Supreme Court dismissed debtor's appeal for legal inconsistency due to missing statutory citation and unproven damage.

Postanowienie z dnia 5 lipca 2006 r., IV CNP 25/06

Od prawomocnego postanowienia sądu drugiej instancji co do przybicia

przysługuje skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi dłużnika Dariusza K. o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w

Olsztynie z dnia 28 listopada 2005 r. w sprawie z wniosku wierzyciela Tadeusza U.

przy uczestnictwie dłużnika Dariusza K. przy udziale nabywców Romana J. i Victora

B. w przedmiocie przybicia, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 5 lipca 2006 r.,

odrzucił skargę

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie oddalił

zażalenie dłużnika na postanowienie Sądu Rejonowego, który udzielił przybicia

bliżej opisanej nieruchomości rolnej na rzecz dwóch licytantów za cenę 30 750 zł.

Dłużnik wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia Sądu

Okręgowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia,

stosownie do art. 4241 § 1 k.p.c., przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu

drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie. Wymaga więc oceny, czy

przymiot taki można przypisać wydanemu w postępowaniu egzekucyjnym

postanowieniu co do przybicia (ściśle – orzeczeniu sądu odwoławczego

oddalającemu zażalenie na takie postanowienie).

Pojęcie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie było wielokrotnie

przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego, w tym także na tle przepisów o

dopuszczalności kasacji na podstawie art. 392 § 1 k.p.c., obowiązującego przed

dniem 6 lutego 2005 r. (np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada

1996 r., I CKN 7/96, OSNC 1997, nr 3, poz. 31, z dnia 22 stycznia 1997 r., I CKN

48/96, OSNC 1997, nr 8, poz. 107, z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CZ 22/97, OSNC

1997, nr 10, poz. 147). Tak samo, jak w wypadku kasacji, również w odniesieniu do

analizowanej skargi, z punktu widzenia jej dopuszczalności zasadnicze kryterium

odróżniające od postanowień niekończących postępowania w sprawie stanowi to,

czy orzeczenie kończy postępowanie jako całość poddaną pod osąd, czy też

kończy jedynie fragment sprawy lub rozstrzyga kwestię wpadkową. W innym ujęciu,

orzeczenia kończące postępowanie to takie, których uprawomocnienie się trwale

zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez sąd danej instancji (por.

uzasadnienia uchwał składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6

października 2000 r., III CZP 31/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 22 i z dnia 31 maja

2000 r., III ZP 1/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 1).

Stosując takie kryteria przy ocenie dopuszczalności skargi o stwierdzenie

niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem, Sąd Najwyższy uznał, że

skarga ta w postępowaniu egzekucyjnym nie przysługuje od postanowienia

oddalającego zażalenie na orzeczenie oddalające skargę na czynność komornika

polegającą na odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego (postanowienie z

dnia 11 sierpnia 2005 r., V CNP 14/05, nie publ.), od postanowienia oddalającego

zażalenie na orzeczenie oddalające skargę na czynność komornika polegającą na

zarządzeniu zwrotu wniosku o wszczęcie egzekucji (postanowienie z dnia 16

listopada 2005 r., II CNP 16/05, nie publ.) i od postanowienia oddalającego

zażalenie na nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu (postanowienie

z dnia 11 sierpnia 2005 r., III CNP 4/05, OSNC 2006, nr 1, poz. 16). Sąd Najwyższy

nie sformułował jednak ogólnej tezy o niedopuszczalności skargi w postępowaniu

egzekucyjnym ani nie wskazał, od jakich orzeczeń wydanych w tym postępowaniu

skarga przysługuje, lecz dokonywał w każdym wypadku jedynie oceny konkretnego

rodzaju rozstrzygnięcia.

Podejmowane w orzecznictwie i piśmiennictwie rozważania dotyczące

kryteriów wyróżniania orzeczeń kończących postępowanie generalnie dotyczą

postępowania jurysdykcyjnego, zmierzającego do rozstrzygnięcia sprawy w

procesie lub postępowaniu nieprocesowym. Kodeks postępowania cywilnego nie

definiuje pojęcia „sprawy egzekucyjnej” (art. 758 k.p.c.). Przez sprawy egzekucyjne

najogólniej rozumie się należące do komorników i sądów rejonowych sprawy o

przymusowe wykonanie orzeczeń wydanych w sprawach cywilnych. W sprawach

tych, w zakresie nieuregulowanym w sposób szczególny, stosuje się przepisy o

procesie (art. 13 § 2 k.p.c.). Stosuje się je jednak odpowiednio, a więc po adaptacji

