Supreme Court dismisses appeal; unequal shares in specific assets cannot be ordered under Art. 43 § 2 k.r.o.

Postanowienie z dnia 27 czerwca 2003 r., IV CKN 278/01

Małżonek nie może żądać na podstawie art. 43 § 2 k.r.o. ustalenia

nierównych udziałów w niektórych składnikach majątku wspólnego.

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii K. z udziałem Zbigniewa K. i

Zdzisławy P. o podział majątku i zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 czerwca 2003 r., kasacji uczestnika

postępowania Zbigniewa K. od postanowienia Sądu Okręgowego w Koszalinie z

dnia 27 kwietnia 2000 r.

oddalił kasację i zasądził od Zbigniewa K. na rzecz Marii K. kwotę 5 476 zł

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Uczestnik wniósł o ustalenie, że jego udział w majątku wspólnym wynosi 9/10

cz., a wnioskodawczyni – 1/10 cz., podnosząc, iż w czasie małżeństwa osiągał

dochody znacznie wyższe niż żona oraz że dom wybudował w okresie separacji,

bez udziału żony, przy wydatnej pomocy swojej partnerki Zdzisławy P.

Sąd Rejonowy w Koszalinie postanowieniem wstępnym z dnia 22 czerwca

1998 r. ustalił, że udział uczestnika postępowania w gruncie oddanym w

użytkowanie wieczyste i wzniesionym na nim domu wynosi 9/10 cz., a

wnioskodawczyni – 1/10 cz., natomiast udziały byłych małżonków w pozostałej

części majątku wspólnego są równe.

Sąd Okręgowy – na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestnika – uchylił to

postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, wyrażając pogląd

prawny, że nie jest dopuszczalne ustalanie nierównych udziałów w poszczególnych

składnikach majątku wspólnego.

Podczas powtórnego rozpoznawania sprawy wnioskodawczyni wniosła o

ustalenie, że jej udział w majątku wspólnym wynosi 7/8 cz., a uczestnika

postępowania 1/7 cz. Podniosła, że ustalenie nierównych udziałów w majątku

wspólnym usprawiedliwia orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy uczestnika

postępowania i podkreśliła, że jej stopa życiowa uległa obniżeniu, gdy mąż porzucił

ją i związał się z inną kobietą.

Sąd Rejonowy postanowieniem wstępnym z dnia 20 grudnia 1999 r. ustalił, że

udział

wnioskodawczyni

w

majątku

wspólnym

wynosi

35%,

uczestnika

postępowania – 65%, a Sąd Okręgowy zaskarżonym postanowieniem oddalił

apelację zarówno wnioskodawczyni, jak i uczestnika. Z uzasadnienia tego

orzeczenia wynika, że związek małżeński Marii K. ze Zbigniewem K., zawarty dnia

25 listopada 1967 r., został rozwiązany przez rozwód z wyłącznej winy męża dnia

24 marca 1997 r. Z małżeństwa pochodzi córka Katarzyna K., która urodziła się

dnia 22 marca 1968 r. W czasie trwania małżeństwa uczestnik, który ma wyższe

wykształcenie rolnicze, zajmował dobrze płatne stanowiska kierownicze, także w

spółkach

zagranicznych.

Wnioskodawczyni,

mająca

wykształcenie

średnie,

pracowała jako księgowa, a jej zarobki stanowiły od 25% do 35% pensji uczestnika.

W 1985 r. Zbigniew K. opuścił żonę i związał się ze Zdzisławą P. Wtedy podjął

też decyzję o budowie domu jednorodzinnego dla siebie i swojej partnerki, w

Spółdzielni Mieszkaniowej „N.S.” w K. W 1987 r. Spółdzielnia przekazała

uczestnikowi

postępowania

dom

w

stanie

surowym

otwartym.

Roboty

wykończeniowe Zbigniew K. wykonał przy udziale Zdzisławy P. Uczestnik spłacił

pożyczkę zaciągniętą w zakładzie pracy na wkład budowlany oraz kredyt, który

Spółdzielnia zaciągnęła na budowę domu. Ze związku faktycznego Zbigniewa K. ze

Zdzisławą P. pochodzi syn Jakub, który urodził się dnia 26 stycznia 1988 r.

Do majątku wspólnego, oprócz prawa użytkowania wieczystego gruntu, na

którym został wybudowany dom, należy jeszcze spółdzielcze lokatorskie prawo do

lokalu mieszkalnego w K., ruchomości stanowiące wyposażenie mieszkania oraz

równowartość fiata 126p.

Sąd Okręgowy nie znalazł w apelacjach argumentów uzasadniających zmianę

rozstrzygnięcia w zakresie udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym.

Podkreślił, że za ustaleniem nierównych udziałów przemawiają takie okoliczności,

jak istotnie wyższe dochody uczestnika postępowania niż wnioskodawczyni oraz

budowa domu, stanowiącego najwartościowszy składnik majątku wspólnego, w

okresie separacji i nakładem środków uzyskiwanych jedynie przez uczestnika

postępowania.

