Supreme Court dismisses appeal against maritime security measure order based on shipowner liability under international conventions.

Sygn. akt IV CNP 6/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi uczestnika postępowania

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia

Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 czerwca 2009 r., sygn. akt I ACz (…),

w sprawie z wniosku A.(...) (Port w T.) z siedzibą w T., (Estonia)

przy uczestnictwie O.(...) z siedzibą w N., (Cypr)

o udzielenie zabezpieczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 lipca 2010 r.,

oddala skargę i zasądza od O.(...) z siedzibą w N. na rzecz A.(...) (Port w T.) z

siedzibą w T. kwotę 1200 (tysiąc dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania.

Uzasadnienie

Postanowieniem częściowym z dnia 15 maja 2009 r. Sąd Okręgowy w G. udzielił

zabezpieczenia roszczenia uprawnionego A.(...) (Port w T.) z siedzibą w T. w stosunku

do obowiązanego O.(...) z siedzibą w N. o zapłatę 404 189,73 euro przez zajęcie statku

S.(...) 4, wpisanego do międzynarodowego rejestru IMO za numerem (...)3 oraz o

numerze IMO Registered Owner (...)8, call sign IBDU, znajdującego się w (...) Stoczni

Remontowej, stanowiącego własność obowiązanego, a sumę zabezpieczenia ustalił na

kwotę 1 453 548 zł.

Sąd ten podał, że w postanowieniu Sądu Apelacyjnego z dnia 8 kwietnia 2009 r.,

którym uchylono postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 3 listopada 2008 r.

uwzględniające wniosek uprawnionego o udzielenie zabezpieczenia w stosunku do

S.(...) OY w H. i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania, wyrażone zostało

stanowisko, że do wierzytelności wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt q Międzynarodowej

Konwencji w sprawie zajęcia (aresztu) statków morskich, podpisanej w dniu 10 maja

1952 r. w Brukseli (Dz. U z 1976 r. Nr 39, poz. 229, dalej Konwencja z 1952 r.) należy

stosować również Konwencję Międzynarodową o ujednostanieniu niektórych zasad,

odnoszących się do przywilejów i hipotek morskich podpisaną w Brukseli w dniu dnia 10

kwietnia 1926 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 33, poz. 260, dalej Konwencja z 1926 r.) i art. 91

pkt 1 ustawy z dnia 18 września 2001 r. - Kodeks morski (Dz. U. Nr 138, poz.1545, dalej

k.m.). Wierzytelności z tytułu opłat portowych są wierzytelnościami morskimi

uprzywilejowanymi, z którymi związane jest ustawowe prawo zastawu na statku, należą

do wskazanej kategorii i mogą być dochodzone przeciwko właścicielowi statku.

Zachodzi natomiast potrzeba ustalenia, czy dotychczasowy obowiązany był w chwili ich

powstania armatorem statku. Zgodnie z art. 14 Konwencji z 1926 r. jej postanowienia

mają zastosowanie w sprawie, a nadto art. 90 do 92 k.m., przewidujące powstanie

ustawowego prawa zastawu na statku, skutecznego względem jego właściciela. Żądanie

udzielenia zabezpieczenia w stosunku do właściciela statku zgłoszone zostało w piśmie

uprawnionego z dnia 11 maja 2009 r., a legitymacja procesowa tego obowiązanego w

tym postępowaniu wynika z art. 6 Konwencji z 1952 r. w związku z art. 1017 § 2 k.p.c.

Dopuszczalne było, stosownie do art. 2 Konwencji z 1952 r., zajęcie statku będącego

przedmiotem postępowania w obrębie polskiej jurysdykcji. Roszczenie zostało

uprawdopodobnione dokumentami w postaci faktur, zwłaszcza że objęte nimi należności

częściowo zostały spłacone przez pierwotnie obowiązanego.

W zażaleniu obowiązany zarzucił, że Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił, wbrew

wskazaniom Sądu Apelacyjnego, czy dłużnik był armatorem statku i czy ma legitymację

procesową, ponieważ zachodzi przypadek łącznego udziału właściciela i dłużnika w tym

postępowaniu. Nie było podstaw do wydania postanowienia częściowego, ponieważ art.

317 k.p.c. nie ma zastosowania do postanowień. Wierzytelność uprawnionego nie jest

wierzytelnością morską, jak też wierzytelności określone art. 2 Konwencji z 1926 r.

