IV CK 735/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 5 maja 2005 r., IV CK 735/04

Prawomocne rozstrzygnięcie o żądaniach opartych na art. 72 ustawy z

dnia 16 lipca 1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i

sejmików województw (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 159, poz. 1547 ze zm.)

nie stanowi przyczyny odrzucenia pozwu o ochronę dóbr osobistych na

podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Waldemara T. przeciwko Lucynie P. i

Józefowi D. o ochronę dóbr osobistych, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 maja 2005 r. kasacji powoda od postanowienia Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 lutego 2004 r.

uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Okręgowego w

Gdańsku z dnia 17 listopada 2003 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 19 lutego 2004 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił

zażalenie powoda Waldemara T. na postanowienie Sądu Okręgowego w Gdańsku,

którym odrzucono jego pozew przeciwko Lucynie P. i Józefowi D. o ochronę dóbr

osobistych, oparty na art. 23 i 24 k.c. Sąd Apelacyjny zaaprobował przyjętą przez

Sąd pierwszej instancji podstawę prawną odrzucenia pozwu, tj. art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c., uznając, że sprawa o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami

została już prawomocnie osądzona. Nastąpiło to, w ocenie Sądów, w postępowaniu

przeprowadzonym z wniosku Waldemara T. wniesionego na podstawie art. 72

ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i

sejmików województw (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 159, poz. 1547 ze zm. – dalej:

„Ord.wyb.”). Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepis ten „o charakterze

prywatnoprawnym”, zapewnia ochronę prawną wąsko określonemu gronu osób,

którymi są kandydaci na radnych i tylko w okresie kampanii wyborczej; osobom tym

przysługują żądania enumeratywnie wymienione w przepisie, którego zakres

„dotyczy znacznie węziej zakreślonego stanu faktycznego, niż ma to miejsce w

przypadku art. 23 i 24 k.c.”. Oznacza to, w ocenie Sądu, że przepisy Ordynacji

wyborczej stanowią lex specialis w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, potwierdza to treść art. 75 Ord.wyb.,

stanowiącego, że wykonanie uprawnień wynikających z Ordynacji nie ogranicza

możliwości dochodzenia przez osoby pokrzywdzone lub poszkodowane uprawnień

na podstawie przepisów innych ustaw, a w szczególności kodeksu karnego,

kodeksu cywilnego i Prawa prasowego, wobec osób, których działanie lub

zaniechanie w toku kampanii wyborczej naruszyło cudze dobra osobiste lub

majątkowe. W rozumieniu Sądu Apelacyjnego, brak tego przepisu mógłby

prowadzić do wniosku, że naruszenie dóbr osobistych kandydatów na radnych w

okresie kampanii wyborczej chronione jest wyłącznie na podstawie art. 72 Ord.wyb.

i że nie mogliby oni dochodzić ochrony na podstawie art. 23 i 24 k.c. Z tego wynika,

w ocenie Sądu, że ustawodawca – przez art. 75 Ord.wyb. – pozostawił kandydatowi

na radnego wybór podstawy ochrony.

W konkluzji Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro pomiędzy tymi samymi

stronami toczyło się postępowanie w trybie określonym przez Ordynację wyborczą,

które zostało prawomocnie zakończone, to wyklucza to możliwość wszczęcia

kolejnego postępowania na podstawie o art. 23 i 24 k.c. „jako że art. 72

wymienionej ustawy jest przepisem szczególnym wobec przepisów kodeksu

cywilnego, na podstawie którego powód zrealizował już swoje roszczenie wobec

pozwanego dotyczące naruszenia jego dóbr osobistych”.

Kasację od tego postanowienia powód oparł na podstawie naruszenia art. 199

ust. 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c. przez błędną wykładnię i zastosowanie wyrażające się w

uznaniu, że rozstrzygnięcie zapadłe w postępowaniu nieprocesowym na podstawie

art. 72 Ord.wyb. tworzy pomiędzy stronami stan powagi rzeczy osądzonej w

zakresie roszczeń wynikających z art. 24 k.c., oraz na podstawie naruszenia art. 75

Ord.wyb. przez błędną wykładnię i zastosowanie polegające na uznaniu, że

regulacja ta wprowadza kumulatywny zbieg przepisów art. 72 Ord.wyb. i art. 24 k.c.,

wbrew brzmieniu art. 75 Ord.wyb., wskazującemu na niezależność środków

prawnych zawartych w tych przepisach. Wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Artykuł 72 Ord.wyb., podobnie jak analogiczne przepisy zawarte w innych

ordynacjach, ma ścisły związek z kampanią wyborczą, a jego podstawowym celem

jest zapewnienie prawidłowości prowadzonej kampanii. W tym dostrzegany jest tzw.

element publicznoprawny tej regulacji, eksponowany w literaturze i zaakcentowany

w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2002 r.,

SK 32/01 (OTK-A Zb.Urz. 2002 nr 3, poz. 31). Miało to wyraźny wpływ na

specyficznie ukształtowane przesłanki tego, niewątpliwie cywilnoprawnego

roszczenia, którego podstawę stanowi podanie nieprawdziwej informacji o

kandydacie, jeżeli informacja ta została zawarta w materiałach wyborczych

stanowiących formę agitacji prowadzonej w okresie kampanii wyborczej.

