Entry of compulsory mortgage invalidates prior easement entry due to retroactive effect and procedural order violation.

Postanowienie z dnia 13 grudnia 2001 r., IV CKN 369/01

Wpis w księdze wieczystej prawa użytkowania wieczystego na podstawie

wniosku wcześniejszego niż wniosek o wpis hipoteki przymusowej czyni

wadliwym wpis tej hipoteki.

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Pierwszego Urzędu Skarbowego w K.

przy uczestnictwie Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” w K. i Spółdzielni Mieszkaniowej

„D.D.” w K. o wpis hipoteki przymusowej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na

rozprawie w dniu 13 grudnia 2001 r. kasacji uczestnika Spółdzielni Mieszkaniowej

„D.D.” w K. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 3 grudnia

1998 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Koszalinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Pismem z dnia 5 marca 1997 r. Sąd Rejonowy w Koszalinie zawiadomił Urząd

Miejski w K. i Spółdzielnię Mieszkaniową „D.D.” w K. o dokonaniu w tym samym

dniu wpisu w dziale drugim księgi wieczystej nr (...) na rzecz tej Spółdzielni prawa

użytkowania wieczystego „na podstawie wniosku z dnia 29 lipca 1991 r., wyroku

Sądu Wojewódzkiego Wydziału I Cywilnego z dnia 12 czerwca 1991 r. z dnia 19

lipca 1991 r.”.

Uprzednio prawo użytkowania wieczystego w wymienionej księdze wieczystej

wpisane było na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” w K. Tymczasem na

podstawie wniosku z dnia 22 listopada 1995 r. i dołączonych doń tytułów

wykonawczych sąd wieczystoksięgowy dokonał w księdze wieczystej wpisu hipoteki

przymusowej na rzecz Skarbu Państwa, Urzędu Skarbowego w K.

Rewizję Spółdzielni Mieszkaniowej „D.D.”, kwestionującą zasadność

dokonania wpisu hipoteki przymusowej, Sąd Wojewódzki w Koszalinie

zaskarżonym postanowieniem oddalił, przyjmując, że brak ujawnienia w księdze

wieczystej przejścia prawa użytkowania wieczystego na Spółdzielnię Mieszkaniową

„D.D.” sprawił, iż prawo to nadal przysługiwało Spółdzielni Mieszkaniowej „K.”, a co

za tym idzie, wpisem zabezpieczona została wierzytelność wobec tej Spółdzielni i

nie można go uznać za wadliwy.

W kasacji opartej na obu podstawach przewidzianych w art. 393 1 k.p.c.

Spółdzielnia Mieszkaniowa „D.D.” wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i

„uchylenie wpisu o hipotece przymusowej”. Zarzucając naruszenie art. 109 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm.

– dalej "u.k.w.h.") oraz art. 316 i 382 k.p.c., podniosła, że Sąd drugiej instancji

orzekł „wyłącznie w oparciu o materiał dowodowy zebrany w postępowaniu w

pierwszej instancji, poprzez nieuwzględnienie treści prawomocnego postanowienia

... z dnia 5 marca 1997 r., wpisującego jako użytkownika wieczystego ... ze

skutkiem prawnym od dnia 29 lipca 1991 r.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ustalonym i nie kwestionowanym stanie faktycznym wpis prawa

użytkowania wieczystego na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej „D.D.” dokonany

został w terminie późniejszym niż wpis hipoteki przymusowej zabezpieczającej

wierzytelność Skarbu Państwa, Urzędu Skarbowego w K., przysługującą wobec

dłużnika – Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” w K., mimo że wniosek o wpis prawa

użytkowania wieczystego znacznie wyprzedzał wniosek o wpis hipoteki. W obydwu

jednak wypadkach wpisy mają charakter konstytutywny, co oznacza, że z chwilą

dokonania wpisu powstaje prawo tym wpisem objęte. W dniu wpisania hipoteki

przymusowej prawo użytkowania wieczystego Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” w K.

nie było jeszcze z księgi wieczystej wykreślone, a co za tym idzie wpis ten wywarł

skutek materialnoprawny. Takiej ocenie nie przeczy wniosek o wpis prawa

użytkowania wieczystego na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej „D.D.”,

wyprzedzający wniosek o wpis hipoteki przymusowej na rzecz Spółdzielni

Mieszkaniowej „K.”, skoro przewidziana w art. 29 u.k.w.h. instytucja mocy wstecznej

wpisu wywiera skutek dopiero z dniem dokonania wpisu.

