IV CKN 1212/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 16 lutego 2001 r., IV CKN 1212/00

Naruszenie uprawnień spadkobiercy, o którym mowa w art. 1036 k.c.,

może polegać również na istotnym pogorszeniu warunków zabudowy

nieruchomości powstałej po wydzieleniu jej części w celu przyznania

nabywcy udziału w rzeczy należącej do spadku.

Przewodniczący: Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędziowie SN: Iwona Koper, Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2001 r. na rozprawie sprawy

z wniosku Pawła F. z udziałem Jarosława F. oraz Zenobii i Mariana małżonków P. o

dział spadku i zniesienie współwłasności, na skutek kasacji wnioskodawcy od

postanowienia Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 1 września 1999 r.,

postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi

Okręgowemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania w instancji kasacyjnej.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Gdańsku po rozpoznaniu sprawy z wniosku Pawła F. o dział

spadku i zniesienie współwłasności, na skutek apelacji wnioskodawcy zmienił

zaskarżone orzeczenie tylko w ten sposób, że zgodnie z art. 684 k.p.c. ustalił i

zamieścił w sentencji postanowienia wartość spadku po Annie F. oraz wartość

nieruchomości przyznanych w naturze wnioskodawcy i uczestnikom Zenobii i

Marianowi małżonkom P. Poza tym oddalił apelację wnioskodawcy.

Z przytoczonych w uzasadnieniu okoliczności wynika, że nieruchomość

położona w G., dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw (...) oznaczona jako

działka nr (...) o pow. 913 m2, jest zabudowana budynkami nadającymi się do

rozbiórki. Udział w niej wynoszący 1/4 część stanowi spadek po Annie F. i przypada

po połowie Jarosławowi F. i Pawłowi F. Natomiast pozostała część (3/4) stanowiła

własność Pawła F. Jarosław F. zbył uczestnikom postępowania małżonkom Zenobii

i Marianowi P. swój udział w nieruchomości spadkowej.

Uczestnicy domagali się podziału nieruchomości w naturze i otrzymali z mocy

postanowienia Sądu Rejonowego własność działki oznaczonej numerem (...) o pow.

114 m2, stanowiącej pas gruntu o szerokości 4 m, przylegający na całej długości do

nieruchomości małżonków P., którzy zostali zobowiązani do rozebrania całego

budynku gospodarczego posadowionego częściowo na działce (...). Wnioskodawca

otrzymał własność drugiej powstającej w wyniku podziału nieruchomości,

oznaczonej jako działka (...). Części, które otrzymali uczestnicy w wyniku podziału

odpowiadają niemal dokładnie ich udziałom wyrażonym zarówno kwotowo jak i

obszarowo.

Kasację od tego postanowienia wniósł wnioskodawca i powołując się na

obydwie podstawy (art. 3931 pkt 1 i 2 k.p.c.) zarzucił naruszenie art. 1036 w

związku z art. 211 i 212 § 2 k.c., polegające na uznaniu, że zbycie udziału w

przedmiocie wchodzącym w skład spadku nie było bezskuteczne względem

wnioskodawcy i przez uznanie, że podział nieruchomości nie był sprzeczny ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa i nie pociągnął za sobą istotnej

zmiany rzeczy oraz zmniejszenia jej wartości, a także naruszenie art. 5 k.c. przez

odmowę jego zastosowania, mimo sprzeczności żądania uczestników

postępowania z zasadami współżycia społecznego, polegającej na legalizacji w ten

sposób samowoli budowlanej. Wśród naruszonych przepisów postępowania

skarżący wskazał art. 378 § 2 in fine k.c. przez nieuchylenie zaskarżonego

postanowienia Sądu pierwszej instancji, mimo nierozpoznania przez ten Sąd istoty

sprawy w zakresie bezskuteczności zbycia udziału w przedmiocie należącym do

spadku, i art. 386 § 4, w związku z art. 227 i 382 k.p.c. przez nieuchylenie

zaskarżonego postanowienia, mimo że Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił

możliwości wybudowania na przedmiotowej nieruchomości dwóch wolnostojących

domów, a Sądy obydwu instancji oddaliły wnioski o przeprowadzenie dowodu z

opinii biegłego architekta na wskazaną okoliczność.

