IV CKN 1928/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1928/00

Zmiana charakteru współwłasności z bezudziałowej (łącznej) na

współwłasność w częściach ułamkowych nie wpływa na przedmiot i zakres

hipoteki ustanowionej na nieruchomości. Nadal hipoteką obciążona jest

nieruchomość, a nie powstałe udziały (części ułamkowe współwłaścicieli).

Sędzia SN Filomena Barczewska (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Pomorsko-Kujawskiego Banku

Regionalnego S.A. w B. z udziałem Banku Spółdzielczego w B., Kazimierza N.,

Katarzyny S.-N., Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B., Banku

Rozwoju Rolnictwa S.A. w P., Oddziału w B., Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

Oddziału w S., Inspektoratu w E., Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego,

Oddziału Regionalnego w S., Placówki Terenowej w B. i Przedsiębiorstwa

Produkcyjno-Handlowego „A.-R.”, spółki z o.o. w K. o wpis w księdze wieczystej nr

(...), po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 18 marca 2003 r. kasacji

uczestniczki Katarzyny S.-N. od postanowienia Sądu Okręgowego w Elblągu z dnia

20 września 2000 r.

oddalił kasację i nie obciążył uczestniczki Katarzyny S.-N. kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Elblągu postanowieniem z dnia 20 września 2000 r. oddalił

apelację uczestniczki postępowania Katarzyny S.-N. od postanowienia Sądu

Rejonowego w Braniewie z dnia 16 maja 2000 r., na podstawie którego dokonano w

dziale IV księgi wieczystej nr (...) wpisu wnioskodawcy – Pomorsko Kujawskiego

Banku Regionalnego S.A. w B. jako wierzyciela hipotecznego uczestników

postępowania Katarzyny S.-N. i Kazimierza N. w miejsce uczestnika postępowania

– Banku Spółdzielczego w B. Podstawą dokonanego wpisu była umowa cesji

wierzytelności z dnia 23 lutego 2000 r., na podstawie której wnioskodawca nabył od

Banku Spółdzielczego w B. wierzytelność z tytułu kredytu udzielonego Kazimierzowi

N., a zabezpieczonego hipoteką przymusową w kwocie 35 630 zł na nieruchomości,

stanowiącej współwłasność uczestników postępowania małżonków Katarzyny S.-N.

i Kazimierza N. na prawach małżeńskiej wspólności ustawowej.

Kasacja uczestniczki postępowania Katarzyny S.-N. oparta została na

podstawie naruszenia art. 788, 777 § 1 pkt 3 k.p.c. i art. 97 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r.− Prawo bankowe (Dz.U. Nr 140, poz. 939 ze zm.) przez ich

niezastosowanie, art. 46 w związku z art. 109 oraz art. 79 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm., jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 – dalej: "u.k.w.h.") przez błędną ich wykładnię

prowadzącą do uznania, że dopuszczalne jest ujawnienie w księdze wieczystej

nabywcy hipoteki przymusowej na podstawie oświadczenia przedstawicieli zbywcy,

których podpisy zostały notarialnie poświadczone, że możliwe jest przeniesienie

hipoteki przymusowej bez przeniesienia

uprawnień

wynikających

z tytułu

wykonawczego będącego podstawą jej wpisu. Skarżąca oparła kasację także na

podstawie naruszenia art. 316 k.p.c. w związku z art. 79 i art. 46 u.k.w.h. przez ich

niezastosowanie w sytuacji, gdy w chwili orzekania przez sąd drugiej instancji w

dziale II księgi wieczystej małżonkowie Katarzyna S.-N. i Kazimierza N. – w związku

z orzeczoną separacją – wpisani zostali jako współwłaściciele nieruchomości, każdy

w 1/2 części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Właściwa ocena zarzutów podniesionych w kasacji wymaga przede wszystkim

podkreślenia, że przedmiotem postępowania, w którym wydane zostało zaskarżone

postanowienie nie jest wpis hipoteki przymusowej, lecz dokonany – w odniesieniu

do już wpisanej hipoteki przymusowej – wpis innego wierzyciela hipotecznego w

miejsce dotychczasowego. Poza oceną pozostać zatem musi – czego skarżąca

zdaje się nie dostrzegać – kwestia ustanowienia hipoteki przymusowej na

podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego.

