Supreme Court dismissed appeal against lower court ruling on contractual penalties for sewage discharge violations.

Sygn. akt IV CNP 36/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSA Monika Koba

w sprawie ze skargi strony pozwanej

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w B.

z dnia 14 maja 2010 r., w sprawie z powództwa Miejskiego Przedsiębiorstwa

Wodociągów i Kanalizacji Spółki z o.o. w S.

przeciwko Spółdzielni Producentów Drobiu E.-G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2013 r.,

1) oddala skargę,

2) zasądza od Spółdzielni Producentów Drobiu E.-G.

na rzecz Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i

Kanalizacji Spółki z o.o. w S. kwotę 1200 (tysiąc dwieście)

złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania przed

Sądem Najwyższym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 maja 2010 r. Sąd Okręgowy w B. na skutek apelacji

powoda

Miejskiego

Przedsiębiorstwa

Wodociągów

i

Kanalizacji

Spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością w S. (dalej jako Miejskie Przedsiębiorstwo)

zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego Sądu Gospodarczego w B. z dnia 26

stycznia 2010 r. w ten sposób, że utrzymał w mocy wydany przeciwko Spółdzielni

Producentów Drobiu E.-G. (dalej jako Spółdzielnia) nakaz zapłaty kwoty 25.000

złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 31 grudnia 2007 r.

Sąd Rejonowy w B. uchylając wymieniony nakaz zapłaty i oddalając

powództwo ustalił, że strony zawarły 29 lipca 2004 r. umowę nr 114/04 o

zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków. W § 15 umowy strony ustaliły, że w

przypadku awaryjnego przekroczenia ilości wprowadzonych ścieków i parametrów

wskaźników zanieczyszczeń określonych w § 7 pkt 11 powód przyjmie za

dodatkową opłatą do swoich urządzeń kanalizacyjnych ścieki o parametrach

nieprzekraczających

wielkości

określonych

w

załączniku

do

umowy.

Za

wprowadzenie tych ścieków pozwana Spółdzielnia zobowiązała się zapłacić

powodowemu Przedsiębiorstwu dodatkową opłatę netto za przekroczenie jakości

ścieków. Podstawę opłat miały stanowić zgodnie z postanowieniami § 16 pkt 2

umowy wskazania urządzenia pomiarowego. Umowa wiązała strony do końca

2005 roku. W dniu 30 grudnia 2005 r. Miejskie Przedsiębiorstwo wystawiło fakturę

VAT na kwotę 167.043,16 złotych z tytułu naliczenia dodatkowej opłaty za ścieki

o przekroczonej jakości wprowadzone do kanalizacji przez Spółdzielnię od dnia

16 września 2005 r. do 31 grudnia 2005 r. W tym samym dniu tj. 30 grudnia 2005 r.

strony zawarły ugodę, w której ustaliły, że opłaty za wprowadzenie w tym okresie

ponadnormatywnych ścieków wynoszą ostatecznie 100.000 złotych, którą to kwotę

Spółdzielnia miała zapłacić w sześciomiesięcznych ratach po 25.000 złotych każda.

Pozwana Spółdzielnia nie uiściła ostatniej raty, której termin płatności upływał

30 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy kierując się treścią ustawy z dnia 7 czerwca

2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków

(tekst jedn. Dz. U. z 2006 r., Nr 123, poz. 858 ze zm. dalej jako ustawa z dnia

7 czerwca 2001 r.) oraz rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 marca

2002 r. w sprawie określenia taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz

warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzania

ścieków (Dz. U. z 2002 r., Nr 26, poz. 257) uznał, że opłata za przekroczenie

jakości ścieków powinna być ustalona w drodze taryfy w formie uchwały rady

gminy. Strony nie mogą w umowie ustalać dodatkowych opłat. Według § 15

Regulaminu dostarczania wody i odprowadzania ścieków stanowiącego załącznik

do uchwały Rady Miejskiej w S. z dnia 29 sierpnia 2002 r. taryfowe ceny i stawki

opłat, jako określane przepisami ustawy przez przedsiębiorstwo wodociągowo –

kanalizacyjne i zatwierdzane uchwałą rady gminy,

nie podlegają ustaleniu w

oparciu o umowę. Dlatego Sąd Rejonowy uznał za sprzeczny z prawem i nieważny

zapis § 15 umowy stron.

Sąd Okręgowy Sąd Gospodarczy w B. uwzględnił apelację powoda jedynie

ze względu na zawartą przez strony ugodę. Wskazał,

że dochodzona kwota

wynika z tej ugody, w której strony zgodnie z treścią art. 917 k.c. poczyniły sobie

wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego, aby

uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich

wykonanie

albo uchylić spór istniejący lub mogący powstać. Ugoda zmieniła

istniejący pomiędzy stronami stosunek prawny. W tym stanie rzeczy zdaniem Sądu

Okręgowego apelacja powoda zasługiwała na uwzględnienie albowiem roszczenie

powoda wynika z zawartej ugody, zaś pozwana nie złożyła oświadczenia o

uchyleniu się od skutków prawnych ugody, przy wskazaniu, że była zawarta pod

wpływem błędu.

