanie o naprawienie szkody wyrządzonej

bezprawiem sądowym, mogłoby prowadzić do wniosku, że stopień naganności

naruszenia prawa orzeczeniem sądowym nie ma wpływu na pozytywne ustalenie

odpowiedzialności odszkodowawczej. W przypadku art. 417 1 § 2 k.c. oraz art. 4241

§ 1 i art. art. 4245 § 1 pkt 5 k.p.c. tzw. bezpośrednie rozumienie tekstu tych

przepisów nie jest wystarczające, prowadziłoby bowiem do rozwiązań, które nie

wydaje się, aby były zgodne z intencją ustawodawcy. Wykładnie celowościowa,

funkcjonalna i systemowa uzasadniają tezę, że stwierdzenie niezgodności

z

prawem,

stanowiące

prejudykat

dla

właściwego

postępowania

odszkodowawczego, ograniczone jest do orzeczeń dotkniętych wadami rażącymi,

oczywiście błędnymi, narzucającymi się bez konieczności pogłębionej analizy

prawniczej. Nie każde zatem naruszenie prawa materialnego lub przepisów

postępowania będzie mogło stanowić uzasadnioną podstawę skargi przewidzianej

w art. 4241 k.p.c. W ustawodawstwie polskim pojęcie „rażącej i oczywistej obrazy

prawa”

przewidziane

jest

w

przepisach

regulujących

odpowiedzialność

dyscyplinarną sędziów (art.107 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz.1070 ze zm.) stanowi, że „za przewinienia

służbowe, w tym za oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa i uchybienia

godności urzędu (przewinienia dyscyplinarne) sędzia odpowiada dyscyplinarnie)

i rozumiane jest jako błąd łatwy do stwierdzenia, gdy bez głębszej analizy można

zastosować właściwy przepis, a rozumienie przepisu prawa nie powinno budzić

wątpliwości u przeciętnej osoby o kwalifikacjach prawniczych. Wprawdzie

stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem nie musi prowadzić do

odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego, to jednak nie można nie dostrzegać, że

między

bezprawnym

orzeczeniem

i

przewinieniem

służbowym

sędziego,

polegającym na oczywistym i rażącym naruszeniu prawa przy ferowaniu

orzeczenia, zachodzą związki funkcjonalne. Pojęcie bezprawności sądowej

nie

powinno zatem być objaśniane w zupełnym oderwaniu od pojęcia, którym

ustawodawca posługuje się przy konstruowaniu odpowiedzialności dyscyplinarnej

sędziego za naruszenie prawa, które zastosował, wydając orzeczenie.

Dokonując wykładni pojęcia „orzeczenia niezgodnego z prawem” pamiętać

należy, że należy działalność jurysdykcyjna sądu ma szczególny charakter.

Konieczne jest zatem sformułowanie autonomicznej, swoistej definicji bezprawności

(scil. niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia). Jeśli zatem na gruncie

odpowiedzialności cywilnej bezprawność ujmowana wąsko oznacza naruszenie

normy

właściwego

zachowania

się,

wynikającego

z

ustawy

(umowy

międzynarodowej), to w odniesieniu do odpowiedzialności za wydanie orzeczenia

sądowego musi być ona korygowana specyfiką władzy sądowniczej oraz jej

ustrojem. Przy takim ujęciu bezprawności, orzeczenie niezgodne z prawem –

w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. – to orzeczenie,

które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej

wykładni

przepisami,

z

ogólnie

przyjętymi

standardami

rozstrzygnięć

(dyskrecjonalności), albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga

głębszej analizy prawniczej (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 31 marca

2006 r., IV CNP 25/05 (OSNC 2007, nr 1, poz.17).

Takie

z

ujęcie

orzecznictwem

„bezprawności

Europejskiego

sądowej”

Trybunału

pozostaje

Sprawiedliwości

w

zgodzie

(ETS),

który

w orzeczeniu z dnia 30 września 2003 r. w sprawie Gerhard Kobler, po raz

pierwszy rozpatrując odpowiedzialność państwa za szkodę wyrządzoną przez

władzę sądową, nadał przesłance bezprawności jeszcze bardziej kwalifikowany

charakter, niż w przypadku odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną

bezprawiem legislacyjnym (C-224/01, Gerhard Kobler v. Austria).

Trybunał wskazując na szczególne funkcje wypełniane w państwie przez

sądy oraz

odwołując się do zasady pewności prawa uznał, że państwo może

ponieść odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną orzeczeniem sądowym tylko

wtedy, gdy sąd naruszył prawo w sposób oczywisty. Wyraźnego podkreślenia

wymaga, prezentowany zarówno w orzecznictwie Trybunału, jak i w doktrynie,

pogląd, zgodnie z którym w przypadku wykonywania władzy dyskrecjonalnej

niezbędny jest pewien margines błędu, którego popełnienie nie może rodzić

odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. Tylko w sytuacji, gdy granice

uznania zostaną rażąco przekroczone (błąd rażący) państwo nie może uwolnić się

od tej odpowiedzialności. Oznacza to, że mająca zastosowanie w przypadku

odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną bezprawiem legislacyjnym

przesłanka „wystarczająco poważnego naruszenia prawa”, której istota polega na

przekroczeniu przez legislaturę granic władzy dyskrecjonalnej (uznaniowej),

w przypadku odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną bezprawiem sądowym jest

niewystarczająca, bowiem naruszenie prawa musi być „oczywiste”. Z tego rodzaju

naruszeniem – jak podkreślił ETS - będziemy zatem mieć do czynienia wyjątkowo,

bowiem „oczywistość naruszenia prawa” należy rozumieć bardzo wąsko, gdy jest

ono z góry widoczne, bez potrzeby głębszej analizy prawniczej. Trybunał definiując

tę przesłankę wskazywał na konieczność zbadania, czy naruszony przepis był

jasny i precyzyjny w swej treści.

