IV CKN 1667/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 kwietnia 2002 r., IV CKN 1667/00

Samodzielny zakład opieki zdrowotnej ma zdolność układową.

Sędzia SN Filomena Barczewska (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Samodzielnego Publicznego Zakładu

Opieki Zdrowotnej w E. o otwarcie postępowania układowego, po rozpoznaniu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 kwietnia 2002 r. kasacji

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 26 maja

2000 r.

uchylił zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 marca 2000 r. Sąd Rejonowy w Suwałkach umorzył

postępowanie układowe wszczęte z wniosku Samodzielnego Publicznego Zespołu

Opieki Zdrowotnej w E. Uznał, że wnioskodawca nie ma zdolności układowej,

zdolność taką mogą bowiem mieć jedynie podmioty, w stosunku do których może

być prowadzone postępowanie upadłościowe. Nie można ogłosić upadłości

samodzielnego zespołu opieki zdrowotnej, gdyż zgodnie z art. 60 ustawy z dnia 30

sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) w

razie braku możliwości pokrycia ujemnego wyniku finansowego we własnym

zakresie przez zakład, odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa lub jednostka

samorządu terytorialnego. Wyłącza to, zdaniem Sądu, istnienie zdolności układowej

wnioskodawcy.

Stanowisko to podzielił Sąd Okręgowy w Białymstoku, który postanowieniem z

dnia 26 maja 2000 r. oddalił zażalenie wnioskodawcy na postanowienie Sądu

pierwszej instancji. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na fakt, że samodzielny publiczny

zakład opieki zdrowotnej nie jest przedsiębiorcą, pojęcie to bowiem jest

zdefiniowane w art. 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej

(Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), a ustawy tej nie stosuje się do zakładów opieki

zdrowotnej, co wynika wyraźnie z art. 8a ust. 1 ustawy o zakładach opieki

zdrowotnej. Także zatem i z tego względu wnioskodawca nie ma zdolności

układowej. Sąd Okręgowy rozpoznał sprawę w trybie postępowania

nieprocesowego i uznał, że postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 355

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył wnioskodawca kasacją opartą na

obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 3931 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach

pierwszej z nich zarzucił naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie i błędną wykładnię art. 1 ustawy z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm. – dalej

"Pr.p.ukł."), art. 3 § 1 ustawy z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), art. 1 ust. 1, art. 6, 8a ust. 1 i

2, art. 14 ust. 3, art. 18b, 34, 35, 35a, 35b, 36, art. 43 ust. 1, art. 46 pkt 2d, art. 53,

53a, art. 54 ust. 1 pkt 1b i f, art. 54 ust. 1 pkt 3, art. 59 i 60 ustawy z dnia 30 sierpnia

1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej, art. 7 pkt 16 w związku z art. 53, 54 ust.1 i

art. 57 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym obowiązku zdrowotnym

(Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.) oraz art. 2 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o

działalności gospodarczej przez przyjęcie, że samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej nie ma zdolności układowej oraz że nie jest przedsiębiorcą.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 355 w związku

z art. 199 k.p.c. i art. 7 Pr.p.ukł. przez przyjęcie, że droga sądowa jest

niedopuszczalna. W konkluzji wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i poprzedzającego go postanowienia Sądu pierwszej instancji oraz przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Za trafny należy uznać zarzut naruszenia art. 355 k.p.c. Wprawdzie kasacja

nie zarzuca naruszenia art. 13 § 2 k.p.c., jednak wobec tego, że również ten przepis

był podstawą umorzenia postępowania, nie można pominąć faktu jego błędnego

zastosowania przez sąd drugiej instancji, wbrew bowiem stanowisku tego Sądu,

postępowanie układowe nie toczy się w trybie postępowania nieprocesowego.

Zaskarżone postanowienie wydane zostało w dniu 26 maja 2000 r., a więc po

wejściu w życie ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe

i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 43, poz. 198). Artykuł 3 tej ustawy stanowił, że w art. 7 Pr.p.ukł. po

wyrazie „kodeksu postępowania cywilnego” skreśla się słowa „o postępowaniu

nieprocesowym”. Oznacza to, że postępowanie układowe nie podlega rozpoznaniu

w trybie postępowania nieprocesowego i stosuje się do niego przepisy kodeksu

postępowania cywilnego o procesie, oczywiście, jeżeli – co wynika z art. 7 Pr.p.ukł.

