IV CKN 1044/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 10 maja 2002 r., IV CKN 1044/00

Małżonek osoby, która została powołana do spadku w testamencie

ustnym, nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 952 § 2 k.c.

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Andrzeja Marka K. przy uczestnictwie

Mieczysława G., Jarosława G., Janiny G., Ewy G., Lucyny G., Agaty B., Elżbiety W.,

Bogusławy Ł. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 10 maja 2002 r., kasacji uczestniczki postępowania Ewy G. od postanowienia

Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 16 września 1999 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Łomży do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 czerwca 1998 r. Sąd Rejonowy w Zambrowie

stwierdził, że spadek po Czesławie G., zmarłym dnia 4 września 1998 r., na

podstawie testamentu ustnego sporządzonego dnia 15 maja 1998 r. nabył Andrzej

M. K.

W apelacji od tego postanowienia uczestniczka postępowania Ewa G.

zarzuciła m.in. naruszenie art. 952 § 2 k.c., ponieważ treść testamentu została

spisana przez żonę spadkobiercy.

Sąd Okręgowy w Łomży postanowieniem z dnia 16 września 1999 r. oddalił

apelację. Odpierając przytoczony wyżej zarzut, stwierdził, że „nie zachodzi w

sprawie naruszenie art. 952 § 2 k.c., polegające na spisaniu oświadczenia ustnego

spadkodawcy przez żonę spadkobiercy. Przepis wyżej wymieniony nie stanowi o

wyłączeniu osób bliskich spadkobiercy z kręgu osób, które mogą spisać treść

ostatniej woli spadkodawcy. Pogląd taki reprezentowany jest też w orzeczeniach

Sądu Najwyższego.”

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyła kasacją uczestniczka

postępowania Ewa G. Podstawę kasacji stanowiło naruszenie art. 952 § 2 k.c.

przez błędną jego wykładnię, wobec przyjęcia, że „osobą trzecią” w rozumieniu tego

przepisu może być osoba bliska spadkobiercy. Skarżąca wniosła o zmianę

zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie nabycia spadku po Czesławie G. na

podstawie ustawy, ewentualnie o uchylenie tego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie brak wyraźnego ustalenia, kto spisał treść testamentu ustnego

Czesława G. w dniu 15 maja 1998 r. Uzasadnienie oddalenia apelacji opartej na

twierdzeniu, że osobą tą była „żona spadkobiercy”, wskazuje, że na takim właśnie

ustaleniu oparte zostało zaskarżone postanowienie. Należy więc je potraktować

jako element stanu faktycznego stanowiącego podstawę wydania zaskarżonego

postanowienia, którym Sąd Najwyższy jest przy rozpoznawaniu kasacji związany.

Rację ma Sąd Okręgowy stwierdzając, że pogląd, według którego osoby

bliskie w stosunku do osób powołanych do spadku w testamencie ustnym nie są

wyłączone z kręgu osób, mogących spisać oświadczenie spadkodawcy (art. 952 § 2

k.c.), jest reprezentowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przykładem są

uchwały z dnia 22 marca 1989 r., III CZP 22/89 (OSNCP 1990, nr 2-3, poz. 31) i z

dnia 10 stycznia 1991 r., III CZP 74/90 (OSNCP 1991, nr 7, poz. 84) oraz

postanowienie z dnia 10 października 2000 r., V CKN 970/00 (OSP 2001, nr 11,

poz. 161). Pogląd ten („liberalny”) nie jest jednak powszechnie podzielany. Za

poglądem, według którego art. 952 § 2 k.c. należy wykładać „rygorystycznie”,

opowiedziała się nie tylko znaczna część doktryny, ale także Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 28 listopada 1969 r., III CZP 87/69 (OSNCP 1970, nr 6, poz. 106) i

w postanowieniu z dnia 13 maja 1999 r., III CKN 231/98 (OSP 1999, nr 12, poz.

221). Pogląd ten został także przyjęty – i szeroko uzasadniony – w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2001 r., III CZP 54/01

(OSNC 2002, nr 7-8, poz. 84), według której spadkobierca powołany do spadku w

testamencie ustnym nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 952 § 2 k.c. Jak

przekonywująco stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tej uchwały, pojęcie

„osoba trzecia” powinno być rozumiane jako „osoba niezainteresowana”,

„postronna”. Oznacza to, że spisać oświadczenie spadkodawcy powinna osoba

niezainteresowana treścią dokonanych przez niego rozrządzeń. Z grona osób, które

czynności tej mogą dokonać, wyeliminować więc trzeba – jako osoby

zainteresowane – zarówno osoby, które same uzyskują ze spadku jakąkolwiek

korzyść (jako powołane do dziedziczenia, zapisobiercy, beneficjariusze polecenia),

jak i osoby, których najbliżsi taką korzyść otrzymują. Ze względu na sytuację osoby

sporządzającej pismo stwierdzające treść testamentu ustnego, porównywalną z

sytuacją świadka testamentu, granice owego zainteresowania wyznacza stosowany

w drodze analogii art. 957 k.c.

Małżonek osoby, która w całości powołana została do spadku w testamencie

ustnym jako osoba jej najbliższa, nie mogąca być świadkiem przy sporządzaniu

testamentu (art. 957 § 1 k.c.), nie może zatem być uznany za osobę trzecią w

rozumieniu art. 952 § 2 k.c., która może spisać oświadczenie spadkodawcy.

Spisanie tego oświadczenia przez osobę do tego nieuprawnioną powoduje

nieskuteczność stwierdzenia treści testamentu ustnego.

Z przytoczonych względów kasacja jest zasadna. Sąd Najwyższy na

podstawie art. 393-13 § 1 oraz art. 393-19 w związku z art. 108 § 2 k.p.c. postanowił,

jak w sentencji.