Wobec tego, że podstawą zmiany wpisu w księdze wieczystej wierzyciela

hipotecznego był przelew wierzytelności hipotecznej, należało ocenić, czy nastąpiło

skuteczne przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką. Zgodnie z art. 79

u.k.w.h. wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie może być przeniesiona bez

hipoteki, chyba że ustawa stanowi inaczej; hipoteka nie może być przeniesiona bez

wierzytelności, którą zabezpiecza. Przeniesienie wierzytelności i hipoteki następuje

w drodze umowy przelewu, do której stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o

przelewie wierzytelności (art. 509 i nast.) i o przeniesieniu ograniczonych praw

rzeczowych. Do przeniesienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości

potrzebna jest umowa między uprawnionym a nabywcą oraz – jeżeli prawo jest

ujawnione w księdze wieczystej – wpis do tej księgi, chyba że przepis szczególny

inaczej stanowi (art. 245-1 k.c.). Z dokonanych ustaleń wynika, że hipoteka i

zabezpieczona nią wierzytelność zostały łącznie przeniesione na podstawie

pisemnej umowy z dnia 23 lutego 2000 r., zawartej między wnioskodawcą i

poprzednim wierzycielem hipotecznym. Przelew wierzytelności hipotecznej nastąpił

zatem zgodnie z zasadami i warunkami określonymi w powołanych przepisach.

Wnioskodawca – wbrew zarzutom podniesionym w kasacji – nie musiał

przedstawiać tytułu wykonawczego, stanowiącego podstawę wpisu hipoteki

przymusowej. W postępowaniu o wpis hipoteki przymusowej nie można skutecznie

zwalczać tytułu wykonawczego będącego podstawą wpisu (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., I CKN 553/97, nie publ.). Możliwość

taką tym bardziej wykluczyć należy w postępowaniu o wpis zmiany wierzyciela

hipotecznego. Sąd Okręgowy nie naruszył więc art. 79 u.k.h.w., art. 46 u.k.w.h.

(obowiązującego w chwili dokonania wpisu), art. 777 § 1 pkt 3 i art. 788 k.p.c., a

także art. 97 Prawa bankowego.

Okoliczność, że Katarzyna S.-N. oraz Kazimierz N., w chwili orzekania przez

Sąd Okręgowy, wpisani byli w dziale II księgi wieczystej jako współwłaściciele

nieruchomości

każdy

w

1/2

części

w

miejsce

dotychczasowego

wpisu,

stwierdzającego, że są współwłaścicielami na prawach wspólności ustawowej – nie

miała znaczenia dla oceny zasadności przedmiotowego wpisu oraz wynikających z

art.

k.p.c.

obowiązków

procesowych

Sądu

Okręgowego

jako

sądu

apelacyjnego. Przedmiotem hipoteki nie jest prawo własności nieruchomości, lecz

nieruchomość w sensie fizycznym, na co wskazuje chociażby treść art. 65 u.k.w.h.

Gdyby bowiem przedmiotem hipoteki było prawo własności, to oczywistym byłaby

możliwość obciążenia części ułamkowej tego prawa. Zbędne byłoby zatem

uregulowanie przyjęte w art. 65 ust. 2 u.k.w.h., zgodnie z którym przedmiotem

hipoteki może być również część ułamkowa nieruchomości. Hipoteka obciąża więc

całą nieruchomość albo cały udział współwłaściciela. Hipoteka nie mogła zatem –

wbrew sugestii zawartej w kasacji – zostać ustanowiona na wspólnym prawie

małżonków do nieruchomości (współwłasności łącznej), lecz została ustanowiona

na nieruchomości, stanowiącej ich współwłasność.

Istota hipoteki tkwi m.in. w tym, że zmiany we własności obciążonej

nieruchomości nie mają znaczenia dla wierzyciela hipotecznego. W literaturze

wyrażony został trafny pogląd, że ustanie współwłasności nie powoduje żadnych

zmian w obciążeniu hipoteką udziału we współwłasności – hipoteka obciąża w

dalszym ciągu w tym samym zakresie udział we współwłasności, jakkolwiek

nieruchomość stała się już własnością jednego właściciela (przedmiotem hipoteki

jest udział we współwłasności, mimo że współwłasność nie istnieje). Podobne

rozumowanie przyjąć należy w przypadku, gdy po ustanowieniu hipoteki zmieni się

charakter współwłasności z bezudziałowej (łącznej) na współwłasność w częściach

ułamkowych – hipoteka nadal obciąża nieruchomość, a nie powstałe udziały (części

ułamkowe) współwłaścicieli.

W świetle przedstawionego wywodu, podniesiona w kasacji okoliczność, że

sąd pominął fakt, iż wpis hipoteki przymusowej dotyka udziału skarżącej w

nieruchomości, stanowiącej jej współwłasność w 1/2 części – nie mogła stanowić

skutecznej podstawy formułowania zarzutu naruszenia art. 316 k.p.c. w związku z

art. 46 u.k.w.h.

Z przytoczonych względów kasację, jako pozbawioną usprawiedliwionych

podstaw, należało oddalić (art. 393-12 k.p.c.). O kosztach postępowania Sąd

Najwyższy orzekł na podstawie art. 520 § 2 zdanie pierwsze k.p.c.