W kasacji opartej na pierwszej podstawie z art. 393 1 k.p.c. uczestnik zarzucił

naruszenie art. 43 § 2 i 3 k.r.o. przez niewłaściwe zastosowanie i wniósł „o zmianę

zaskarżonego postanowienia przez ustalenie, że udziały wnioskodawczyni i

uczestnika postępowania w majątku wspólnym są nierówne i wynoszą: Maria K.

10%, Zbigniew K. 90% ewentualnie o ustalenie równych udziałów co do majątku

dorobkowego zgromadzonego w okresie prawidłowego funkcjonowania małżeństwa

stron, natomiast nierównych w okresie separacji w stosunku: Maria K. 10%,

Zbigniew K. 90% albo o uchylenie orzeczeń drugiej instancji, a także orzeczenia

pierwszej instancji z dnia 22 czerwca 1998 r. oraz orzeczenia pierwszej instancji z

dnia 20 grudnia 1999 r. w pkt II i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej instancji”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 43 § 1 k.r.o. stanowi, że oboje małżonkowie mają równe udziały w

majątku wspólnym, jednak – zgodnie z § 2 tego artykułu – z ważnych powodów

każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym

nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do

powstania tego majątku. Z treści tego przepisu wynika zasada, że po ustaniu

małżeńskiej wspólności majątkowej i majątku, który był objęty tą wspólnością,

udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Ta podstawowa reguła dotyczy

zarówno ustawowego, jak i umownego majątku wspólnego (art. 48 k.r.o.), chyba że

małżonkowie w umowie o włączeniu do wspólności przedmiotów majątkowych,

które przy wspólności ustawowej należałyby do ich majątków odrębnych, określili

inne udziały w majątku wspólnym (art. 50 pkt 2 k.r.o.). Jednakowe pod względem

wielkości udziały małżonków w majątku wspólnym są wyrazem równego

traktowanie małżonków i ich równouprawnienia w stosunkach majątkowych po

ustaniu wspólności majątkowej.

To rozwiązanie jednak nie we wszystkich okolicznościach będzie właściwe, w

pewnych bowiem wypadkach może okazać się krzywdzące dla jednego z

małżonków. Dlatego ustawodawca w art. 43 § 2 k.r.o. przewidział możliwość

ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym, jeżeli zostaną

spełnione przesłanki wskazane w tym przepisie.

Omawiany przepis określa dwie przesłanki ustalenia nierównych udziałów

małżonków w majątku wspólnym. Pierwszą jest niejednakowy sposób przyczyniania

się małżonków do powstania tego majątku, drugą stanowią „ważne powody”. Obie

przesłanki muszą być spełnione łącznie i pozostawać w określonej relacji. Z jednej

strony żadne „ważne powody” nie uzasadniają same przez się ustalenia nierównych

udziałów, jeżeli stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku

wspólnego jest równy, z drugiej – różny stopień przyczynienia się małżonków do

powstania tego majątku bierze się pod uwagę dopiero wtedy, gdy za ustaleniem

nierównych udziałów przemawiają „ważne powody”.

Pod pojęciem „przyczynienia się” małżonków do powstania majątku

wspólnego, którego sprecyzowanie – jak podkreśla się w piśmiennictwie – natrafia

na trudności, należy rozumieć nie tylko działania małżonków prowadzące

bezpośrednio do powiększenia substancji majątku wspólnego, ale całokształt ich

starań o założoną przez zawarcie małżeństwa rodzinę i zaspokojenie jej potrzeb. O

stopniu tego przyczynienia się nie decyduje wyłącznie wysokość zarobków lub

innych dochodów osiąganych przez małżonków. Dla jego określenia ma znaczenie

także np. nakład pracy przy wychowywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie

domowym (art. 43 § 3 k.r.o.).

Kwestia, jak rozumieć niezdefiniowane przez ustawę pojęcie „ważne powody”,

ujawniła różnicę poglądów w doktrynie. Tendencja do utożsamiania ich z ważnymi

powodami w rozumieniu art. 52 § 1 k.r.o. spotkała się z krytyką. Zwrócono w niej

uwagę, że w porównaniu ze zniesieniem wspólności ustawowej decyzja o ustaleniu

nierównych udziałów w majątku wspólnym powoduje znacznie poważniejsze skutki.

W

pierwszym

wypadku

oboje

małżonkowie

zachowują

swoje

jednakowe

uprawnienia do majątku wspólnego, tyle tylko, że skonkretyzowane w postaci

równych udziałów, w drugim natomiast uprawnienia jednego z małżonków ulegają

zwiększeniu, uprawnienia zaś jego współmałżonka – ograniczeniu, a nawet mogą

być całkowicie wyeliminowane wskutek pozbawienia go udziału w majątku

wspólnym. To przemawia za bardziej restryktywną wykładnią "ważnych powodów"

w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o.

Podkreślono też, że ważne powody przewidziane w art. 52 § 1 k.r.o. mają

charakter majątkowy. Tymczasem w art. 43 § 2 k.r.o. okoliczności natury

majątkowej mieszczą się już w niejednakowym przyczynianiu się małżonków do

powstania majątku wspólnego, ważnymi powodami są zaś względy natury etycznej,

które sprawiają, że w danych okolicznościach równość udziałów małżonków w

majątku wspólnym wyraźnie kolidowałaby z zasadami współżycia społecznego.