Skarżący wnosił o wydanie orzeczenia przewidzianego w art. 39313 § 1 k.p.c.,

a w razie stwierdzenia tylko naruszenia prawa materialnego o wydanie orzeczenia

reformatoryjnego (art. 39315 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa naruszenia art. 1036 k.c. w związku z art. 211 k.c. jest uzasadniona.

Zaskarżone postanowienie oparte zostało na wykładni art. 1036 k.c., odmawiającej

doniosłości prawnej argumentom wnioskodawcy twierdzącego, że podział

nieruchomości naruszył jego uprawnienia do otrzymania w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy całej nieruchomości. Sąd drugiej instancji uznał bowiem, że

"rozporządzenie udziałem spadkowym w tej nieruchomości spowodowało jedynie,

że inne osoby zamiast J.F. wystąpiły we wszczętym przez wnioskodawcę

postępowaniu", pominął natomiast skutek materialnoprawny tego uczestnictwa,

wyrażony w orzeczeniu sądu przekształcającym jedną nieruchomość w dwie, oraz

przyznaniu wstępującym nabywcom jednej z nieruchomości.

Konieczność zastosowania w rozpoznawanej sprawie art. 1036 k.c. wymaga

wyjaśnienia wątpliwości towarzyszących mu jeszcze pod rządem art. 58 dekretu z

dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328), odnośnie

do zakresu pojęcia "naruszenia uprawnień przysługujących temu spadkobiercy na

podstawie przepisów o dziale spadku". Głosy wyrażane w piśmiennictwie

wskazywały np. na utratę uprawnień do wyrównania przysporzeń w wyniku działu

dokonywanego między spadkobiercą a nabywcą udziału w przedmiocie należącym

do spadku, jednak treść przepisu nie ogranicza w inny sposób zakresu naruszonych

uprawnień, jak tylko przez odesłanie do przepisów o dziale spadku. Kodeks cywilny

nie reguluje wyczerpująco działu spadku w przepisach księgi czwartej, lecz w art.

1035 nakazuje stosować przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z

zachowaniem jednak m.in. art. 1036 k.c.

Według art. 211 k.c., regułą zniesienia współwłasności jest podział rzeczy

wspólnej zgodny z przepisami prawa, chyba że sprzeciwiają się temu społecznogospodarcze jej przeznaczenie albo skutek w postaci istotnej zmiany rzeczy lub

znacznego zmniejszenia jej wartości. Rodzi się zatem pytanie, czy uprawnienia, o

których mowa w art. 1036 k.c., rozciągają się także na sposób podziału przedmiotu

należącego do spadku. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym kasację

opowiada się za odpowiedzią twierdzącą, już choćby z tej przyczyny, że sposób

podziału rozstrzyga o podstawowym uprawnieniu spadkobiercy do otrzymania w

naturze przysługującej mu schedy. Odmienna (negatywna) odpowiedź

ograniczałaby treść przepisu do zagadnień drugorzędnych w dziale spadku, na co

brak uzasadnienia.

Sformułowaną wątpliwość można inaczej wyrazić w pytaniu, czy może dojść

do naruszenia interesów spadkobiercy (współwłaściciela), który otrzymuje schedę

odpowiadającą jego udziałowi wyrażanemu ułamkiem. Sąd Najwyższy, wyjaśniając

ten problem przyjmował, że nabywca udziału w gospodarstwie rolnym jako

przedmiocie należącym do spadku zbytym bez zgody pozostałych spadkobierców

(art. 1036 k.c.), powinien otrzymać w wyniku działu spadku – odnośnie do

gospodarstwa rolnego – to, co otrzymałby zbywca, gdyby nie dokonał

rozporządzenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1990 r.,

III CRN 68/90, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 109). Przy dziale spadku, skuteczność

nabycia, o którą chodzi w art. 1036 k.c., powinna być zatem oceniana z

uwzględnieniem hipotetycznego wyniku postępowania, które toczyłoby się z

udziałem zbywcy, a zastosowanie przepisu wymaga porównania wyniku, którego

mógłby oczekiwać zbywca także co do sposobu podziału, z żądaniem nabywcy.