Ponadto nie była wiążąca w ponownym postępowaniu ocena prawna dokonana przez

Sąd Odwoławczy z uwagi na to, że nie była przyczyną uchylenia postanowienia. Nie

było dopuszczalne zastosowanie aresztu, jeśli dłużnik był jedynie czarterującym na

czas, co wynika z art. 3 ust. 4 Konwencji z 1952 r. Opłaty portowe stanowią nieznaczną

część wierzytelności, a pozostała część to odszkodowanie.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 16 czerwca 2009 r. oddalił zażalenie. Za

nieuzasadniony uznał zarzut naruszenia art. 317 k.p.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie, skoro w art. 361 k.p.c. nie ma takiego wyłączenia, a wydane

postanowienie ma merytoryczny charakter. Nie zachodziło współuczestnictwo konieczne

po stronie dłużnika i właściciela, a zatem była możliwość orzeczenia w przedmiocie

żądania udzielenia zabezpieczenia odrębnymi, w odniesieniu do każdego z nich,

postanowieniami. Wiążąca jest ocena prawna zawarta w pierwszym postanowieniu

Sądu drugiej instancji, jeśli nie doszło do zmiany okoliczności faktycznych ani stanu

prawnego. Powołana przez uprawnionego wierzytelność obejmuje nieuregulowane

opłaty portowe, jest uprzywilejowaną wierzytelnością morską, zgodnie z art. 91 pkt 1

k.m. i art. 2 pkt 1 Konwencji z 1926 r., w stosunku do której służy wierzycielowi

ustawowe prawo zastawu, a zatem ma zastosowanie art. 1 ust. 1 pkt q Konwencji z

1952 r.

W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia

Sądu Apelacyjnego obowiązany podniósł, że doszło do naruszenia art. 317 §1 k.p.c.

przez niewłaściwe zastosowanie go, art. 1 ust. 1 pkt q Konwencji z 1952 r. przez błędną

wykładnię oraz niezastosowanie art. 2 Konwencji z 1952 r. Kwestionowane orzeczenie

jest niezgodne z art. 1 ust. 1 pkt q i art. 2 Konwencji z 1952 r. Wydanie tego

postanowienia wyrządziło mu szkodę w postaci niemożności uzyskiwania korzyści w

okresie zajęcia, poniesienia kosztów i wydatków celem obrony praw w wysokości

24 225,61 zł oraz uzyskania zwolnienia statku przez zapłatę sumy zabezpieczenia, zaś

niemożność dysponowania tą kwotą wywołała stratę w wysokości 9 860,52 zł. Obecnie

wykazać może jedynie szkodę w rozmiarze 34 086,10 zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia,

przewidziana art. 4241 § 1 i 2 k.p.c., jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, który

służy uzyskaniu odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem działania władzy

publicznej. Taki jej charakter sprawia, że nie może przysługiwać od każdego wyroku czy

postanowienia. Utrwalone zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że niezgodność

z prawem w rozumieniu art. 4241 k.p.c. może wynikać tylko z oczywistych błędów sądu,

spowodowanych rażącym naruszeniem zasad wykładni lub stosowania prawa (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r., II BP 6/05, OSNP 2007/3-4/42, z dnia

31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007/1/17). Za orzeczenie niezgodne z prawem

może być uznane orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane

w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego stosowania prawa,

które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem,

rodząca odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa (art. 417 1 § 2 k.c.) musi

mieć postać kwalifikowaną, elementarną i oczywistą, ponieważ tylko w takim przypadku

orzeczeniu sądu można przypisać cechy bezprawności (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007/2/35, z dnia 21 lutego 2007 r., I CNP

71/06, niepubl., 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, niepubl., z dnia 20 września 2007 r., II

CNP 87/07, niepubl.). W procesie stosowania prawa, polegającego na ustaleniu

właściwych przepisów, poddaniu ich wykładni dla określenia normatywnej treści,

dokonaniu subsumcji do nich ustalonych faktów oraz określeniu skutków prawnych

przysługuje sądowi swoboda decyzyjna, będąca istotnym elementem sędziowskiej

niezawisłości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2007 r., I CNP 712/06,

niepubl., wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., SK 77/06, OTK0-A

2008/3/39).

W rozpoznawanej sprawie wierzytelność uprawnionego, będąca przedmiotem

postępowania w sprawie o udzielenie zabezpieczenia roszczenia, uznana została za

wierzytelność uprzywilejowaną, objętą art. pkt 2 Konwencji z 1926 r. i art. 91 pkt 1 k.m.,

ponieważ postanowienia tej Konwencji włączone zostały do regulacji kodeksowej. W

powołanym przepisie wyszczególnione zostały, w ramach zamkniętego katalogu,

wierzytelności mające uprzywilejowany charakter, a w punkcie 1 wymienione także

opłaty portowe. Istota przywileju na statku, w odniesieniu do wymienionych

wierzytelności polega na tym, że są one skuteczne erga omnes bez względu na istnienie

osobistej

odpowiedzialności

właściciela,

czy

armatora

statku.

