IV CK 706/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 706/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa T. F.

przeciwko (…) Towarzystwu Ubezpieczeń SA w Ł. Przedstawicielstwu w B. o

zobowiązanie do zwolnienia z długu, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 13 maja 2005 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 6 lipca

2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powód T. F. wnosił o zobowiązania pozwanego ubezpieczyciela – (…)

Towarzystwa Ubezpieczeń S.A. w Ł. – Przedstawicielstwa w B. do zwolnienia go z długu

wobec E. S. B. w wyniku zapłaty na rzecz tej osoby kwoty 10.000 zł. Sąd Rejonowy

oddalił powództwo, ustalając następujący stan faktyczny.

W dniu 3 września 2003 r. powód – kierując samochodem – potrącił pieszego E.

S. B. (poszkodowanego). Poszkodowany w wyniku wypadku doznał kilku obrażeń. Za

czyn swój powód został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 8 lipca 2003 r.

Wobec powoda zastosowano m. in. środek karny w postaci zobowiązania go do

naprawienia szkody (art. 46 § 1 k.k.) przez zapłatę na rzecz poszkodowanego kwoty

10.000 zł. Powód w dniu wypadku kierował pojazdem będącym własnością jego siostry i

był ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej. Pozwany wypłacił poszkodowanemu

kwotę 5.000 zł zadośćuczynienia, odmówił jednak zapłaty na rzecz poszkodowanego

kwoty 10.000 zł zasądzonej wyrokiem karnym z dnia 8 lipca 2003 r. Oddalając

powództwo, Sąd Rejonowy powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w

uchwale z dnia 20 czerwca 2000 r., I KZP 5/00 (OSNKW 2000, z. 7 – 8, poz. 55) i

ostatecznie stwierdził, że w razie orzeczenia przez sąd środka karnego, przewidzianego

w art. 46 § 1 k.k., nie jest możliwe uwolnienie się sprawcy szkody (skazanego) od

obowiązku naprawienia szkody w wyniku zawarcia umowy ubezpieczenia OC.

Odmienne stanowisko prowadziłoby do przekreślenia funkcji penalnej tego środka

karnego i jego oddziaływania na sprawcę.

Apelacja powoda została oddalona.

Sąd Okręgowy rozważał na wstępie istnienie legitymacji czynnej powoda

w zakresie zgłoszonego roszczenia i – po dokonaniu szczegółowej analizy art. 392 k.c.

– doszedł do wniosku, że roszczenia tego nie uzasadnia ani łącząca strony umowa

ubezpieczenia

OC,

ani szczególne

przepisy regulujące

ten

typ

ubezpieczeń

majątkowych, ani umowa przewidziana w art. 392 k.c. Nieuwzględnienie apelacji

nastąpiło zatem w związku z brakiem legitymacji czynnej po stronie powoda.

Jednocześnie Sąd Okręgowy zauważył to, że uwzględnienie roszczenia powoda w

sformułowanej przez niego postaci nie prowadziłoby do pożądanego skutku, ponieważ

wyrok taki nie stanowiłby tytułu nadającego się do wykonania w drodze egzekucji.

W kasacji powoda podniesiono zarzuty naruszenia art. 385 k.p.c. w zw. z art. 328

§ 2 k.p.c. i w zw. z art. 371 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c. Wskazywano

także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj., art. 822 § 1 k.c. w zw. z art. 353 §

1, art. 354 § 1 k.c., art. 56 k.c. w zw. z art. 19 i 14 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o

ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i

Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 121, poz. 1152 ze zm.). W

ocenie skarżącego, Sąd drugiej instancji powinien był orzec o obowiązku świadczenia

pozwanego ubezpieczyciela na rzecz poszkodowanego E. B.. Podniesiono także zarzut

naruszenia art. 392 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie można uznać za uzasadniony zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z

art. 391 k.p.c., ponieważ Sąd drugiej instancji rozważał zagadnienie legitymacji czynnej

strony powodowej, dokonując właśnie w tym zakresie stosownych ustaleń i ocen

prawnych. Należałoby także zaznaczyć i to, że zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. oraz

innych przepisów postępowania (art. 386 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c.) umotywowano

zarzutami błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 822 k.c. i art. 46 § 1

k.k. Jest to niedopuszczalny sposób formułowania zarzutów prawa procesowego, nie

odpowiadający ogólnym wymaganiom tego elementu kasacji, przewidzianemu w art.

3931 pkt 2 i art. 3933 § 1 pkt 2 k.p.c. Ponadto bezprzedmiotowe było podnoszenie

zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. przewidującego sposób rozstrzygnięcia przez sąd

drugiej instancji po rozpoznaniu apelacji, skoro rozstrzygnięcie takie implikowane jest

zawsze jego faktyczna i prawną podstawą. Oznacza to, że wpierw należałoby

skutecznie zakwestionować prawidłowość dokonanych przez sąd ustaleń i poczynionych

na jego podstawie ocen prawnych.