W tym miejscu pojawia się dalsze zagadnienie, czy nieuzyskanie w dziale

własności rzeczy może uzasadniać zarzut naruszenia uprawnień spadkobiercy

w rozumieniu art. 1036 k.c. Decydują o tym indywidualne okoliczności. Z jednej

bowiem strony istota podziału zakładająca spłaty lub dopłaty (art. 212 § 1 i 2 k.c.),

w wysokości opartej na rynkowej wartości przedmiotu działu, zdaje się wyłączać

naruszenie uprawnień spadkobiercy, ale nie można też pomijać funkcjonalnego

aspektu przedmiotu wchodzącego w skład spadku. Jeśli chodzi o nieruchomość,

sprawdzianem naruszenia uprawnień spadkodawcy jest także możliwość

zaspokojenia usprawiedliwionych istotnych oczekiwań spadkobiercy związanych z

jej zagospodarowaniem.

Ponieważ wnioskodawca ubiega się o przydział w naturze całej działki ze

względu na zamiar wybudowania domów dla dwóch rodzin, ocena, czy podział

narusza jego uprawnienia, prawidłowe zastosowanie art. 1036 k.c. wymagało

wyjaśnienia i porównania warunków zabudowy przed i po podziale nieruchomości.

Sądy obydwu instancji zagadnieniem tym zajmowały się ubocznie, poprzestając na

opinii biegłego geodety potwierdzającej dopuszczalność zabudowy bliźniaczej

działki okrojonej o pas szerokości 4 m. Ustalenie to nie wyjaśniło jednak istotnej

okoliczności, czy ze względu na wymagania w zakresie projektowania budynków

mieszkalnych zabudowa bliźniacza nie pogorszy mieszkańcom w istotny sposób

warunków korzystania z obydwu części takiej budowli. Nie można zatem odmówić

trafności zarzutom kasacji, że oddalenie apelacji nastąpiło przedwcześnie, bez

ustalenia (przy pomocy biegłego z zakresu projektowania budynków mieszkalnych)

przesłanek wymaganych do prawidłowego zastosowania wskazanych przepisów

prawa materialnego.

Nie można natomiast uznać trafności kasacji, jeżeli zarzuca naruszenie art.

378 § 2 k.p.c. Niedostateczne uzasadnienie odmowy uznania bezskuteczności

sprzedaży udziału w nieruchomości wchodzącej w skład spadku nie może być

utożsamiane z nierozpoznaniem istoty sprawy, którą był dział spadku i zniesienie

współwłasności.

Również zarzuty naruszenia przepisów art. 386 § 4 i art. 382 k.p.c. są

nieusprawiedliwione. Pierwszy wyraża obowiązek merytorycznego orzekania w

postępowaniu apelacyjnym i wskazuje na wyjątkowy charakter orzeczeń

uchylających (kasatoryjnych), a drugi nakazuje uwzględniać wyniki postępowania z

obydwu instancji, gdy w rozpoznawanej sprawie – jak wyżej stwierdzono –

stosowanie art. 1036 k.c. nie było poprzedzone ustaleniem wszystkich faktów

doniosłych ze względu na prawidłowo odczytaną treść normy prawnej.

Nie można zgodzić się z zarzutem naruszenia w zaskarżonym postanowieniu

art. 5 k.c., ponieważ art. 1036 k.c. wyczerpująco normuje skutki nabycia udziału w

przedmiocie należącym do spadku i nie ma potrzeby uzupełniania ich za pomocą

klauzuli generalnej, a poza tym dążenie uczestników w sposób zgodny z prawem

do "legalizacji samowoli budowlanej", jak ocenia ich działania budowlane

wnioskodawca, nie może być uznane za naruszenie zasad współżycia.