IV CKN 908/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 19 marca 2002 r., IV CKN 908/00

Niedopuszczalne jest zamieszczenie w oświadczeniu o zrzeczeniu się

własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego zastrzeżenia,

że zrzeczenie się następuje na korzyść innej osoby. Ważność oświadczenia

zawierającego takie zastrzeżenie podlega ocenie na podstawie art. 58 § 3 k.c.

Sędzia SN Filomena Barczewska (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Edwarda B. z udziałem Jolanty B. o

podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu

19 marca 2002 r., kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w

Gdańsku z dnia 5 maja 1999 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawcy

Edwarda B., podzielając w całości ustalenia dokonane w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym co do składu i wartości poszczególnych składników majątku

wspólnego, w tym także spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego, położonego w G. przy ul. C. nr 1 m. 23, oraz wkładu budowlanego

zgromadzonego w Spółdzielni Mieszkaniowej „C.” przez Jolantę i Edwarda B. w

czasie trwania ich małżeństwa. Wnioskodawca złożył dnia 18 marca 1993 r. w

Spółdzielni „C.” oświadczenie na piśmie o zrzeczeniu się prawa do spornego lokalu

i został skreślony z rejestru członków tej Spółdzielni. Ocena skutków tego

zrzeczenia w świetle przepisów art. 1037 § 2 k.c., art. 46 k.r.o. i art. 223 § 5 ustawy

z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. 1995 r. Nr 54,

poz. 288 ze zm.) prowadzi do wniosku, że forma aktu notarialnego jest wymagana

tylko dla czynności zbycia własnościowego prawa do lokalu w spółdzielni

mieszkaniowej, natomiast do zrzeczenia się tego prawa ma zastosowanie art. 246 §

1 k.c., w związku z czym złożone w formie pisemnej oświadczenie wnioskodawcy o

zrzeczeniu się tego prawa było skuteczne. W ocenie Sądu Okręgowego, zasadnie

zatem oddalony został wniosek Edwarda B. o dokonanie podziału spółdzielczego

własnościowego prawa do spornego lokalu mieszkalnego oraz wkładu

budowlanego.

Kasację złożył wnioskodawca, który z powołaniem się na przepisy art. 519 1 §

1 i art. 3931 pkt 1 w związku z art.13 § 2 k.p.c. zarzucił rażące naruszenie art. 1037

§ 2 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. oraz 223 § 5 ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 57, poz. 288 ze zm. – dalej

"Pr.spółdz.") przez błędną wykładnię i uznanie, że do podziału majątku wspólnego

byłych małżonków na drodze pozasądowej nie jest wymagana forma aktu

notarialnego. Wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia

Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 244 k.c., własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu

spółdzielczego zaliczone zostało do katalogu praw rzeczowych ograniczonych,

które uregulowane zostało w odrębnych przepisach. Były nimi przepisy art. 213-217

i 223-231 Pr.spółdz. w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia przez

wnioskodawcę Edwarda B. oświadczenia o zrzeczeniu się prawa do spornego

lokalu, które nie stanowią wprost, że członek spółdzielni mieszkaniowej może się

zrzec przysługującego mu własnościowego prawa do lokalu, jednak możliwości

takiej nie wyłączają. Za dopuszczalnością zrzeczenia się przemawiają względy, dla

których można się zrzec innych ograniczonych praw rzeczowych (art. 246 § 1 k.c.).

Zarówno istota, jak i charakter własnościowego prawa do lokalu w spółdzielni

mieszkaniowej, nie sprzeciwiają się możliwości zrzeczenia się tego prawa przez

uprawnionego i to z tym skutkiem, że ono wygasa. Niezbędnym elementem takiego

oświadczenia jest wyrażona przez członka – wobec innego podmiotu prawa, jakim

jest spółdzielnia mieszkaniowa – wola wyzbycia się własnościowego prawa do

oznaczonego lokalu. Nie można zatem negować twierdzenia, że zrzeczenie się

ograniczonego prawa rzeczowego nie wymaga zachowania szczególnej formy poza

pisemną dla celów dowodowych, ze skutkami określonymi w art. 75 § 1 k.c.

