IV CK 91/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 20 października 2004 r., IV CK 91/04

Przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. nie ma zastosowania do oceny skutków

procesowych zbycia przez wnioskodawcę w toku postępowania o zniesienie

współwłasności praw do rzeczy wspólnej.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krystyny i Józefa małżonków B. przy

uczestnictwie Sławomira S., Henryki S. i Miasta Ł. o zniesienie współużytkowania

wieczystego i zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 20 października 2004 r. kasacji uczestniczki postępowania Henryki

S. od postanowienia Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 5 listopada 2003 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w

Łomży do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania w instancji kasacyjnej.

Uzasadnienie

(...) Sąd Rejonowy w Łomży postanowieniem z dnia 20 marca 2003 r. zniósł

współwłasność budynku mieszkalnego oraz współużytkowanie wieczyste działki w

ten sposób, że prawa do budynku i gruntu przyznał uczestnikowi postępowania, a

na rzecz wnioskodawców zasądził spłatę w kwocie 67 996,46 zł. Ustalił, że możliwe

jest wydzielenie w budynku dwóch samodzielnych lokali mieszkalnych, tj. jednego

na parterze i drugiego na piętrze, oraz możliwy jest podział działki, poza gruntem

niezbędnym do funkcjonowania budynku, na dwie części. Uznał jednak, że ze

względu na to, iż w przypadku ustanowienia odrębnej własności lokali zmieniłby się

dotychczasowy charakter nieruchomości oraz obniżyłaby się jej wartość

wnioskodawcy nie mogli skutecznie domagać się podziału budynku przez

ustanowienie w nim odrębnej własności lokali. Za istotną uznał Sąd Rejonowy

ponadto okoliczność, że pomiędzy wnioskodawcami i uczestnikiem postępowania

oraz pomiędzy uczestnikiem i jego matką, zamieszkującą na parterze budynku,

istnieje konflikt wyrażający się wzajemną niechęcią a nawet wrogością, co

uniemożliwia stworzenie stanu prawnego będącego źródłem narastania tego

konfliktu. Mając na względzie, że wnioskodawcy mają własne inne mieszkanie, a

ich wniosek w istocie zmierza do zagwarantowania praw matce wnioskodawczyni i

uczestnika, a nie samym wnioskodawcom oraz że dom powstał w przeważającym

stopniu dzięki staraniom i nakładom uczestnika postępowania Sąd Rejonowy

przyznał wszystkie prawa do nieruchomości uczestnikowi. Odnośnie do nakładów

przedstawionych przez wnioskodawców do rozliczenia, na które w znacznej części

składały się nakłady matki Henryki S., sprzedane przez nią w toku niniejszego

postępowania wnioskodawcom, Sąd Rejonowy przyjął, że za okres do

wprowadzenia się do budynku nie były one możliwe do oceny, natomiast za okres

późniejszy podlegały rozliczeniu w sposób wynikający z opinii biegłego Janusza S.

Jako prawną podstawę orzeczenia Sąd Rejonowy wskazał art. 212 § 2 k.c. i art.

623 k.p.c.

Powyższe orzeczenie zaskarżyli wszyscy zainteresowani.

Apelacja wnioskodawców w pierwszym rzędzie zawierała stwierdzenie, że w

dniu 24 marca 2003 r. małżonkowie Krystyna i Józef B. umową darowizny zbyli

własność przysługującego im udziału we współwłasności budynku i udziału w

prawie użytkowania wieczystego gruntu na rzecz matki wnioskodawczyni i

uczestnika postępowania Henryki S., w związku z czym wnioskodawcy wnosili o

wezwanie jej do udziału w sprawie. Zarzucili, że orzeczenie Sądu Rejonowego

narusza art. 618 k.p.c. przez nierozliczenie wszystkich nakładów im

przysługujących, a także, że błędnie przyjmuje, iż niedopuszczalny był podział

budynku przez ustanowienie odrębnej własności lokali. Apelacja uczestnika

postępowania dotyczyła błędnego ustalenia wysokości zasądzonej spłaty.