– prawo to inaczej nie stanowi.

Trafnie zarzucił skarżący naruszenie art. 355 k.p.c. przez jego błędne

zastosowanie. Jak wspomniano wyżej, do postępowania układowego stosuje się

przepisy kodeksu postępowania cywilnego tylko wówczas, gdy prawo to inaczej nie

stanowi. Tymczasem Prawo o postępowaniu układowym reguluje w szeregu

przepisach kwestię umorzenia postępowania. Przypadki umorzenia postępowania

objęte są regulacją art. 10 § 2 (w razie niezłożenia przyrzeczenia przez dłużnika),

art. 14 (w razie niezgłoszenia przez spadkobiercę w terminie wniosku o podjęcie

zawieszonego postępowania), art. 23 § 2 (w razie cofnięcia podania o otwarcie

układu), art. 34 § 1 i 2 (w razie działania przez dłużnika wbrew zarządzeniom

sędziego – komisarza lub nadzorcy albo na szkodę wierzycieli oraz w razie

utrudniania działania nadzorcy), art. 52 § 2 (w razie braku quorum na drugim

zgromadzeniu wierzycieli), art. 53 (w razie nieprzybycia dłużnika na zgromadzenie)

oraz art. 60 (w razie niedojścia układu do skutku). Kwestię umorzenia postępowania

regulują też przepisy art. 12 (dotyczącego sposobu ogłoszenia o umorzeniu

postępowania) oraz art. 15, art. 29 i art. 71 (dotyczące skutków umorzenia). Jak

więc widać, przepisy Prawa o postępowaniu układowym regulują umorzenie

postępowania w sposób samodzielny i wyczerpujący, nie ma zatem odesłania przez

art. 7 do kodeksu postępowania cywilnego. Kwestia ta podobnie uregulowana jest w

Prawie upadłościowym, w którym art. 218 wyłącza stosowanie przepisów kodeksu

postępowania cywilnego w tym zakresie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9

listopada 1994 r., III CZP 139/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 44).

Błędnie uznał również Sąd Okręgowy, że art. 355 k.p.c. daje podstawę do

umorzenia postępowania wobec braku zdolności układowej wnioskodawcy.

Zdolność układowa jest bezwzględną przesłanką procesową w postępowaniu

układowym. Można ją porównać do zdolności sądowej, to jest do zdolności osoby

fizycznej i prawnej do występowania w procesie jako strona. Brak zdolności

układowej, podobnie jak brak zdolności sądowej, prowadzić powinien do odrzucenia

podania o otwarcie układu, a nie do umorzenia postępowania. Sąd Najwyższy w

obecnym składzie podziela podobny pogląd zaprezentowany na gruncie Prawa

upadłościowego w postanowieniu z dnia 18 marca 1993 r., I CRN 121/92 (nie

publ.), zarówno zdolność układowa, jak i zdolność upadłościowa są bowiem

odpowiednikami zdolności sądowej i decydują o prawnej dopuszczalności złożenia

podania o otwarcie układu czy też wniosku o ogłoszenie upadłości. Ich brak

skutkuje odrzuceniem podania lub wniosku (por. też postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 lutego 1997 r., II CKN 71/96, OSNC 1997, nr 9, poz. 121).

Rozważając zasadność zarzutów odnoszących się do wadliwego, zdaniem

skarżącego, uznania przez Sądy obu instancji, że samodzielny publiczny zakład

opieki zdrowotnej nie ma zdolności układowej, należy zwrócić uwagę na

następujące kwestie.

Zgodnie z art. 1 Pr.p.ukł. w brzmieniu obowiązującym po wejściu w życie art.

13 ustawy z dnia 13 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym

Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.), to jest od dnia 22 sierpnia

1997 r., przedsiębiorca, który wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego

okoliczności zaprzestał płacenia długów lub przewiduje w najbliższej przyszłości

zaprzestanie ich płacenia, może żądać otwarcia postępowania celem zawarcia

układu z wierzycielami. Należy zatem wyjaśnić, czy samodzielny publiczny zakład

opieki zdrowotnej może być przedsiębiorcą. Sądy obu instancji wykluczyły

przyznanie temu podmiotowi przymiotu przedsiębiorcy, powołując się na przepisy

ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej i ustawy z dnia 30

sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej.