Jeżeli prawo wpisane było do księgi wieczystej, do jego zniesienia konieczne

jest wykreślenie tego prawa, zatem nie względy dotyczące dopuszczalności i

skuteczności dokonanego zrzeczenia się legły u podstaw kasacji i – w jej

uwzględnieniu – uchylenia zaskarżonego postanowienia, lecz prawidłowość

kwalifikacji prawnej oświadczenia złożonego przez Edwarda B. i rzeczywistej jego

woli. Złożone oświadczenie może wywierać odpowiednie skutki prawne tylko

wówczas, gdy pochodzące od członka spółdzielni mieszkaniowej oświadczenie woli

zostało przez niego złożone w sposób ważny. W tym względzie nie można pominąć

zarzutów i wywodów kasacji – jakkolwiek nie w pełni wyczerpujących – to jednak

wskazujących na konieczność zachowania w ustalonych okolicznościach tej sprawy

formy aktu notarialnego. Sąd drugiej instancji w całości zaaprobował ustalenia

faktyczne i ich ocenę prawną dokonane w postępowaniu pierwszoinstancyjnym (art.

385 k.p.c. i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1998 r., II CKN 923/97,

OSNC 1999, nr 3, poz. 60), według zaś tych ustaleń, strony dokonały umownego

podziału majątku wspólnego i ustaliły, że własnościowe spółdzielcze prawo do

lokalu mieszkalnego pozostanie własnością uczestniczki postępowania.

W wykonaniu powyższej umowy Edward B. w pisemnym oświadczeniu złożonym w

Spółdzielni Mieszkaniowej „C.” zrzekł się prawa do wyżej wymienionego lokalu wraz

z wkładem budowlanym, w związku z czym został skreślony z rejestru członków, a

jedynym właścicielem lokalu została jego była żona. Treść pisemnego oświadczenia

skarżącego, złożonego w Spółdzielni Mieszkaniowej dnia 18 marca 1993 r.,

potwierdza, że była to – w zamierzeniu wnioskodawcy – czynność przysparzająca,

w następstwie której powiększyły się aktywa jego byłej żony, na rzecz której – jak

stwierdza powyższe oświadczenie – skarżący zrzekł się prawa do lokalu. Tak

zostały odczytane zamierzone skutki prawne tego oświadczenia przez zarząd

Spółdzielni Mieszkaniowej, który przyznał Jolancie B. wyłączną własność prawa do

spornego lokalu wraz z wkładem budowlanym.

Sąd drugiej instancji pominął podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 223

§ 5 Pr.spółdz., pomimo, że ustalił, iż nastąpił pozasądowy podział majątku byłych

małżonków, w skład którego wchodziło własnościowe prawo do lokalu

spółdzielczego bez zachowania formy aktu notarialnego. (...)

Oświadczenie woli o zrzeczeniu się ograniczonego prawa rzeczowego

powinno być złożone – jak na wstępie wskazano – wobec właściciela rzeczy

obciążonej. Przepis art. 246 § 1 k.c. pozwala potwierdzić zapatrywanie Sądów obu

instancji, że oświadczenie woli składane przez członka spółdzielni mieszkaniowej

może być oceniane podobnie do zrzeczenia się pozostałych praw rzeczowych

ograniczonych, zatem zrzeczenie się własnościowego prawa do lokalu może być

skutecznie złożone tylko wobec spółdzielni, która dokonała przydziału tego prawa,

natomiast rozporządzenie tym prawem przez członka spółdzielni na rzecz innych

osób – nie wyłączając byłego małżonka – nie może przybierać postaci „zrzeczenia

się”.

Może to być umowa sprzedaży, zamiany, darowizny, a stosowne oświadczenie

woli – w odpowiedniej formie – członek składa wówczas w stosunku do drugiego

podmiotu takiej umowy. Stąd doniosłe znaczenie ma prawidłowa kwalifikacja

prawna złożonego oświadczenia, wyjaśnienie jego treści i ustalenie rzeczywistej

woli członka. W obecnym stanie prawnym zrozumiałe i zasadne jest stanowisko

stwierdzające, że niedopuszczalne jest zamieszczenie w oświadczeniu o

zrzeczeniu się własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego

klauzuli, zgodnie z którą zrzeczenie się następuje na korzyść określonej osoby,

stanowiąc czynność przysparzającą, w następstwie której powiększają się jej

aktywa majątkowe, a ważność takiego oświadczenia podlega ocenie na podstawie

art. 58 § 3 k.c. Gdyby okazało się, że oświadczenie o zrzeczeniu nie zostałoby

złożone bez dodania klauzuli stwierdzającej, że następuje ono na korzyść innej

osoby, to jego treść w całości dotknięta jest nieważnością (art. 58 § 3 k.c.).

Z powyższego wynika, że przytoczona w kasacji podstawa okazała się

usprawiedliwiona, dlatego zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu z

przekazaniem sprawy właściwemu Sądowi do ponownego rozpoznania.