Pozwana Spółdzielnia wniosła w ustawowym terminie skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem wymienionego prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego

w

B. Zarzuciła w niej niezgodność wyroku z następującymi przepisami prawa

materialnego:

-

art. 58 § 1 i 3 k.c. przez jego niezastosowanie, pomimo że umowa w części

obejmującej postanowienia § 15 jak i ugoda z dnia 30 grudnia 2005 r.

regulujące wysokość i sposób rozliczania opłat za ponadnormatywne

odprowadzanie ścieków są czynnościami prawnymi nieważnymi ze względu

na sprzeczność z art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. oraz § 15

wymienionej uchwały Rady Miejskiej w S.;

-

art. 26 ust. 1 w zw. z art. 20 ust. 1 i art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca

2001 r. przez jego niezastosowanie, pomimo że według powołanych

przepisów rozliczenia za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe

odprowadzanie ścieków są prowadzone

wyłącznie na

podstawie cen

i stawek opłat określonych w taryfach zatwierdzonych w drodze uchwały

przez właściwą radę gminy;

-

§ 15 Regulaminu dostarczania wody (…) uchwalonego na podstawie

uchwały nr XLVIII/311/02 Rady Miejskiej w S. z dnia 29 sierpnia 2002 r.

przez jego niezastosowanie;

-

art.

84,

oraz

k.c.

przez ich

niewłaściwe

zastosowanie,

a w konsekwencji błędne przyjęcie, że wobec niezłożenia przez pozwaną

oświadczenia co do uchylenia się od skutków prawnych ugody z powodu

błędu dotyczącego stanu faktycznego zawarta pomiędzy stronami ugoda jest

ważna i skuteczna, przy jednoczesnym pominięciu, że ugoda z dnia

30 grudnia 2005 r. jest na podstawie art. 58 § 1 i 3 k.c. nieważna, jako

czynność prawna sprzeczna z ustawą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Słusznie zarzuca się w skardze wadliwą wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie przez Sąd Okręgowy art. 917 k.c. przez uznanie za wiążącą strony

ugodę tylko dlatego, że żadna z jej stron nie uchyliła się od skutków prawnych

oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu. Ta szczególna, w przypadku

ugody, formuła względnej nieważności czynności prawnej jest tylko jedną

z możliwych sankcji naruszenia norm prawa cywilnego zarówno w zakresie formy

jak i treści czynności prawnych. Dlatego brak oświadczenia o uchyleniu się od

skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu nie oznacza,

że sama ugoda jako dwustronna czynność prawna nie może być nieważna z innych

przyczyn, co rozpoznający sprawę sąd powszechny powinien uwzględnić nawet

pomimo braku podniesienia przez strony w tym zakresie odpowiednich zarzutów.

Brak tego oświadczenia nie zwalnia sąd od oceny, czy czynność prawna, której

dotyczy zawarta ugoda nie narusza innych reguł obowiązujących w stosunkach

cywilnoprawnych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2008 r., II CSK

98/08, niepubl.).

Dotychczasowy wynik rozważań nie stanowi jednak wystarczającej podstawy

do uwzględnienia skargi.

Stosownie do treści art. 42411 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy oddala skargę

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku w razie braku

podstaw do stwierdzenia, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem.

Oddalenie skargi będzie zatem usprawiedliwione także w przypadku, gdy sąd

drugiej

instancji

wprawdzie

niewłaściwie

zastosował

określone

przepisy,

ale pomimo to rozstrzygnięcie znajduje inną podstawę a jej przyjęcie nie oznacza,

że wydany wyrok jest niezgodny z prawem w rozumieniu przepisów o skardze

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, w jaki sposób w należy rozumieć

użyte w art. 4241 § 1 k.p.c. pojęcie "niezgodności z prawem” orzeczenia, a od dnia

25 września 2010 r. (ustawa nowelizacyjna z dnia 22 lipca 2010 r., Dz. U. Nr 155,

poz. 1037), wyroku sądu drugiej instancji. W wyroku z 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06,

(OSNC 2007, Nr 2, poz. 35) Sąd Najwyższy wskazał, że stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia, to ustalenie jego bezprawności, które nie

może nastąpić bez sięgnięcia do istoty władzy sądowniczej, tj. orzekania

w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, zależny nie tylko od

obowiązujących ustaw, ale także od "głosu sumienia" sędziego oraz jego swobody

w ocenie prawa i faktów stanowiących podłoże sporu. Swoboda ocen sędziego

wynika nie tylko z władzy sędziowskiej, ale także z prawa pozytywnego, często

posługującego się pojęciami niedookreślonymi i klauzulami generalnymi albo

dekretującego wolność decyzji sędziego. Treść orzeczenia zależy również od

rezultatów wykładni, które mogą być różne, w zależności od jej przedmiotu, metod

oraz podmiotu, który jej dokonuje. Z istoty wykładni wynika więc wiele możliwych

interpretacji,

a

sam

fakt

wykładni

z

natury

rzeczy

nacechowany

jest

subiektywizmem. Już z tych powodów uzasadnione jest, aby w odniesieniu do

działalności jurysdykcyjnej sądu sformułować autonomiczne pojęcie bezprawności.