Prawo o postępowaniu układowym, w przeciwieństwie do Prawa

upadłościowego (art. 1), nie daje nawet pośredniej definicji takiego podmiotu. W tej

sytuacji tylko ze względów porównawczych należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 2

Prawa upadłościowego przedsiębiorcami są w szczególności podmioty określone w

przepisach o działalności gospodarczej, w przepisach o spółkach z udziałem

podmiotów zagranicznych oraz o zasadach prowadzenia na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej działalności gospodarczej w zakresie drobnej

wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne. Zwrot "w szczególności"

dowodzi, że wyliczenie powyższe nie jest wyczerpujące, również więc na gruncie

Prawa o postępowaniu układowym, zważywszy na ogólnikowe brzmienie art. 1,

pojęcie przedsiębiorcy należy rozumieć szeroko. Można zatem uznać, że chodzi tu

o taki podmiot, który został dopuszczony do prowadzenia działalności gospodarczej

przez jakiekolwiek – poza wymienionymi w art. 1 § 1 Prawa upadłościowego –

przepisy odrębne.

Obowiązująca w dacie wydania zaskarżonego postanowienia ustawa

o działalności gospodarczej stanowiła w art. 2, że działalnością gospodarczą w jej

rozumieniu jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa,

prowadzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego

taką działalność, zaś podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, zwanym

dalej "przedsiębiorcą", może być osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka

organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, utworzona zgodnie z przepisami

prawa, jeżeli jej przedmiot działania obejmuje prowadzenie działalności

gospodarczej. Ustawa nie miała zastosowania do zakładu opieki zdrowotnej,

bowiem wyłączał to art. 8a ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Wyłączenie to nie

oznacza jednak, że podmiot, którego działalność regulują przepisy innej ustawy, nie

może być uznany za przedsiębiorcę. Wyłączenie stosowania ustawy o działalności

gospodarczej oznacza tylko tyle, że podmiot ten nie jest przedsiębiorcą w jej

rozumieniu i działalności tego podmiotu nie regulują jej przepisy.

Trzeba zwrócić uwagę na definicję przedsiębiorcy zawartą w art. 479 2 k.p.c.,

zgodnie z którym przedsiębiorcami są w szczególności podmioty określone w

przepisach o działalności gospodarczej. Również w tym przepisie użyto zwrotu

„w szczególności”, co oznacza, że także inne niż dotyczące działalności

gospodarczej przepisy mogą regulować prowadzoną przez przedsiębiorcę

działalność gospodarczą. Podmiot ten może być zatem przedsiębiorcą, jeżeli jego

działalność charakteryzuje się profesjonalnym charakterem, podporządkowaniem

regułom opłacalności i racjonalnego gospodarowania, działaniem na własny

rachunek, powtarzalnością działań i uczestnictwem w obrocie gospodarczym.

Przykładem przedsiębiorcy, do działalności którego nie miała zastosowania ustawa

o działalności gospodarczej, jest adwokat prowadzący indywidualną kancelarię (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1999 r., II CKN 451/98, OSNC 2000, nr 2,

poz. 36 oraz z dnia 29 maja 2001 r., I CKN 1217/98, OSNC 2002, nr 1, poz. 13).

Trafnie zarzucił skarżący, że liczne przepisy ustawy o zakładach opieki

zdrowotnej świadczą o możliwości zaliczenia takiego zakładu do kategorii

przedsiębiorców. Podstawowym celem prowadzenia działalności przez zakład jest

co prawda udzielanie świadczeń zdrowotnych i promocja zdrowia (art. 1 ust. 1

ustawy) i zakład taki podlega kontroli Ministra Zdrowia oraz wojewody (art. 66

ustawy), jednak działalność jego ma charakter usługowy i prowadzona jest na

zasadach rachunku ekonomicznego (art. 34, 35b ust. 1 i 2, art. 50, 53, 54, 55

ustawy), a wiele świadczeń udzielanych jest odpłatnie (art. 6 i 33 ustawy).

Niezależnie od tego, zakład jako świadczeniodawca w rozumieniu ustawy o z dnia

6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, zawiera umowy o

świadczenia zdrowotne z kasą chorych, których przedmiotem jest finansowanie tych

świadczeń. Prowadząc szeroko rozumiane usługi, może zawierać on umowy,

których przedmiotem jest udzielanie zamówień na świadczenia zdrowotne (art. 35

ustawy). Uczestniczy też w obrocie gospodarczym, zawierając samodzielnie umowy

cywilnoprawne z innymi przedsiębiorcami (na przykład umowy sprzedaży sprzętu

medycznego).