Przysługuje

im

pierwszeństwo przed innymi wierzytelnościami, nawet zabezpieczonymi zastawem

wynikającym z umowy lub orzeczenia sądu, powstają z mocy ustawy i są prawem

niejawnym. Zgodnie z art. 90 § 1 k.m. wierzycielowi służy, w odniesieniu do tych

wierzytelności, ustawowe prawo zastawu. Realizacja tego uprawnienia dokonywana jest

w postępowaniu egzekucyjnym (art. 1014 do 1022 k.p.c.), zaś prawnym środkiem

urzeczywistnienia go jest zajęcie (zatrzymanie) statku w trybie postępowania

zabezpieczającego. Zgodnie z art. 14 Konwencji z 1926 r. i art. 355 § 4 k.m.

rozpoznanie wniosku o udzielenie zabezpieczenia następuje według prawa polskiego.

Problematyka zajęcia (aresztu) statku morskiego objęta jest Konwencją z 1952 r.,

która

nie

stanowi

jednak

aktu

uniwersalnego,

regulującego

ją

całościowo

i

wyczerpująco, ponieważ postanawia, że zabezpieczenie roszczeń na statkach dotyczy

wierzytelności wymienionych w art. 1, określonych jako wierzytelności morskie.

Wyszczególnienie ich traktowane jest jako zamknięty katalog, obejmujący większość,

ale nie wszystkie, wierzytelności uprzywilejowane. Pojęcie „wierzytelności morskiej”

użyte w art. 1 ust. 1 Konwencji interpretowane jest autonomicznie, przy uwzględnieniu

woli jej sygnatariuszy i państw, które do niej przystąpiły, wyrażonej także w preambule

„pożyteczność ustanowienia jednolitych zasad dotyczących zajęcia (aresztu) statków

morskich”. Analiza wierzytelności objętych art. 1 Konwencji z 1952 r. oraz

wyszczególnionych w art. 2 Konwencji z 1926 r. i art. 91 k.m. wskazuje, że pierwsza z

nich nie przejęła wszystkich wierzytelności uprzywilejowanych. Nie zostały w niej

wyszczególnione wierzytelności z tytułu opłat portowych, co może oznaczać, że nie

zostały przez nią objęte albo, że należy do nich stosować jej postanowienia, przy

uwzględnieniu rodzajowego zbliżenia do innych wprost wymienionych opłat art. 1 ust.

pkt l (za takim odpowiednim stosowaniem opowiedział się Jerzy Młynarczyk – Prawo

morskie. Info Trade, Gdańsk 1997 r.). Przyjęcie w zaskarżonym postanowieniu, że

wierzytelność uprawnionego zaliczyć należy do kategorii wyszczególnionej w art. 1 ust.

1 pkt q „zastaw hipoteczny typu motrgage lub hipoteka morska jakiegokolwiek statku”

oparte zostało na założeniu, że uwzględnić trzeba postanowienia Konwencji z 1926 r. i

art. 91 pkt 1 k.m., które traktują wierzytelności związane z opłatami portowymi, jako

uprzywilejowane i zabezpieczone ustawowym zastawem, a zatem są najbardziej

zbliżone do wierzytelności morskich objętych tym punktem.

Instytucja zastawu hipotecznego typu mortgage (hipoteka morska jest znacząco

odmiennym zabezpieczeniem) nie występuje w polskim prawie, nie jest nim ustawowy

zastaw dotyczący wierzytelności uprzywilejowanych. Stanowi ona specyficzną formę

zabezpieczenia spłaty pożyczki, dającą pożyczkodawcy, stosownie do wiążącej umowy,

określone w niej uprawnienie w stosunku do zajętej nieruchomości lub statku.

Wprowadzenie jej do wykazu wierzytelności morskich w art. 1 Konwencji z 1952 r.