Na wezwanie Sądu Okręgowego w Łomży, wydane w trybie art. 510 § 2 k.p.c.,

Henryka S. wzięła udział w toczącym się postępowaniu. Oświadczyła, że popiera

apelację wnioskodawców, a ponadto złożyła dokumenty na okoliczność

poniesionych przez nią nakładów.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Łomży, uwzględniając

częściowo apelację uczestnika, zmienił orzeczenie Sądu Rejonowego w Łomży z

dnia 20 marca 2003 r. w ten sposób, że obniżył do kwoty 56 763,96 zł zasądzoną

na rzecz wnioskodawców spłatę i stosownie do tego inaczej określił wartość

przedmiotu sporu i wpis, natomiast apelację wnioskodawców oddalił. Uznał, że

jakkolwiek wnioskodawcy utracili interes prawny do wniesienia apelacji, to jednak

formalnie pozostali uczestnikami postępowania. Zarzuty apelacji wnioskodawców

ocenił jako chybione. Zdaniem Sądu Okręgowego, skarżący nie wzruszyli

skutecznie ustalenia Sądu pierwszej instancji co do tego, że nakłady osób

budujących dom były równe. Odnośnie do kwestii podziału budynku według linii

poziomej Sąd Okręgowy wyraził aprobatę dla stanowiska Sądu pierwszej instancji,

wskazując ponadto, że kłóci się ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

działki w planach zagospodarowania przestrzennego, obejmującego budownictwo

jednorodzinne, wyodrębnienie w budynku dwóch niezbyt dużych mieszkań.

Stwierdził, że podział budynku doprowadziłby również do mało funkcjonalnego

podziału działki. Powołał się na pismo Urzędu Miasta w Ł. z dnia 29 listopada

2002 r., z którego wynika, że wydzielone części nie miałyby w przyszłości prawa

jakiejkolwiek zabudowy. Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że wobec skłócenia stron

nie mógłby zostać spełniony wymóg współpracy właścicieli lokali w zarządzie

częściami wspólnymi.

Nawiązując do nowej sytuacji procesowej wynikłej z wzięcia udziału w

postępowaniu Henryki S., Sąd Okręgowy rozważał jak dokonane zniesienie

współwłasności i współużytkowania wieczystego wpłynie na sytuacje faktyczną

Henryki S. Wyraził przekonanie, że uczestniczka będzie mogła nadal zamieszkiwać

na parterze domu zgodnie z tym, co jej syn Sławomir S. zadeklarował, a gdyby nie

miało się to spełnić, to jest ona w stanie zaspokoić swoje potrzeby mieszkaniowe

przez nabycie innego podobnego mieszkania.

W kasacji uczestniczka postępowania Henryka S. zarzuciła powyższemu

postanowieniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 211 k.c. przez błędną

wykładnię oraz art. 212 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, a ponadto art. 64

ust. 3 Konstytucji przez zaniechanie jego zastosowania. Zarzuciła też naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 oraz

art. 192 pkt 3 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Wnosiła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Łomży

do ponownego rozpoznania. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zniesienie współwłasności ma na celu ukształtowanie prawa własności,

przysługującego do tej samej rzeczy niepodzielnie więcej niż jednej osobie, w taki

sposób, żeby prawo to przestało być wspólne. Orzeczenie sądu znoszące

współwłasność przez podział rzeczy lub przyznanie jej w całości jednej osobie ma

charakter prawokształtujący od chwili uprawomocnienia się (art. 624 k.p.c. in princ).

Z istoty zniesienia współwłasności, a także z art. 617 k.p.c. wynika, że orzeczenie

sądu dotyczyć może tylko aktualnych współwłaścicieli. Nie wyklucza to udziału w

postępowaniu o zniesienie współwłasności także współwłaścicieli, którzy w trakcie

postępowania wyzbyli się swojego prawa, jeżeli swój interes w rozumieniu art. 510

k.p.c. wywodzą z innego tytułu aniżeli współwłasność rzeczy (np. w związku z

roszczeniami podlegającymi rozliczeniu). Utrata przez dotychczasowego uczestnika

postępowania statusu „zainteresowanego” wywołuje potrzebę formalnego

wyeliminowania go z postępowania z powodu niedopuszczalności merytorycznego

orzekania względem niego. W takim przypadku sąd powinien wydać postanowienie

o umorzeniu dotychczasowego postępowania (art. 355 § 1 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.). Zawarte w treści art. 355 § 1 k.p.c. określenie „sąd wyda” wyłącza

dopuszczalność pozostawienia tej kwestii uznaniu sądu. Ponadto, należy przyjąć,

że obowiązkiem sądu jest czuwanie nie tylko nad tym, aby w postępowaniu

nieprocesowym wziął udział każdy czyich praw dotyczy wynik postępowania, ale

także nad tym, żeby uczestnikami postępowania nie były osoby, które w trakcie

postępowania utraciły status „zainteresowanego” i z tego punktu widzenia stały się

osobami przypadkowymi. Sama utrata prawnego zainteresowania zniesieniem

współwłasności nie odbiera uczestnikowi postępowania jego dotychczasowej

formalnej pozycji procesowej, jest natomiast materialnoprawną przesłanką oceny,

że merytoryczne orzekanie względem tego uczestnika stało się niedopuszczalne.