W orzecznictwie przyjmowano, że prowadzenie działalności leczniczej

w ramach niepublicznego zakładu opieki zdrowotnej jest działalnością gospodarczą

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1995 r., III CZP 115/95, OSNC

1996, nr 1, poz. 6, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 czerwca

1997 r., SA/Ł 3246/95, "Prawo Gospodarcze" 1997, nr 10, s. 29 oraz uchwała

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 września 2001 r., OPK 13/01,

ONSA 2002, nr 1, poz. 12). Ze przytoczonych względów należy uznać, że również

publiczny zakład opieki zdrowotnej, którego działalność reguluje ta sama ustawa o

zakładach opieki zdrowotnej, prowadzi działalność gospodarczą, polegającą na

świadczeniu szeroko rozumianych usług zdrowotnych.

Sądy obu instancji wykluczyły możliwość przyznania skarżącemu zdolności

układowej także z tego względu, ze nie ma on zdolności upadłościowej. Wobec

tego zaś, że celem postępowania układowego jest zapobieżenie ogłoszeniu

upadłości przedsiębiorcy, zakresy zdolności układowej i upadłościowej pokrywają

się.

Z poglądem tym nie można się zgodzić, w obecnym stanie prawnym zakresy

pojęciowe zdolności układowej i upadłościowej są bowiem zbliżone, ale nie

tożsame.

Prawo o postępowaniu układowym, poza art. 2, nie ogranicza kręgu

podmiotów, w stosunku do których takie postępowanie może być prowadzone.

Zakazy określone w tym przepisie dotyczą szczególnej sytuacji dłużnika i nie mają

znaczenia dla rozstrzygnięcia kasacji. Prawo upadłościowe w art. 3 natomiast

wyłącza lub ogranicza możliwość ogłoszenia upadłości wobec niektórych

przedsiębiorców (przepis zawiera zamkniętą listę takich podmiotów). Brak

podmiotowego wyłączenia w przepisach Prawa o postępowaniu układowym

świadczy o tym, że zakresy pojęciowe zdolności układowej i upadłościowej nie są

identyczne. W orzecznictwie Sądu Najwyższego uznawano zdolność układową

podmiotu gospodarczego, pomimo braku zdolności upadłościowej, powołując się na

wykładnię celowościową i zwracając uwagę, że postępowanie układowe, jeżeli

kończy się układem, niesie za sobą korzyści także wierzycielom, gdyż zwiększa ich

szansę na odzyskanie w całości lub częściowo swoich należności, przy czym

unikają oni kłopotliwych niekiedy i kosztownych procesów sądowych oraz

postępowań egzekucyjnych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego

1995 r., III CZP 3/95, OSNC 1995, nr 5, poz. 78).

Nie ulega wątpliwości, że w świetle art. 60 ustawy o zakładach opieki

zdrowotnej ogłoszenie upadłości samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej nie jest dopuszczalne, gdyż przepis ten przewiduje szczególny tryb

pokrywania ujemnego wyniku finansowego. Czyni to zakład we własnym zakresie

(ust. 1), a jeżeli nie jest to możliwe, ujemny wynik finansowy pokrywa ze środków

publicznych organ, który go utworzył (ust. 4), przy czym może on określić formę

dalszego finansowania zakładu na zasadach określonych w art. 35c (chodzi tu o

odebranie zakładowi przymiotu samodzielności lub nawet jego likwidację). Zakład

taki nie ma zatem zdolności upadłościowej. W doktrynie podnosi się, że z tego

względu nie ma również zdolności układowej. W ocenie składu Sądu Najwyższego

rozpoznającego kasację taki pogląd nie jest jednak zasadny. Jak wskazano wyżej,

przy ocenie tej przesłanki procesowej należy uwzględniać względy wykładni

celowościowej, jeżeli bowiem ustawa przyznaje określonemu podmiotowi prawo

prowadzenia działalności gospodarczej, to trzeba też przyznać mu prawo do obrony

przed utratą samodzielności lub likwidacją. Możliwość zawarcia układu

z wierzycielami jest także korzystna dla nich, gdyż daje im szansę wcześniejszego

zaspokojenia swych wierzytelności w części lub w całości (...).

Z przytoczonych względów należało uznać, że samodzielny publiczny zakład

opieki zdrowotnej ma zdolność układową.

Wobec powyższego zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu na

podstawie art. 39313 k.p.c.