IV CK 799/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04

Podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych

niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może

stanowić błąd prawnie doniosły (art. 1019 § 2 w zw. z art. 84 § 1 zdanie

pierwsze i § 2 k.c.). Błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku

pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę

należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wenancjusza D., Aleksandry M.,

Przemysława D. i Dariusza D. przy uczestnictwie Krystyny D. o zatwierdzenie

uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu

spadku, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 czerwca 2005 r.

kasacji wnioskodawców Wenancjusza D. i Aleksandry M. od postanowienia Sądu

Okręgowego w Słupsku z dnia 24 września 2004 r.

uchylił zaskarżone postanowienie w części oddalającej apelacje wnioskodawców

Wenancjusza D. oraz Aleksandry M. i w tym zakresie przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Słupsku, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Słupsku postanowieniem z dnia 24 września 2004 r. oddalił

apelację Wenacjusza D. i Anny M. od postanowienia Sądu Rejonowego w Słupsku,

którym oddalono ich wnioski o zatwierdzenie oświadczeń o uchyleniu się od

skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po Piotrze D.

Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało oparte na następujących

podstawach.

W dniu 3 listopada 2000 r. zmarł Piotr D., ojciec wnioskodawców i mąż

uczestniczki Krystyny D. W dniu 19 kwietnia 2002 r. sąd stwierdził nabycie spadku

po Piotrze D., na podstawie ustawy, przez żonę i czworo dzieci z pierwszego

małżeństwa (w tym oboje wnioskodawców). Żaden ze spadkobierców nie składał

oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku.

W grudniu 2002 r. wszyscy spadkobiercy zostali wezwani przez Powszechny

Zakład Ubezpieczeń, Inspektorat w S. do zapłaty należności związanych z wypłatą

przez ubezpieczyciela odszkodowania z tytułu wypadku komunikacyjnego, którego

sprawcą w 1995 r. był spadkodawca. Do chwili wezwania o istnieniu tego długu nie

wiedziała ani żona, ani dzieci spadkodawcy.

Powołując się na błąd co do przedmiotu spadku, pod wpływem którego

zaniechali złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku, wnioskodawcy ubiegali się

zatwierdzenia przez sąd oświadczeń o odrzuceniu spadku.

Sąd ocenił, że błąd co do przedmiotu spadku (istnienia długu spadkowego) był

błędem istotnym co do treści czynności prawnej. Odmawiając pomimo to

zatwierdzenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania

terminu, stwierdził, że nie jest możliwe takie uchylenie się, jeżeli brak wiedzy o

rzeczywistym stanie majątku spadkowego jest wynikiem braku staranności po

stronie spadkobierców. W ocenie Sądu, wnioskodawcy nie wykazali, aby czynili

starania mające na celu ustalenie, jaki rzeczywisty majątek pozostawił ojciec,

poprzestając jedynie na lakonicznej wypowiedzi jego żony, że „należy im się tylko

rekompensata”.

Zdaniem Sądu, jeżeli wnioskodawcom nie była znana sytuacja materialna ojca,

powinni byli w stosownym czasie podjąć kroki dla jej ustalenia, a gdyby okazało się

to niemożliwe, „winni złożyć odpowiednie oświadczenia spadkowe”.

Oboje wnioskodawcy wnieśli kasacje, identyczne w zakresie powołanej podstawy

naruszenia prawa materialnego, polegającego na błędnej wykładni art. 1019 k.c.,

wyrażającej się w ogólnikowym powołaniu się na brak staranności spadkobierców w

uzyskiwaniu wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego jako okoliczności

wyłączającej zastosowanie tego przepisu i na przyjęciu, że niemożność

skutecznego powołania się na błąd co do przedmiotu spadku przesądza sam fakt

braku staranności, bez względu na to, czy brak wiedzy został spowodowany braku

staranności spadkobierców. Według skarżących, wbrew odmiennemu stanowisku

Sądu, można wykluczyć zastosowanie art. 1019 k.c. tylko wtedy, gdy pomiędzy

brakiem staranności spadkobierców, a ich brakiem wiedzy o rzeczywistym stanie

majątku spadkowego istnieje zależność przyczynowo-skutkowa.

W kasacji uczestniczki Anny M. powołana została także podstawa naruszenia

przepisu postępowania – art. 378 § 1 k.p.c., polegającego na nierozważeniu

zarzutów apelacyjnych dotyczących błędu w ustaleniach faktycznych, wyrażającego

się w ogólnikowym – bez podania konkretnych czynności, które należało podjąć –

stwierdzeniu braku staranności spadkobierców.