Takie ujęcie przesłanki oczywistego naruszenia prawa potwierdza trafność

przedstawionej wykładni pojęcia „orzeczenia niezgodnego z prawem”, zwłaszcza,

jeśli przyjmiemy dodatkowo założenie, a nie ma żadnych powodów, aby je odrzucić,

że

ustawodawca

polski,

wprowadzając

nowe

regulacje

w

zakresie

odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną jednostce działaniem władzy

publicznej, w tym także sądowej, chciał przystosować prawo polskie do prawa

wspólnotowego.

Przedstawiona definicja „orzeczenia niezgodnego z prawem” w rozumieniu

art. 4241 k.p.c. stanowi punkt wyjścia dla oceny zaskarżonego orzeczenia

i w konsekwencji zasadności wniesionej skargi.

Nie ulega wątpliwości, że zaskarżony wyrok został wydany z pogwałceniem

podstawowej zasady wyrażonej w art. 6 k.c., która stanowi, że ciężar udowodnienia

faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Przepis art. 6

k.c. należy do bezwzględnie obowiązujących norm prawa materialnego, ale jego

reguła wykorzystywana jest w postępowaniu sądowym, a szczególnie dowodowym.

Sąd Okręgowy uwzględniając powództwo przeciwegzekucyjne oparł się wyłącznie

na

twierdzeniach

powoda,

jednocześnie

pomijając

przeprowadzony

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji dowód z przesłuchania

pozwanego, który zaprzeczył twierdzeniom powoda. Jeśli przesłuchanie przed

Sądem pierwszej instancji tylko pozwanego było – jak stwierdził Sąd Okręgowy –

„błędem procesowym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy”, to rzeczą Sądu

Okręgowego, jako sądu meriti, było uzupełnienie postępowania dowodowego przez

powtórzenie dowodu z przesłuchania stron – już z udziałem powoda, bądź

uchylenie zaskarżonego apelacją orzeczenia i przekazanie sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, nie zaś pominięcie dowodu

z przesłuchania pozwanego i oparcie własnego wyroku wyłącznie na twierdzeniach

powoda.

Wyrok Sądu Okręgowego oparty został więc na ustaleniu, że między

stronami doszło do zawarcia ugody, a więc zaistniało zdarzenie, uzasadniające

pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). Poza

twierdzeniami powoda nie było żadnych przesłanek do ustalenia, że do takiej ugody

doszło, przesłanki takiej nie mogło stanowić pismo pozwanego – powołane przez

Sąd Okręgowy - skierowane do komornika, informujące o spłaceniu przez powoda

egzekwowanych

należności.

Treść

tego

pisma

w

żadnym

stopniu

nie

uprawdopodabniała twierdzenia powoda, że strony zawarły ugodę, na podstawie

której pozwany zrezygnował z dochodzenia odsetek. Ponadto Sąd Okręgowy

dysponował pismem pozwanego, na podstawie którego pozwany wszczął

egzekucję kwoty stanowiącej właśnie odsetki za opóźnienie w zapłacie należności

stwierdzonych tytułem wykonawczym, będącym przedmiotem sporu, a nadto istniał

dowód z przesłuchania pozwanego, który zaprzeczył twierdzeniom powoda

o zawarciu ugody. Dysponując zatem z jednej strony tylko twierdzeniami powoda

o zaistnieniu

zdarzenia

usprawiedliwiającego

żądanie

pozbawienia

tytułu

wykonawczego wykonalności oraz z drugiej strony dowodami zaprzeczającymi tym

twierdzeniom, Sąd Okręgowy wyrokował na podstawie tylko tych twierdzeń.

Wyrok Sądu Okręgowego ocenić zatem należało jako niewątpliwie sprzeczny

z zasadniczymi i nie podlegającymi różnej wykładni przepisami – m.in.

z powołanym w skardze art. 6 k.c. – a także z ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć. Standardem jest orzekanie przez sąd drugiej instancji na podstawie

ustaleń, które zostały wykazane (udowodnione) w postępowaniu sądowym.

Sprzeczne ze standardami orzekania jest natomiast wyrokowanie na podstawie

twierdzeń jednej ze stron, nie mających usprawiedliwienia w zgromadzonym

materiale, a nadto budzących zasadnicze zastrzeżenia w świetle dowodów

przedstawionych przez drugą stronę.

Skoro zaskarżone orzeczenie wydane zostało w wyniku szczególnie rażąco

niewłaściwego zastosowania art. 6 k.c., należało skargę uwzględnić i orzec, jak

w sentencji (art. 42411 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 42412, art. 39821 i 391 § 1 k.p.c.