Ustawa o księgach wieczystych i hipotece nie zna rozwiązania właściwego

§ 93 austriackiej ustawy hipotecznej z dnia 25 lipca 1871 r. (Dz.u.p. austr. Nr 95), w

myśl którego „chwila wniesienia podania do sądu hipotecznego jest stanowczą dla

ocenienia tego podania”. Obowiązujące w dacie kwestionowanego wpisu przepisy

art. 43-45 tej ustawy (obecnie art. 6266, 6267 k.p.c.) usprawiedliwiają wprawdzie

twierdzenie, że kolejność wpisów powinna odpowiadać kolejności składanych

wniosków o wpis, skoro każdy taki wniosek powinien być niezwłocznie wciągnięty

do dziennika ksiąg wieczystych i opatrzony kolejnym numerem, a numer ten

umieszczony w odpowiednim dziale księgi wieczystej, niemniej dokonanie wpisu

z uchybieniem kolejności w tym względzie nie stanowi podstawy do wzruszenia

wpisu tylko z tej przyczyny. W pewnych sytuacjach wpis dokonany w tych

okolicznościach może jedynie stanowić przeszkodę do wpisu na podstawie wniosku

wcześniej złożonego. Ilustruje to uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 marca

1995 r., III CZP 149/94 ("Monitor Prawniczy" 1995, nr 11, s. 336), w której wyrażone

zostało stanowisko, że wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie może być

uwzględniony, jeżeli dłużnik nie jest już użytkownikiem wieczystym nieruchomości,

nawet wtedy, gdy wpis wymagany do przeniesienia użytkowania wieczystego został

dokonany przed prawomocnym rozstrzygnięciem wcześniej złożonego wniosku o

wpis hipoteki.

W rozpoznawanej sprawie sytuacja jest odmienna. Na skutek wpisania

hipoteki przymusowej z pogwałceniem zasady kolejności złożonych wniosków

o wpis prawa użytkowania wieczystego i hipoteki przymusowej, wobec zadziałania

instytucji mocy wstecznej wpisu (art. 29 u.k.w.h.), wpis hipoteki przymusowej okazał

się wadliwy. Konsekwentnie bowiem przyjąć należało, że w dacie dokonania wpisu

hipoteki przymusowej ujawnione w księdze wieczystej prawo użytkowania

wieczystego należało już do podmiotu nie będącego dłużnikiem wierzytelności

zabezpieczonej wpisem hipoteki. Okoliczność tę powinien był uwzględnić Sąd

drugiej instancji, rozpoznając rewizję od orzeczenia (wpisu) w przedmiocie hipoteki,

nastąpiło bowiem swoiste przekształcenie stanu faktycznego sprawy, aktualne już w

dacie orzekania przez sąd pierwszej instancji, co sprawiło, że Sąd ten orzekał

w odmiennym stanie faktycznym niż przyjęty. Jeżeli wniosek o wpis prawa

użytkowania wieczystego złożony został dnia 29 lipca 1991 r., to późniejszy wpis

tego prawa sprawił, że już od tej daty należało ono do podmiotu nie będącego

dłużnikiem. Skoro taki był rzeczywisty „stan rzeczy” w rozumieniu art. 316 k.p.c.

w dacie rozstrzygnięcia przez Sąd pierwszej instancji, choć powstały na skutek

zdarzenia późniejszego, to trafnie w rewizji zarzucono, że wpis hipoteki

przymusowej nastąpił z naruszeniem art. 109 u.k.w.h. Charakter tego naruszenia

podlegał ocenie Sądu odwoławczego w aspekcie art. 381 § 1 k.p.c. w brzmieniu

sprzed 1 lipca 1996 r., w związku z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie kodeksu postępowania cywilnego ... (Dz.U. Nr 43, poz. 189).

Na zasadzie art. 39313 oraz art. 108 § 2 k.p.c. należało zatem orzec, jak w sentencji.