IV CKN 1226/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 30 lipca 2002 r., IV CKN 1226/00

Zasadność kwestionowanej przez współwłaściciela wysokości

obciążających go wydatków i innych ciężarów, a także powinności biernego

zachowania się, określonych przez sąd orzekający na podstawie art. 11 ust. 2

ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r.

Nr 80, poz. 903), podlega ocenie według przepisów kodeksu cywilnego o

współwłasności.

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Olgi Ł. z udziałem Mikołaja Ł. o podział

majątku dorobkowego, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 18

lipca 2002 r. kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego

w Białymstoku z dnia 17 grudnia 1999 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 sierpnia 1999 r. Sąd Rejonowy ustalił, że majątek

dorobkowy Olgi Ł. i Mikołaja Ł. obejmuje prawo wieczystego użytkowania

zabudowanej nieruchomości o powierzchni 571 m2 i prawo własności budynków

wzniesionych na tym gruncie oraz ruchomości, a także przedmioty urządzenia

domowego. Dokonując podziału składników majątkowych w zakresie objętym tym

postanowieniem, Sąd Rejonowy dokonał rozliczeń z tego tytułu, zasądzając

stosowne dopłaty. Jednocześnie zawartym w tym orzeczeniu postanowieniem

wstępnym uznał żądanie ustalenia odrębnej własności lokali w domu mieszkalnym

usytuowanym na wymienionej nieruchomości za usprawiedliwione co do zasady i

zobowiązał wnioskodawczynię oraz uczestnika postępowania do dokonania –

tymczasowo na własny koszt – robót adaptacyjnych niezbędnych do wyodrębnienia

poszczególnych lokali. Zarówno zakres tych robót, jak i dalsze zakazy i nakazy

skierowane do obojga uczestników postępowania, zmierzające do usunięcia

przeszkód i utrudnień w realizacji przesłanki samodzielności lokali, zostały

określone na podstawie opinii biegłych sądowych.

W uwzględnieniu apelacji uczestnika postępowania Mikołaja Ł. Sąd Okręgowy

zmienił zaskarżone postanowienie tylko w ten sposób, że w skład majątku

wspólnego zaliczył dwa składniki majątkowe o łącznej wartości 250 zł i przyznał je

na własność wnioskodawczyni Oldze Ł., a także dokonał stosownej korekty

wartości majątku wspólnego podlegającego podziałowi, obniżając ustaloną dopłatę.

Oddalił apelację w pozostałym zakresie, aprobując ustalenia dokonane przez Sąd

pierwszej instancji i ich ocenę prawną (art. 385 k.p.c.).

Kasację złożył uczestnik Mikołaj Ł., który z powołaniem się na podstawy z art.

393-1 pkt 1 i 2 k.p.c. zaskarżył postanowienie w zakresie oddalającym apelację co

do przesądzenia o zasadzie ustalenia odrębnej własności lokalu, treści

zobowiązania skarżącego i wnioskodawczyni do wykonania robót adaptacyjnych

oraz skierowanych do niego oraz wnioskodawczyni nakazów i zakazów. W kasacji

zarzucono, że zaskarżone postanowienie zapadło z obrazą prawa materialnego,

polegającą na naruszeniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o

własności lokali (Dz.U. Nr 85, poz. 388) przez zobowiązanie – wbrew brzmieniu

tego przepisu – uczestnika postępowania do dokonania robót adaptacyjnych

zgodnie z projektem biegłego Stefana M., oraz naruszenie przepisów

postępowania, tj. art. 316 § 1 k.p.c., art. 317 § 1 i art. 318 § 1 k.p.c. przez wydanie

postanowienia wstępnego i częściowego bez zachowania rygorów wynikających z

treści tych przepisów. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustanie małżeńskiej wspólności majątkowej pociąga za sobą przekształcenie

się jej we wspólność, do której mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu

cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 42 k.r.o.), z

uwzględnieniem uregulowań zawartych w art. 43-46 k.r.o. Oboje małżonkowie mają

równe udziały w majątku wspólnym. Powstały stosunek współuprawnienia między

współwłaścicielami – uczestnikami postępowania – wyraża się tym, że każdemu z

nich przysługuje równy udział określony ułamkiem, ale całe prawo przysługuje

obojgu uczestnikom postępowania. Przedmiotem prawa każdego ze

współwłaścicieli jest cała rzecz, a nie udział, który określa zakres uprawnień

(obowiązków) przysługujących każdemu ze współwłaścicieli ze względu na wspólną

rzecz.

Wśród uprawnień przysługujących każdemu ze współwłaścicieli, niezależnych

od woli pozostałych współwłaścicieli (w braku odmiennej między nimi umowy),

wyróżnić można uprawnienie współwłaściciela do rozporządzania swoim udziałem,

do pobierania pożytków i innych przychodów z rzeczy, do współposiadania rzeczy

wspólnej oraz do korzystania z niej w zakresie, który nie wyłącza pozostałych

współwłaścicieli z takiego samego używania i korzystania z rzeczy. Stanowiąc, że

udział jest miernikiem uprawnień przysługujących każdemu ze współwłaścicieli,

ustawa dodatkowo precyzuje to uprawnienie przez zastrzeżenie, że do użytkowania

i korzystania z rzeczy współwłaściciel uprawniony jest tylko w takim stopniu, który

nie niweczy takich samych uprawnień drugiego współwłaściciela.