wskazuje na zamiar zabezpieczenia przez zajęcie statku jedynie w odniesieniu do

wierzytelności zabezpieczonych tego rodzaju zastawem, nie zaś ogólnie wszelkimi

rodzajami zastawów zabezpieczających wierzytelności uprzywilejowane. W tej sytuacji

autonomiczna wykładnia konwencyjnego pojęcia „wierzytelność morska” przemawiałaby

za przyjęciem, że nie powinno dojść do rozszerzenia przyjętego katalogu, nawet w

odniesieniu do uprzywilejowanych wierzytelności, ściśle związanych z eksploatacją

statku, powszechnie powstających w następstwie umowy o świadczenie usług w porcie i

zabezpieczonych uprawnieniem o zbliżonym charakterze, do których zachodzi potrzeba

stosowania tego rodzaju środka zabezpieczającego. Nie oznacza to jednak, że

zaskarżone postanowienie stanowi delikt orzeczniczy, w postaci niezgodności z prawem

w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. Nie ma podstaw do

przyjęcia, że jest to orzeczenie niewątpliwie i rażąco wadliwe, będące następstwem

oczywistego błędu Sądu, wywołanego rażącym naruszeniem zasad wykładni. Przyjęte

przez Sąd Apelacyjny rozumowanie mieści się w granicach dopuszczalnej swobody

orzeczniczej. Wskazać należy zarówno na próby poszukiwania rozwiązania w

celowościowej interpretacji art. 1 Konwencji z 1952 r., jak też na treść opracowanej już i

przyjętej w dniu 12 marca 1999 r. nowej Konwencji, która za wierzytelność morską

uznaje także wprost opłaty portowe.

Udzielenie zabezpieczenia przez zajęcie statku nie było sprzeczne z prawem,

skoro w art. 2 zd. końcowe Konwencji z 1952 r. wyrzeczono, że „żadne z postanowień

konwencji nie oznacza rozszerzenia lub ograniczenia jakichkolwiek praw lub uprawnień

rządów lub ich organów, władz publicznych, władz doków i portów posiadanych przez

nie na mocy obowiązujących ich ustaw lub przepisów dotyczących zajęcia, zatrzymania

lub innego przeszkodzenia żegludze statku w obrębie ich jurysdykcji”. Wobec tego,

nawet w przypadku braku podstaw do zajęcia statku w oparciu o postanowienia

Konwencji, może do tego dojść na podstawie przepisów obowiązujących w prawie

wewnętrznym państwa, strony Konwencji, w którym dochodzone jest roszczenie o

zaspokojenie wierzytelności uprzywilejowanej, wynikającej z eksploatacji statku.

Możliwość zastosowania tego rodzaju środka zabezpieczenia miała miejsce w

rozpoznawanej sprawie w oparciu o przepisy art. 730 do 754 k.p.c. i przy przyjęciu przez

Sąd Apelacyjny, że spełnione zostały wymagane przesłanki. W tej sytuacji, podzielając

nawet zarzut nietrafności wykładni art. 1 Konwencji z 1952 r., nie można przyjąć, że

przesądza

on

postanowienia,

o

niesłuszności

które

odpowiada

i

niezgodności

prawu.

z

Wytknięcie

prawem,

kwestionowanego

naruszenia

prawa

przez

niezastosowanie art. 2 Konwencji z 1952 r. nie zawiera żadnej argumentacji. Pozostałe,

podnoszone w skardze zarzuty, nie mogły także doprowadzić do uznania, że

krytykowane postanowienie jest niezgodne z prawem. Stanowisko skarżącego, że

zachodziło współuczestnictwo konieczne po stronie dłużnika i właściciela statku, czego

nie poparł nawet żadną argumentacją, jest pozbawione racji. Nie było przeszkód do

orzeczenia o żądaniu udzielenia zabezpieczenia oddzielnie w stosunku do właściciela

statku i w stosunku do pierwotnie obowiązanego. Nie zasługiwały na aprobatę wywody

dotyczące niedopuszczalności zastosowania przez Sąd Apelacyjny art. 317 w związku z

art. 361 k.p.c., niezależnie od tego, że nie wskazują na istnienie związku podnoszonego

naruszenia z wynikiem postępowania.

Podkreślenia wymaga, że w odniesieniu do zaskarżonego postanowienia nie

zachodzi i druga z podstaw przewidzianych art. 424 1 § 1 k.p.c., że przez jego wydanie

została obowiązanemu wyrządzona szkoda, za którą odpowiedzialność ponosić

powinien, w oparciu o art. 4171 § 2 k.p.c., Skarb Państwa. W odniesieniu do powołanego

w skardze elementu szkody w postaci poniesienia kosztów procesu związanych z

celową obroną, rozliczenie ich następuje według zasad określonych w art. 754 k.p.c.

Pozostałe zaś składniki szkody, jeśli dojdzie do jej powstania, podlegają regulacji

przewidzianej art. 746 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów skarga, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw,

podlegała oddaleniu w oparciu o art. 42411 § 1 k.p.c.

Orzeczenie

o

kosztach

postępowania

oparte

zostało

na

zasadzie

odpowiedzialności za wynik sprawy, przewidzianej art. 98 § 1 i 2 w związku z art. 391 §

1 i art. 398 21 oraz art. 42412 k.p.c.