W obu kasacjach zostały zawarte wnioski o uchylenie zaskarżonego

postanowienia oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednostronną czynnością

prawną, do której w zasadzie mają zastosowanie ogólne przepisy o wadach takiego

oświadczenia woli, z wynikającymi z art. 1019 k.c. modyfikacjami w odniesieniu do

błędu i groźby.

Konstrukcja uchylenia się od skutków prawnych złożonego pod wpływem błędu

oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1019 § 1 k.c.) została

rozciągnięta na sytuacje, w których pod wpływem błędu spadkobierca nie złożył

żadnego oświadczenia w terminie (art. 1019 § 2 k.c. ), a więc takie, w których w

istocie spadkobierca uchyla się nie od skutków prawnych swego oświadczenia, lecz

od skutków biernego zachowania się (niezłożenia oświadczenia). W tych

wypadkach skuteczne uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w

terminie powoduje wyłączenie działania fikcji prostego przyjęcia spadku,

wynikającej z art. 1015 § 2 zdanie pierwsze k.c. lub, w konkretnych okolicznościach,

z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c.).

Pomimo braku precyzji w konstrukcji art. 1019 k.c. przyjmuje się, że określone w

nim szczególne przesłanki odnoszą się do uchylenia się od skutków zarówno

złożenia, jak i niezłożenia w terminie oświadczeń o przyjęciu (odrzuceniu) spadku

przez działającego pod wpływem błędu spadkobiercę. W obu tych sytuacjach

uchylenie się od skutków prawnych powinno nastąpić przed sądem, spadkobierca

powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca,

a skuteczność uchylenia się uzależniona jest od zatwierdzenia przez sąd.

Stosowanie do wad omawianych oświadczeń ogólnych przepisów o wadach

oświadczeń woli, oznacza – w wypadku, gdy wadą tą jest błąd – że błąd musi

dotyczyć treści czynności prawnej oraz że musi być istotny (art. 84 § 1 i 2 k.c.).

Błąd wnioskodawców co do przedmiotu spadku (istnienia długu spadkowego),

który spowodował – według ich twierdzeń – zaniechanie złożenia w terminie

oświadczenia o odrzuceniu spadku został przez Sąd zakwalifikowany jako błąd

istotny co do treści czynności prawnej. Oznacza to, przy spełnieniu przesłanek z art.

1019 § 1 k.c., istnienie podstawy do zatwierdzenia oświadczeń wnioskodawców o

uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczeń. Jednak, według Sądu,

takie uchylenie się nie jest możliwe, jeżeli brak wiedzy o rzeczywistym stanie

majątku spadkowego jest wynikiem braku staranności spadkobierców.

Tak sformułowana teza znajduje oparcie w stanowisku wyrażanym w literaturze,

że o błędzie co do przedmiotu spadku można mówić wtedy, gdy brak wiedzy o

rzeczywistym stanie majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności po

stronie spadkobiercy, czy też inaczej, gdy „błąd jest usprawiedliwiony

okolicznościami sprawy”. Wskazuje się przy tym, że poprzestanie na pozbawionym

jakichkolwiek konkretnych podstaw przypuszczeniu dotyczącym stanu majątku

spadkowego nie może być uznane za błąd istotny, lecz za lekkomyślność, która nie

stanowi podstawy uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia (niezłożenia

oświadczenia) woli na podstawie przepisów o wadach oświadczenia woli.

Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić, dostrzegając w nim odwołanie się do

samej istoty błędu prawnie doniosłego, który – przez dopuszczenie uchylenia się od

skutków oświadczenia dotkniętego taką wadą – umożliwia odstąpienie od zasady,

że każdy ponosi ryzyko swego błędu.

Ze względu na jednostronny charakter oświadczeń spadkowych, nie stosują się

do nich ograniczenia przewidziane w art. 84 § 2 k.c., podyktowane względami

zachowania równowagi i ochrony stron stosunków dwustronnych. Warto jednak

pamiętać, że uchylenie się od skutków takich jednostronnych oświadczeń może

także wywierać wpływ na prawa osób trzecich (wierzycieli spadku, innych

spadkobierców).

Należy również podkreślić, że stanowisko Sądu, tak jak zostało ujęte w

cytowanym sformułowaniu, nie jest kwestionowane przez skarżących.

Źródłem kontrowersji jest niekonsekwencja Sądu, który przyjmując wyłączenie

powołania się na błąd, gdy jest on wynikiem braku staranności przy rozstrzyganiu,

pominął – zarówno w zakresie podstawy faktycznej, jak i oceny prawnej –

znaczenie związku przyczynowego pomiędzy niedołożeniem należytej staranności

a brakiem rozeznania co do przedmiotu spadku.