Jeśli więc na gruncie odpowiedzialności cywilnej bezprawność oznacza generalnie

naruszenie normy właściwego zachowania się, wynikającego z ustawy lub z umowy

międzynarodowej, to w odniesieniu do odpowiedzialności za wydanie orzeczenia

sądowego musi być skorygowana specyfiką władzy sądowniczej oraz jej ustrojem.

Mając na uwadze zasadę niezawisłości oraz posługiwanie się przez sądy

procedurami, których osnowę stanowi system zaskarżania orzeczeń, należy

przyjąć, że orzeczenie niezgodne z prawem, to orzeczenie niewątpliwie sprzeczne

z zasadniczymi i nie podlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie

przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco

błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie

wymaga

głębszej

analizy

prawniczej.

Niezgodność

z

prawem

rodząca

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa musi zatem mieć charakter

kwalifikowany, elementarny i oczywisty, tylko bowiem w takim przypadku

orzeczeniu sądu można przypisać cechy bezprawności (por. m.in. postanowienie

z 21 marca 2006 r., V CNP 68/05, niepubl.; wyroki z 31 marca 2006 r., IV CNP

25/05, OSNC 2007, Nr 1, poz. 17; z 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, niepubl.;

z 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, Nr 2, poz. 35; z 7 lutego 2007 r.,

III CNP 53/06, niepubl.; z 21 lutego 2007 r., I CNP 71/06, niepubl.; z 20 września

2007 r., II CNP 87/07, niepubl.; z dnia 5 października 2012 r., IV CNP 8/12,

niepubl.).

Analiza zaskarżonego prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego Sądu

Gospodarczego w B. nie pozwala na stwierdzenie, że jest on niezgodny z prawem

a tym bardziej w kwalifikowany, elementarny i oczywisty sposób (poza już

wymienionymi orzeczeniami zob. też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27

września

2012

r.,

SK

4/11,

OTKA-201/8/97

a

także

wyrok

Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 marca 2003 r. w sprawie Gerhard

Köbler przeciwko Republice Austrii C-224/01, Zb. Orz. 2003, s. I – 10239).

Zważyć bowiem trzeba, że należność dochodzona w sprawie, w której

zapadł prawomocny wyrok, obejmowała należności za odebranie ścieków, które

nie spełniały obowiązujących norm. Uchwały Rady Miejskiej w S. odnosiła się do

opłat

za

odbiór ścieków o

określonych

parametrach,

nie naruszających

postanowień art. 9 ustawy z dnia 27 czerwca 2001 r. Ustalone w ten sposób ceny

i stawki stanowią podstawę rozliczeń pomiędzy przedsiębiorstwem wodociągowo –

kanalizacyjnym

Uchwała

a

ta nie

odbiorcami

usług

za

zawierała

żadnych

odbiór

ścieków

postanowień

normatywnych.

dotyczących

opłat

za odprowadzanie ścieków ponadnormatywnych. W takich nadzwyczajnych

sytuacjach nie jest wyłączone przyjęcie odrębnej regulacji umownej. W art. 6 ust. 3

pkt 2 i 6 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. dopuszcza się możliwość zawarcia

w umowie o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków postanowień

dotyczących odpowiedzialności za niedotrzymanie warunków umownych, w tym

także za wprowadzenie do urządzeń kanalizacyjnych ścieków przekraczających

określone normy. W piśmiennictwie w ramach tych postanowień wymienia się

zastrzeżenie z tego tytułu kar umownych lub też ryczałtowego odszkodowania dla

przedsiębiorstwa wodociągowo kanalizacyjnego. Brak w objętym sporem okresie

przyjętych w sposób określony w trybie art. 23 i 24 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r.

stawek opłat za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych

do urządzeń kanalizacyjnych (możliwość wprowadzenia tego typu taryf

została

przewidziana § 5 pkt 6 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca

2006 r. w sprawie określenia taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz

warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie

ścieków (Dz. U. Nr 127, poz. 886) nie wyklucza ustalenia umownych konsekwencji

wprowadzenia tego typu ścieków do urządzeń kanalizacyjnych. Wprowadzanie

ścieków przekraczających określone normy stanowi zdarzenia nadzwyczajne,

awaryjne. Poza umownym nałożeniem dodatkowych świadczeń pieniężnych

na odbiorców usług zajście tych zdarzeń może także uprawniać przedsiębiorstwa

wodociągowo

-

kanalizacyjnych

do

zamknięcia

przyłącza

kanalizacyjnego

(art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c.

oddalił skargę pozwanej Spółdzielni o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego

wyroku

Sądu

Okręgowego

rozstrzygając o kosztach postępowania

Sądu

w

B. na podstawie art. 98, 99 w zw. z art.

391 § 1, 39821, 42412 k.p.c. jak w punkcie drugim wyroku

jw

Gospodarczego