Roszczenie to może być dochodzone tylko w okresie kampanii, a wniosek o

wydanie orzeczenia „ma prawo” wnieść nie tylko pokrzywdzony kandydat, ale także

pełnomocnik zainteresowanego komitetu wyborczego, przy czym katalog żądań

(zakaz rozpowszechniania informacji, przepadek materiałów wyborczych,

nakazanie sprostowania informacji, nakazanie publikacji odpowiedzi, nakazanie

przeproszenia, nakazanie wpłacenia kwoty do 10 tysięcy zł na rzecz instytucji

charytatywnej) jest zamknięty. Jednocześnie ustawa zawiera szczególne regulacje

dotyczące postępowania (tryb, terminy, zaskarżanie), mające przede wszystkim na

celu jego radykalne przyspieszenie, co w sposób oczywisty wynika z jego ścisłego

powiązania z kampanią wyborczą. Przepisy art. 73 i 74 Ord.wyb. regulują zasady

dotyczące wykonania orzeczeń uwzględniających wnioski złożone na podstawie art.

72. Z powyższego wynika wyraźnie, że art. 72 Ord.wyb. wprowadza

skonkretyzowane, samoistne i odmienne w stosunku do przewidzianych w art. 24

k.c., przesłanki faktyczne zastosowania tej prawnej podstawy żądań. Te właśnie

przesłanki faktyczne stanowiły podstawę żądania oraz przedmiot rozstrzygnięcia

zawartego w postanowieniu Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 16 października

2002 r., wydanego na podstawie art. 72 Ord.wyb.

Stosownie do art. 366 k.p.c., wyrok prawomocny ma powagę rzeczy

osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło, pomiędzy

tymi samymi stronami, przedmiot rozstrzygnięcia. Podstawę sporu stanowi zespół

okoliczności faktycznych, z których powód wywodzi swoje roszczenie, z tym

istotnym zastrzeżeniem, że o zakresie przedmiotowym powagi rzeczy osądzonej

decyduje to, co ostatecznie w danym wypadku było przedmiotem rozstrzygnięcia.

Gdy mowa o podstawie faktycznej sporu, chodzi o te fakty, które według hipotezy

danej normy prawnej uzasadniają zastosowanie jej dyspozycji. Dlatego o

tożsamości roszczenia można mówić, gdy zachodzi tożsamość podstawy faktycznej

i prawnej. W innym wypadku występuje wielość roszczeń, z której może wynikać

kwestia ich wzajemnego stosunku, ta jednak rozstrzygana jest na płaszczyźnie

materialnoprawnej. (...)

Oparcie prawomocnego wyroku na określonej podstawie faktycznej ogranicza

zakres powagi rzeczy osądzonej do tej podstawy. Jeżeli nie ma identyczności

przesłanek faktycznych przewidzianych dla określonych rodzajów

odpowiedzialności, nie zachodzi tożsamość podstaw rozstrzygnięcia, uzasadniająca

zarzut powagi rzeczy osądzonej. Przy badaniu zarzutu rzeczy osądzonej może

także mieć znaczenie cel procesów oraz oczekiwane skutki prawne, które mają

wywołać orzeczenia.

W stanie niniejszej sprawy była wyraźna różnica nie tylko charakteru i celów

postępowań, ale przede wszystkim, mająca pierwszorzędne znaczenie dla

rozważanej kwestii, różnica w zakresie przesłanek faktycznych żądań w obu

sprawach, jak i przesłanek prawnych roszczeń. Skoro podstawa sporu w sprawie

prawomocnie zakończonej była inna niż podstawa sporu w sprawie niniejszej, to

znaczy, że nie ma tożsamości pomiędzy tym, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia zawartego w postanowieniu wydanym na

podstawie art. 72 Ord.wyb. do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, a

tym, co w związku z podstawą sporu ma stanowić podstawę wyroku, który ma

rozstrzygać o powództwie opartym na art. 24 i 448 k.c. Zakres przedmiotowy

powagi rzeczy osądzonej, oceniony na podstawie o art. 366 k.p.c., sprzeciwiał się

zatem uznaniu, że sprawa o to samo roszczenie została już pomiędzy stronami

prawomocnie osądzona, co oznacza brak podstaw do odrzucenia pozwu o ochronę

dóbr osobistych z powołaniem się na art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Zarzuty kasacji naruszenia tych przepisów okazały się więc uzasadnione, co

prowadziło do jej uwzględnienia (art. 39313 § 1 k.p.c.). (...)