Podstawę tezy o niedołożeniu należytej staranności powinna stanowić ocena

uwzględniająca konkretne okoliczności sprawy, nieodzowne do ustalenia, jakich

aktów staranności można było wymagać od strony. W kontekście oświadczeń

spadkowych przy powoływaniu się na błąd co do przedmiotu spadku, chodzi o

konkretne działania zmierzające do uzyskania wiedzy o rzeczywistym stanie

majątku spadkowego. Niepodjęcie określonych, uzasadnionych w danej sytuacji

działań mogłoby prowadzić do o oceny o niedołożeniu przez spadkobiercę należytej

staranności wyłączającej skuteczne powołanie się na błąd co do przedmiotu

spadku.

Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie wynika, jakie akty staranności

powinny być, a nie zostały, podjęte. Można natomiast wnosić, że Sąd przypisał

decydujące znaczenie stwierdzeniu, iż wnioskodawcy nie wykazali, aby czynili

jakiekolwiek starania mające na celu ustalenie, jaki majątek pozostawił ojciec.

Sąd nie wziął pod uwagę, że nawet w takim wypadku pozostaje otwarte pytanie,

czy brak rozeznania co do przedmiotu spadku (istnienia długu spadkowego) można

uznać za spowodowany tym zaniechaniem. Skuteczność powołania się na błąd co

do przedmiotu spadku można wyłączyć wtedy, gdy spadkobierca nie dochował

należytej staranności polegającej na podjęciu uzasadnionych w danych

okolicznościach działań, zmierzających do ustalenia stanu spadku, których podjęcie

doprowadziłoby do takiego ustalenia i w konsekwencji – do uniknięcia błędu.

Ocena taka może być dokonana jedynie przy uwzględnieniu konkretnych

okoliczności, takiej jednak analizy Sąd nie dokonał. W stanie sprawy, dług

spadkowy stanowiło roszczenie regresowe zakładu ubezpieczeń powstałe w

związku z wypadkiem samochodowym spowodowanym przez spadkodawcę pięć lat

przed śmiercią. Sąd nie wskazał, jaka – w jego ocenie – istniała możliwość

uzyskania przez spadkobierców wiedzy o istnieniu tego długu i nie odniósł się do

twierdzeń skarżących, że nawet podjęcie przez nich starań dla uzyskania wiedzy o

stanie spadku nie zapobiegłoby błędowi co do przedmiotu spadku, w zakresie

istnienia tego konkretnego długu spadkowego. Oznacza to, że Sąd nie wyjaśnił, czy

spadkobiercom można przypisać takie konkretne zaniechanie, którego

następstwem była nieznajomość stanu spadku.

Bez rozważenia tej kwestii, na tle konkretnych okoliczności sprawy, nie było

podstaw do formułowania tezy, że brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku

spadkowego był wynikiem braku staranności po stronie spadkobierców, a tak

sformułowana teza stanowiła podstawę oceny Sądu o braku podstaw do uchylenia

się od skutków niezłożenia oświadczeń spadkowych i w konsekwencji – odmowy

zatwierdzenia oświadczeń na podstawie art. 1019 § 3 k.c.

Zbyt daleko idący jest pogląd Sądu, że przy braku pewności co do stanu spadku,

spadkobierca powinien złożyć „odpowiednie” oświadczenie spadkowe. Wobec

braku rozwinięcia tej myśli w uzasadnieniu Sądu można jedynie krytycznie ocenić

wymaganie od spadkobiercy „profilaktycznego” odrzucenia spadku (o umożliwienie

złożenia takiego oświadczenia spadkowego ubiegali się wnioskodawcy), a w

każdym razie uznanie tego za istotny argument i element oceny podstaw do

uchylenia się od skutków jego niezłożenia. Wystarczające dla skuteczności takiego

oświadczenia jest stwierdzenie, że niezłożenie oświadczenia w terminie nastąpiło

pod wpływem błędu prawnie doniosłego (istotnego, co do treści czynności), z tym

zastrzeżeniem, że błędem takim nie jest nieznajomość stanu spadku, będąca

następstwem niedołożenia przez spadkobiercę należytej staranności w jego

ustaleniu.

Z omówionych względów, powołaną w kasacjach podstawę naruszenia prawa

materialnego należało uznać za usprawiedliwioną, co uzasadniało orzeczenie, jak w

sentencji (art. 39313 § 1 k.p.c.).