do celów, zasad i form danego postępowania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, że odpowiednie

stosowanie przepisów o procesie na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. w innych rodzajach

postępowań regulowanych w kodeksie polegać może na stosowaniu ich wprost, gdy

jest to możliwe, albo na stosowaniu ich z modyfikacjami uwzględniającymi specyfikę

i charakter innego postępowania, nie wykluczając nawet odmowy ich stosowania

(por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 31 marca 2004 r.,

III CZP 110/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 133). Upoważnia to do podjęcia rozważań,

czy rozumienie pojęcia „orzeczenie kończące postępowanie w sprawie” w

postępowaniu rozpoznawczym może podlegać modyfikacji dla potrzeb

postępowania egzekucyjnego.

W pierwszej kolejności nasuwa się konieczność uwzględnienia zasadniczych

różnic co do celu i charakteru obu postępowań. Postępowanie rozpoznawcze

zmierza zawsze do wydania orzeczenia, które je zakończy przez rozstrzygnięcie co

do istoty lub w inny sposób definitywnie zamknie postępowanie. Celem

postępowania egzekucyjnego jest natomiast zaspokojenie wierzyciela; osiągnięcie

tego celu znajduje wyraz jedynie w uczynieniu stosownej wzmianki na tytule

wykonawczym (art. 816 k.p.c.). Zakończenie zatem postępowania egzekucyjnego,

w którym osiągnięty zostanie jego właściwy cel, nie wiąże się z wydaniem

orzeczenia „kończącego”, kodeks bowiem jego wydania nie przewiduje. Tak więc,

gdy postępowanie egzekucyjne zostanie „jako całość” zakończone przez

wyegzekwowanie należności, nie znajdzie to wyrazu w orzeczeniu, które mogłoby

odpowiadać orzeczeniu co do istoty w postępowaniu rozpoznawczym lub

orzeczeniu kończącemu to postępowanie jako całość w inny sposób. Żaden „dalszy

etap” postępowania egzekucyjnego nie jest, w dosłownym rozumieniu, możliwy

wtedy, gdy zostaje ono zakończone w wyniku ujawnienia się albo powstania

przeszkód do jego prowadzenia lub kontynuowania (art. 823-825 k.p.c.). Wskazana

cecha postępowania egzekucyjnego wyraźnie świadczy o tym, że zawodne jest

przenoszenie na jego grunt kryterium orzeczenia kończącego postępowanie w

sprawie w ujęciu stosowanym w postępowaniu rozpoznawczym.

Konieczność uwzględnienia specyfiki postępowania egzekucyjnego w

omawianym kontekście dostrzegano pod rządem przepisów o rewizji

nadzwyczajnej, która była dopuszczalna jedynie od orzeczeń kończących

postępowanie w sprawie w rozumieniu art. 417 § 1 k.p.c. Aprobowano w doktrynie

stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone w postanowieniu z dnia 4 stycznia

1973 r., III CRN 344/72 (OSNC 1973, nr 7-8, poz. 144), że prawomocne

postanowienie sądu co do przybicia, jako kończące zasadniczą część

postępowania egzekucyjnego z nieruchomości, jest orzeczeniem kończącym

postępowanie w sprawie w rozumieniu tego przepisu.

Do poglądu tego nawiązał wyraźnie Sąd Najwyższy już pod rządem przepisów

o kasacji, uznając, że postanowienie wydane na podstawie art. 969 § 1 k.p.c. o

wygaśnięciu skutków przybicia i utracie rękojmi jest kończącym etap postępowania

egzekucyjnego dotyczącego egzekucji z nieruchomości dłużnika, co uzasadnia

traktowanie go jako orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie

(postanowienie z dnia 17 stycznia 1997 r., II CKU 54/96, OSNC 1997, nr 5, poz.

63). W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 listopada 1997 r., III CZP 55/97

("Prokuratura i Prawo" 1998, nr 2, poz. 35), Sąd Najwyższy stwierdził, że na gruncie

przepisów postępowania egzekucyjnego zwrotu kończącego postępowanie w

sprawie nie należy rozumieć w ten sposób, że chodzi tu wyłącznie o definitywne

zakończenie całego postępowania, ale obejmować nim także należy orzeczenia

sądowe, które kończą samodzielną część tego postępowania. Do orzeczeń takich

zaliczył postanowienie co do przybicia.