U podstaw art. 43 § 2 k.r.o. leży założenie, że tylko w małżeństwie prawidłowo

funkcjonującym usprawiedliwione są równe udziały w majątku wspólnym, mimo że

małżonkowie przyczyniali się do jego powstania w różnym stopniu. Opiera się ono

na więzach osobistych i gospodarczych między małżonkami oraz na obowiązku

wzajemnej pomocy. To założenie odpada jednak, gdy małżonek rażąco lub

uporczywie naruszał swe obowiązki wobec rodziny bądź doprowadził do

zawinionego rozkładu pożycia, choćby znalazł on wyraz tylko w separacji

faktycznej, a do rozwodu nie doszło. Kwestia winy nie jest więc bez znaczenia przy

ocenie „ważnych powodów”, dlatego przyjmuje się, że art. 43 § 2 k.r.o. nie powinien

działać na niekorzyść małżonka, któremu nie można przypisać winy.

W tym właśnie duchu wypowiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniu z

dnia 30 listopada 1972 r., III CRN 235/72 (OSNC 1973, nr 10, poz. 174) i

postanowieniu z dnia 26 listopada 1973 r., III CRN 227/73 (OSNC 1974, nr 11, poz.

189). Z przytoczonych orzeczeń wynika, że ważne powody w rozumieniu art. 43 § 2

k.r.o. nie zachodzą w każdym wypadku faktycznej nierówności przyczyniania się

małżonków do powstania majątku wspólnego, lecz wówczas, gdy małżonek,

przeciwko któremu zostało skierowane żądanie ustalenia nierównego udziału, w

sposób rażący lub uporczywy nie przyczyniał się do powstania majątku wspólnego

stosownie do posiadanych sił i możliwości zarobkowych.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą kasację aprobuje ten

kierunek wykładni. To oznacza, że nie można podzielić zarzutu skarżącego, iż są

podstawy do zmiany zaskarżonego postanowienia i ustalenia większego udziału

Zbigniewa K. w majątku wspólnym. W okolicznościach sprawy nie ma podstaw do

przyjęcia, że zachodzą ważne powody w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o., które

stanowią niezbędną przesłankę ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym. Wprawdzie to stanowisko nie ma wpływu na zaskarżone postanowienie,

albowiem zakaz reformationis in peius nie pozwala go zmienić na niekorzyść

skarżącego, ale przesądza o bezskuteczności zarzutu, że Sąd z naruszeniem art.

43 § 2 i § 3 k.r.o. uznał, iż nie ma podstaw do ustalenia większego udziału

skarżącego w majątku wspólnym niż 65%. Podzielenie omawianego zarzutu

kasacyjnego oznaczałoby bowiem zastosowanie art. 43 § 2 k.r.o. na korzyść

uczestnika postępowania, mimo że ponosi on wyłączną winę za rozkład pożycia

małżeńskiego, która – w okolicznościach sprawy – nie pozwala uznać, iż zachodzą

ważne powody uzasadniające ograniczenie ustawowego uprawnienia niewinnego

małżonka do udziału w majątku wspólnym.

Nie można także podzielić stanowiska skarżącego, że art. 43 § 2 k.r.o. stanowi

podstawę do ustalenia nierównych udziałów w poszczególnych składnikach majątku

wspólnego.

Z art. 43 § 1 k.r.o. wynika zasada – co zostało już podkreślone wyżej – że

udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Wyjątek od tej podstawowej

reguły ustawodawca przewidział w art. 43 § 2 k.r.o. Z treści tego przepisu wynika

wyraźnie, że dotyczy on ustalenia nierównych udziałów małżonków w całym

majątku wspólnym, wykładnia językowa wyklucza zatem stosowanie tego przepisu

jako podstawy prawnej do ustalenia nierównych udziałów małżonków jedynie w

niektórych składnikach majątku wspólnego. Za taką interpretacją przemawia też

wyjątkowy charakter tej regulacji, który wymaga, aby stosować ją – w myśl reguły,

że wyjątek powinien być interpretowany ściśle – zgodnie z jej literalnym

brzmieniem. Ponadto argumentem wspierającym tę wykładnię jest szczególny

charakter majątku wspólnego, który obejmuje dorobek małżonków zgromadzony w

czasie trwania wspólności ustawowej. Dlatego przy stosowaniu art. 43 § 2 k.r.o.

ustawodawca nakazuje oceniać stopień, w którym każdy z małżonków przyczynił

się do powstania majątku wspólnego, a nie jego poszczególnych składników.

Przedstawione

racje

uzasadniają

więc

tezę

–

wyrażaną

także

w

piśmiennictwie – że małżonek nie może żądać na podstawie art. 43 § 2 k.r.o.

ustalenia nierównych udziałów w niektórych składnikach majątku wspólnego.

Kasacja podlega zatem oddaleniu jako pozbawiona usprawiedliwionej

podstawy (art. 39312 k.p.c.).