Prawa i obowiązki współwłaścicieli i ich wewnętrzna więź o charakterze

materialnoprawnym należą do istoty współwłasności. Na prawidłowe jej

funkcjonowanie poważny wpływ wywiera uregulowanie zarządu rzeczą wspólną,

zapewniającego ochronę przedmiotu wspólnego prawa, a także umożliwiającego

korzystanie przez współwłaścicieli z rzeczy wspólnej. W dążeniu do zapewnienia

równych i realnych uprawnień ze względu na wspólną rzecz ustawodawca

wyodrębnił czynności zwykłego zarządu (art. 201 k.c.) i – w ramach tej formy

zarządu – czynności zachowawcze (art. 209 k.c.) oraz czynności przekraczające

zakres zwykłego zarządu. Pozostawił jednak współwłaścicielom możliwość innego

sposobu zarządzania rzeczą wspólną niż wynikający z ustawy. Uregulowanie

sposobu korzystania ze wspólnej rzeczy należy do jej współwłaścicieli. Każda

ingerencja sądu ma zawsze charakter decyzji zastępczej, likwidującej spór

pomiędzy uczestnikami postępowania. Potwierdza to, że wynikające ze

współwłasności prawa i obowiązki współwłaścicieli są wielorakie i zróżnicowane, a

instytucja współwłasności jest źródłem kontrowersji doktrynalnych. Kontrowersje na

tle istoty i natury prawnej współwłasności ułamkowej mają charakter nie tylko

teoretyczny, co potwierdza powołany w kasacji art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24

czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 –

dalej "u.w.l.").

W myśl tego przepisu, jeżeli w sprawie o zniesienie współwłasności uczynienie

zadość przesłance samodzielności lokali wymaga wykonania robót adaptacyjnych,

sąd może w postanowieniu wstępnym, uznającym żądanie ustanowienia odrębnej

własności w zasadzie za usprawiedliwione, upoważnić zainteresowanego

uczestnika postępowania do ich wykonania tymczasowo na jego koszt. W razie

przeszkód stawianych przez innych uczestników, sąd – w postanowieniu wstępnym

lub w postanowieniu oddzielnym – może wydać stosowne nakazy lub zakazy.

Wnioskodawczyni i uczestnik postępowania w licznych wystąpieniach w toku

długotrwałego postępowania nie prezentowali jednoznacznego i konsekwentnego

stanowiska co do podziału w naturze spornej nieruchomości przez ustanowienie

odrębnej własności lokali, a także przedstawiali rozbieżne wnioski co do zakresu i

sposobu wykonania niezbędnych robót adaptacyjnych.

Uprawnienia współwłaścicieli o charakterze bezwzględnym pozwalały – wbrew

odmiennym wywodom kasacji – na nałożenie na obojga współwłaścicieli

obowiązków, które nie wykraczają poza sferę ich uprawnień i obowiązków jako

współwłaścicieli, co obejmuje także nakaz powstrzymania się od pewnych działań

określonych w zaskarżonym orzeczeniu. Wyznaczone im obowiązki nie wykraczają

poza obowiązki obciążające współwłaścicieli, do których należy m.in. obowiązek

współdziałania w prawidłowym zarządzaniu rzeczą wspólną, ponoszenia wydatków

związanych z rzeczą oraz, odpowiednio do wielkości udziału, ponoszenia kosztów

zarządu rzeczą wspólną. Konstrukcja kwestionowanego postanowienia wstępnego

określa w sposób wyczerpujący uprawnienia i obowiązki nałożone dla osiągnięcia

celu określonego w powołanym art. 11 ust. 2 u.w.l. i wyznacza – w równym dla

obojga uczestników postępowania stopniu – obowiązek działania i powinność

biernego zachowania się eliminującego kolizję z uprawnieniami i obowiązkami

każdego ze współwłaścicieli. Wydatki i ciężary związane z realizacją tego

postanowienia należą do niezbędnych, zarzut kasacji dotyczący naruszenia art. 11

u.w.l. jest zatem chybiony.

Zarzucając naruszenie art. 318 § 1 k.p.c., skarżący pominął, że przepis ten nie

miał w ogóle w sprawie zastosowania. Artykuł 11 ust. 2 u.w.l. w sposób

wyczerpujący i samodzielny rozstrzyga o przesłankach wydania postanowienia

wstępnego. Wydane na tej podstawie postanowienie wstępne, uznające żądanie

ustanowienia odrębnej własności lokali w zasadzie za usprawiedliwione, wywołuje

skutki orzeczenia formalnie prawomocnego (art. 365 § 1 k.p.c.) i wiąże sąd

orzekający w sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21

października 1999 r., I CKN 169/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 86). Stan rzeczy

istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.) obejmuje zarówno

obowiązujące przepisy, mające stanowić podstawę rozstrzygnięcia sporu, jak i

okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy. Ponieważ w sprawie nie nastąpiło

odroczenie ogłoszenia zaskarżonego postanowienia w sposób przewidziany w art.

224 § 2 k.p.c., właściwą datą do oceny zarzutu kasacji dotyczącego naruszenia art.

316 § 1 k.p.c. jest data wydania zaskarżonego postanowienia. Ogólnikowe

sformułowanie kasacji nawiązujące do art. 11 ust. 2 u.w.l. i kwestionujące wyniki

postępowania dowodowego nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, czy

zarzut ten odnosi się do ustaleń faktycznych, czy też do zastosowanych przez Sąd

orzekający przepisów prawa. Skarżący nawet nie przytoczył, które z okoliczności,

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego postanowienia, uległy zmianie.

Niezmienność tych okoliczności od daty wydania zaskarżonego postanowienia

pozwala na stwierdzenie, że zarzut, jakoby Sąd drugiej instancji orzekał z

pogwałceniem zasady dotyczącej czasu orzekania, okazał się także bezzasadny.

Z powyższego wynika, że kasacja nie zawierała usprawiedliwionych podstaw i

dlatego została oddalona (art. 393-12 k.p.c.).