W powołanych orzeczeniach Sąd Najwyższy wyraźnie zdystansował się od

automatycznego stosowania kwalifikacji orzeczeń właściwej dla postępowania

rozpoznawczego do orzeczeń wydawanych w postępowaniu egzekucyjnym,

wprowadzając dla nich inny czynnik wyróżniający: kończenie zasadniczej,

samodzielnej części tego postępowania. Stanowisko to niewątpliwie znajduje

uzasadnienie we wskazanych na wstępie istotnych różnicach charakteru, celu i form

postępowania rozpoznawczego i egzekucyjnego.

Na rzecz tego stanowiska przemawia także argument, że kwestia jest

rozważana na tle art. 4241 § 1 k.p.c., a więc w celu ustalenia, czy dopuszczalna jest

skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu

wydanego w postępowaniu egzekucyjnym. Od orzeczeń wydanych w tym

postępowaniu nie przysługuje skarga kasacyjna (art. 7674 § 2 k.p.c.). Generalne

wyłączenie dopuszczalności skargi przewidzianej w art. 4241 § 1 k.p.c. w

odniesieniu do orzeczeń niekończących postępowania egzekucyjnego jako całości,

oznaczałoby praktycznie wyłączenie możliwości dochodzenia naprawienia szkody

wywołanej wydaniem niezgodnego z prawem orzeczenia sądu w postępowaniu

egzekucyjnym ze względu na brak przesłanki wymaganej przez art. 417 1 § 2 k.c.

Tworzyłoby to trudny do zaakceptowania, także w kontekście art. 77 ust. 1

Konstytucji, stan wyłączenia odpowiedzialności władzy publicznej za szkody

wyrządzone w ramach cywilnego postępowania wykonawczego.

Dopuszczenie skargi przewidzianej w art. 4241 k.p.c. od orzeczeń, które nie

zamykają postępowania egzekucyjnego jako całości (po ich wydaniu podejmowane

są dalsze czynności i orzeczenia), w wyniku zmodyfikowania kryteriów

wypracowanych na użytek postępowania rozpoznawczego (a ściśle – ich

odpowiedniej adaptacji do postępowania egzekucyjnego), ma niewątpliwie ten

negatywny skutek, że otwiera pole do oceny różnych postanowień sądu

odwoławczego wydawanych w postępowaniu egzekucyjnym pod kątem możliwości

uznania ich za wyraźnie zamykające określony etap tego postępowania.

Dokonywanie takiej skonkretyzowanej oceny jest jednak możliwe, co więcej – jak

wynika z powołanych wyżej orzeczeń Sądu Najwyższego – było już niejednokrotnie

podejmowane.

Z tych przyczyn, w ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego skargę, w

sprawie egzekucyjnej za orzeczenie kończące postępowanie może być uznane nie

tylko orzeczenie kończące je jako całość, ale także postanowienie sądu, które

definitywnie zamyka samodzielną, zasadniczą część postępowania egzekucyjnego.

Po takim stwierdzeniu należało ocenić, czy można tak zakwalifikować

postanowienie sądu drugiej instancji co do przybicia.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 24

listopada 1998 r., III CZP 44/98 (OSNC 1999, nr 5, poz. 87) zaliczył to

postanowienie do orzeczeń niekończących postępowania w sprawie, stwierdzenie

to miało jednak postać wzmianki, a orzeczenie wymienione było pośród innych,

które kończą jedynie pewien fragment sprawy, ale nie sprawę.

Prima facie ustawa daje wyraźną wskazówkę negatywną dotyczącą

możliwości traktowania analizowanego orzeczenia jako kończącego postępowanie

w sprawie, dopuszczając wyraźnie zażalenie (art. 997 w związku z art. 767 4 § 1

k.p.c.), co byłoby zbędne, gdyby kodeks przypisywał mu taki charakter, gdyż

wówczas dopuszczalność zażalenia wynikałaby z art. 394 § 1 in principio k.p.c.,

stosowanego w związku z art. 13 § 2. Argument ten traci jednak ostrość, gdyż

zażalenie jest wyraźnie przewidziane także na postanowienie o umorzeniu

postępowania (art. 828 k.p.c.).

Jest oczywiste, że po wydaniu postanowienia co do przybicia postępowanie

egzekucyjne jest kontynuowane i podejmowane są w nim dalsze czynności oraz

orzeczenia. Nie wywołuje ono skutków materialnoprawnych, gdyż własność

przenosi na nabywcę dopiero prawomocne postanowienie o przysądzeniu

własności (art. 999 § 1 k.p.c.). Nie przesądza to jednak charakteru postanowienia

oraz jego roli w ostatecznym zamknięciu określonego etapu postępowania

egzekucyjnego. Postanowienie co do przybicia jest ostatnim etapem licytacji i

kończy definitywnie tę część postępowania. Jest ono zarazem ustaleniem wyniku

przetargu, zawiera bowiem wskazanie nabywcy i ceny nabycia (art. 990 k.p.c.).