Po uprawomocnieniu się postanowienia o umorzeniu postępowania na podstawie

art. 355 § 1 k.p.c. osoba, która przestała być zainteresowana w rozumieniu art. 510

§ 1 k.p.c., przestaje być również uczestnikiem postępowania. (...)

W postępowaniu o zniesienie współwłasności utrata przez uczestnika

postępowania, będącego współwłaścicielem rzeczy i uprawnionym z tytułu

rozliczenia nakładów, statusu zainteresowanego następuje w razie zbycia przez

niego przysługujących mu praw. Skutki procesowe zbycia nie podlegają ocenie na

podstawie art. 192 pkt 3 zdanie pierwsze k.p.c. Prima facie może się wydawać, że

wobec braku odmiennego uregulowania w przepisach o postępowaniu

nieprocesowym kwestii wpływu zbycia w toku sprawy rzeczy objętej sporem na

dalszy bieg sprawy, reguła powyższa znajduje zastosowanie na podstawie art. 13 §

2 k.p.c. Takiemu wnioskowaniu sprzeciwia się jednak zarówno istota zniesienia

współwłasności, jak i charakter orzeczenia znoszącego współwłasność, które nie

korzysta z tzw. rozszerzonej prawomocności, stanowiącej podłoże art. 192 pkt 3

k.p.c., a przewidzianej w art. 788 § 1 k.p.c. Specyfika postępowania

nieprocesowego wyraża się w posiadaniu interesu prawnego jako podstawy

uczestnictwa oraz w potrzebie uregulowania określonych stosunków prawnych nie

przez wzgląd na naruszenie praw wnioskodawcy, lecz ze względu na uprawnienia

związane z samą istotą określonej konstrukcji materialnoprawnej. Wyłącza to

możliwość przyjęcia, że współwłaściciel, który wystąpił o zniesienie współwłasności

i który następnie w toku postępowania wyzbył się wszystkich praw związanych z

rzeczą wspólną, pozostaje uczestnikiem postępowania oraz adresatem

merytorycznego rozstrzygnięcia sądu.

W rozpoznawanej sprawie powyższe kwestie uszły uwagi Sądu Okręgowego.

Sąd prawidłowo wezwał Henrykę S. do wzięcia udziału w sprawie po tym, jak ta

zainteresowana nie wniosła apelacji ani w inny sposób nie zgłosiła się sama, ale

błędnie nie rozważył, że wnioskodawcy małżonkowie B., z powodu utraty statusu

zainteresowanych, powinni zostać wyeliminowani z dalszego udziału w sprawie

przez umorzenie wobec nich postępowania na podstawie art. 355 § 1 w związku z

art. 13 § 2 k.p.c., oraz że nie mogli oni być podmiotami orzeczenia w przedmiocie

zniesienia współwłasności. Sąd Okręgowy nie dostrzegł, że dotychczasowi

wnioskodawcy zbyli na rzecz Henryki S. nie tylko udział w prawach do budynku i do

gruntu, ale także przelali na matkę (teściową) wierzytelności do uczestnika

postępowania Sławomira S. z tytułu rozliczenia wzajemnych nakładów (nabyte

wcześniej od Henryki S. także w drodze cesji), przez co ich dalsze pozostawanie w

postępowaniu nie mogło być legitymowane ewentualnym interesem prawnym

wywodzonym z art. 618 § 1 k.p.c.

Wbrew ocenie Sądu Okręgowego, sytuacja uczestniczki Henryki S. stała się

nowa nie tylko w sensie procesowym, ale przede wszystkim materialnoprawnym,

nie nastręczając przy tym problemów związanych z faktyczną możliwością

zamieszkiwania Henryki S. na przedmiotowej nieruchomości w czasie po zniesieniu

współwłasności pomiędzy małżonkami B. i Sławomirem S. Ta nowa sytuacja

nakazywała stwierdzić, że zniesienie współwłasności mogło nastąpić tylko

pomiędzy Henryką S. i Sławomirem S., nie zaś pomiędzy dotychczasowymi

wnioskodawcami i Sławomirem S., że jej rozstrzygnięcie powinno było nastąpić na

podstawie zebranego w pierwszej i drugiej instancji materiału dowodowego przy

uwzględnieniu wyłącznie zarzutów apelacji uczestnika Sławomira S., co nie

wyłączało jednak obowiązku Sądu ponownej oceny okoliczności sprawy w świetle

art. 211 i 212 § 2 k.c. w stosunku do uczestniczki Henryki S., oraz że orzeczenie

reformatoryjne powinno było w każdym razie wyrażać zniesienie współwłasności

pomiędzy Henryką S. i Sławomirem S.

Zaskarżone postanowienie narusza art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2 i art.

391 § 1 k.p.c. oraz art. 192 pkt 3 w związku z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. co

uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k.p.c.). (...)