Przysądzenie własności następuje po spełnieniu dwóch przesłanek:

uprawomocnienia się przybicia i wykonania przez nabywcę warunków licytacyjnych

(art. 998 § 1 k.p.c.), i tylko do ich stwierdzenia ogranicza się kontrola sądu na tym

etapie postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia

1997 r., III CKN 383/97, nie publ.). Wynika to z wyłączenia przez art. 998 § 2 k.p.c.

dopuszczalności powoływania się na uchybienia sprzed uprawomocnienia się

przybicia, co ujmuje się jako ich prekluzję. Wszystkie te uchybienia należy

traktować w sposób jednolity, bez względu na ich charakter i rangę (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 4 października 1972 r., III CZP 69/72, OSNC 1973, nr 5,

poz. 74 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2000 r., II CKN

1189/99, OSNC 2000, nr 9, poz. 164 i z dnia 15 grudnia 1997 r., I CKN 371/97, nie

publ.). Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 października 1997 r., to

swoiste, związane z prawomocnością przybicia, sprekludowanie możności

podnoszenia uchybień procesowych świadczy o stanowisku ustawodawcy co do

waloru prawnego postanowienia o przybiciu, skutków jego uprawomocnienia się w

postaci wyłączenia możliwości kontroli w trybie środka prawnego w następnej fazie

postępowania egzekucyjnego. W piśmiennictwie ujęto to w ten sposób, że

„przybicie jest stwierdzeniem, iż przetarg został przeprowadzony zgodnie z

prawem”.

Prawomocne postanowienie co do przybicia nie powoduje samoistnie skutku

w postaci przeniesienia własności, ale w istocie ma znaczenie przesądzające,

powstanie bowiem tego skutku jest uzależnione już tylko od wykonania przez

nabywcę warunków licytacyjnych. W związku z pełną prekluzją błędów w

dotychczasowym postępowaniu, prawidłowość przybicia ma zasadnicze znaczenie

dla wszystkich uczestników postępowania, a także osób trzecich, którym

przysługują prawa rzeczowe na nieruchomości. Z chwilą uprawomocnienia się

postanowienia co do przybicia całe dotychczasowe postępowanie zostaje

definitywnie zamknięte.

Wskazane właściwości i skutki postanowienia co do przybicia sprzeciwiają

określeniu go mianem postanowienia incydentalnego (wpadkowego). Znaczenie

językowe i wymowa tego określenia, używanego i przydatnego przy klasyfikacji

orzeczeń w postępowaniu rozpoznawczym, nie dają się pogodzić z charakterem

postanowienia co do przybicia w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości.

Postanowienie to nie kończy postępowania egzekucyjnego jako całości, ale

definitywnie zamyka jego istotny i samodzielny etap. Ma ono zatem tę cechę, która

pozwala, zgodnie z wyrażonym wcześniej poglądem, uznać je za orzeczenie

kończące postępowanie w rozumieniu art. 4241 § 1 k.p.c. Oznacza to, że od

wydanego w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości prawomocnego

postanowienia sądu drugiej instancji co do przybicia przysługuje skarga o

stwierdzenie niezgodności z prawem.

Fakt, że prawomocne postanowienie co do przybicia nie jest ostatnim

orzeczeniem w postępowaniu egzekucyjnym, może często stanąć na przeszkodzie

uznaniu dopuszczalności skargi w konkretnej sprawie, skarga przewidziana w art.

4241 § 1 k.p.c. przysługuje bowiem tylko od orzeczenia, przez którego wydanie

stronie została wyrządzona szkoda. Oznacza to, że szkoda musi być normalnym

następstwem wydania tego właśnie – zaskarżonego – orzeczenia. Istnienie

późniejszego orzeczenia może stawiać pod znakiem zapytania twierdzenie, że

szkoda została wyrządzona przez wydanie orzeczenia wcześniejszego. Nie

oznacza to jednak, że jest to w ogóle wykluczone, zwłaszcza wtedy, gdy

okoliczności stanowiące podstawę wydania prawomocnego postanowienia, któremu

zarzuca się niezgodność z prawem, zostały objęte prekluzją i nie mogły być

weryfikowane w dalszym toku postępowania. Nieobojętne może się także okazać,

komu przez wydanie orzeczenia szkoda została wyrządzona i na czym polega. (...)

Przystąpiwszy do oceny dopuszczalności skargi w sprawie niniejszej, Sąd

Najwyższy stwierdził, że nie czyni ona zadość konstruktywnym, istotnym

wymaganiom tego środka, określonym w art. 4245 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wskazywano, że każde z

wymagań przewidzianych w art. 4245 § 1 k.p.c. ma charakter samoistny i musi być

spełnione samodzielnie, niezależnie od innych. W przepisie tym wyraźnie

wyodrębniono dwa różne wymagania – przytoczenie podstaw skargi i ich

uzasadnienie oraz wskazanie przepisu prawa, z którym orzeczenie jest niezgodne.

Przy takiej konstrukcji jest niewątpliwe, że skarga musi zawierać każdy z tych

elementów przedstawiony odrębnie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

20 lipca 2005 r., IV CNP 1/05, nie publ., z dnia 18 stycznia 2006 r., III CNP 21/05,

nie publ. i z dnia 27 stycznia 2006 r., III CNP 23/05, OSNC 2006 nr 7-8, poz. 140).

Wady postępowania powołane w ramach podstaw skargi nie zawsze

powodują niezgodność orzeczenia z prawem, a przepisy wskazane w podstawach

jako naruszone nie są (a w każdym razie – nie muszą) być tożsame z przepisami, z

którymi zaskarżone orzeczenie jest niezgodne, dlatego odwołanie się do podstaw

skargi lub ich uzasadnienia nie spełnia wymagania przewidzianego w art. 424 5 § 1

pkt 3 k.p.c.

W skardze dłużnika nie ma nawet takiego odwołania się; brak w niej w ogóle

elementu nawiązującego do przepisu nakazującego wskazanie przepisu prawa, z

którym orzeczenie jest niezgodne. W skardze zawarto zostało stwierdzenie „w

szczególności orzeczeniu temu zarzucam naruszenie...”, po którym wymieniono

wiele przepisów postępowania. Pomimo niedoskonałości tego sformułowania, może

ono być uznane za przytoczenie podstaw skargi, których uzasadnienie

przedstawione zostało w dalszej treści.

Brak wyodrębnionego wskazania przepisu prawa, z którym zaskarżone

orzeczenie jest niezgodne, a więc niespełnienie wymagania przewidzianego w art.

4245 § 1 pkt 3 k.p.c. stanowi podstawę odrzucenia skargi przez Sąd Najwyższy (art.

4248 § 1 k.p.c.).

Niezależną przyczyną odrzucenia skargi na tej samej podstawie jest

niespełnienie wymagania określonego w art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c., polegającego na

uprawdopodobnieniu wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie

orzeczenia, którego dotyczy. W chwili wniesienia skargi szkoda musi już istnieć, a

nie wystarczy możliwość jej powstania w przyszłości (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r., II CNP 13/05, OSNC 2006, nr 6, poz. 110);

skarżący powinien oświadczyć, że szkoda wystąpiła, wskazując jej rodzaj i rozmiar

oraz uwiarygodniając te twierdzenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

11 sierpnia 2005 r., III CNP 4/05, OSNC 2006, nr 1, poz. 16).

Uprawdopodobnienie szkody wymaga przedstawienia przez skarżącego

wyodrębnionego wywodu przekonującego, że szkoda została już wyrządzona,

zawierającego wskazanie czasu jej powstania i postaci oraz związku

przyczynowego pomiędzy tym stanem a wydaniem orzeczenia niezgodnego z

prawem; samo twierdzenie skarżącego o istnieniu szkody nie jest wystarczające

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2006 r., IV CNP 38/05,

OSNC 2006, nr 7-8, poz. 141). Dla uwiarygodnienia oświadczenia skarżący może

powoływać dowody i inne środki, niebędące dowodami w rozumieniu kodeksu.

W skardze dłużnika nie ma uprawdopodobnienia szkody odpowiadającego tak

rozumianemu wymaganiu. Nie odpowiada mu ograniczenie się do stwierdzenia, że

zaskarżone postanowienie powoduje szkodę w postaci „co najmniej 105 250 zł,

gdyby przyjąć, że w wolnym obrocie za ziemię tę można byłoby uzyskać minimalną

cenę 8000 zł za 1 ha” oraz że zmniejszenie areału gospodarstwa czyni pracę na

nim nieopłacalną. W skardze nie wykazano, że szkoda już powstała ani jej nie

uwiarygodniono. Oznacza to, że skarga nie czyni zadość wymaganiu, o którym

mowa w art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł o odrzuceniu skargi.