2. Za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. 392 k.c. przez jego

niewłaściwą wykładnię. Przepis ten nie był w ogóle podstawą prawną orzekania w danej

sprawie. Wprawdzie Sąd Okręgowy dokonał szerszej wykładni tego przepisu w

uzasadnieniu rozstrzygnięcia (oczywiście, zupełnie zbędnej z punktu widzenia żądania

sformułowanego przez stroną powodową), ale w konkluzji swojego wywodu stwierdził,

że przepis art. 392 k.c. wyklucza roszczenie dłużnika „o zobowiązanie kontrahenta do

świadczenia na rzecz swojego wierzyciela”. Co więcej, skarżący wywodził swoje

roszczenie z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Nasuwa się uwaga, że

rozważanie możliwości zastosowania w danej sprawie przepisu art. 392 k.c. (konstrukcja

tzw.

umowy

o

przejęcie

wykonania)

spowodowane

zostało

treścią

żądania

sformułowanego przez stronę powodową.

3. Wypadek komunikacyjny nastąpił we wrześniu 2002 r. W kasacji sformułowano

natomiast zarzut naruszenia przepisu art. 14 i 19 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o

ubezpieczeniu obowiązkowym, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim

Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.). Tymczasem

zgodnie

z

art.

ust.

tej

ustawy,

postępowanie

dotyczące

roszczeń

odszkodowawczych wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie ustawy

toczą się według przepisów ustawy (ustawa weszła w życie w dniu 1 stycznia 2004 r., a

pozew złożono w grudniu roku poprzedniego). Już więc z racji wskazanej przyczyny

omawiane zarzuty nie mogły być brane pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym.

Należy też zwrócić uwagę na to, że w chwili wypadku komunikacyjnego

obowiązywał przepis art.822 k.c., ale w innym brzmieniu. Zmiana tego przepisu

w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. nastąpiła od dnia 1 stycznia 2004 r. Przepis art. 822 §

k.c.

odpowiada

jednak

pod

względem

treści

przepisowi

art.

k.c.

(sprzed nowelizacji), co pozwala na poddanie zarzutu naruszenia art. 822 § 1 k.c.,

w powiązaniu z innymi przepisami k.c. wymienionymi w pkt II 1 kasacji, odpowiedniej

kontroli kasacyjnej.

4. Podstawowe

znaczenie

w

danej

sprawie

ma,

oczywiście,

sposób

sformułowania żądania przez powoda. Otóż powód domagał się „zobowiązania

pozwanego ubezpieczyciela do zwolnienia powoda z długu w wyniku zapłaty”.

Formułując tak swoje roszczenie, powód zmierzał w rzeczywistości do uwolnienia się od

obowiązku naprawienia szkody, nałożonego na niego wyrokiem karnym (art. 46 § 1

k.k.). W związku z tym powstała zasadnicza kwestia, czy powodowi (sprawcy wypadku

komunikacyjnego) może przysługiwać tak sformułowane roszczenie i czy mogło być ono

objęte ochroną prawną. Nasuwa się odpowiedź, że zarówno w poprzednim stanie

prawnym, jak i de lege lata powodowi nie mogłoby przysługiwać roszczenie

eksponowane w pozwie i w toku całego postępowania sądowego.

Punktem wyjścia dla sformułowania w tym zakresie odpowiednich ocen prawnych

powinny być przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 marca 2000 r. w

sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych

pojazdów (Dz. U. z 2000 r. Nr 26, poz. 310 ze zm.). Chodzi tu przede wszystkim o

przepisy regulujące dochodzenie roszczeń i wypłatę odszkodowania przez wierzyciela

(§ 29 -32 rozporządzenia).

Z przepisów tych wynika kilka zasad.

Po pierwsze, uprawniony do odszkodowania za szkodę powstałą w związku z

ruchem pojazdu, za którą odpowiedzialność cywilna objęta jest ubezpieczeniem OC,

może dochodzić roszczenia bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń (actio directa; art. 29

ust. 1 rozporządzenia). W postępowaniu sądowym przeciwko posiadaczowi lub

kierującego pojazdem o naprawienie szkody wyrządzonej ruchem tego pojazdu

konieczne jest przypozwanie także zakładu ubezpieczeń, w którym posiadacz pojazdu

jest ubezpieczony w zakresie ubezpieczenia OC (art. 29 ust. 3 rozporządzenia).

Po drugie, zakład ubezpieczeń wypłaca odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia

OC na podstawie uznania roszczenia uprawnionego do odszkodowania, zawartej ugody

lub prawomocnego orzeczenia Sądu (§ 31 ust. 1 rozporządzenia). Wypłata

odszkodowania następuje bezpośrednio osobie uprawnionej (poszkodowanej), a

posiadacz pojazdu zawiadamiany jest o tym fakcie (§ 31 ust. 2 rozporządzenia).

Wspomniane, ogólne reguły dochodzenia roszczeń odszkodowawczych i wypłaty

odszkodowania przez ubezpieczyciela prowadzą do wniosku, że ubezpieczającemu

(zawierającemu umowę ubezpieczenia OC z ubezpieczycielem) nie służy jednak

roszczenie o wypłatę odszkodowania nie tylko dla siebie, ale również dla

poszkodowanej osoby trzeciej. Osobie tej przysługuje bowiem bezpośrednie roszczenie

odszkodowawcze wobec ubezpieczyciela. Ewentualne świadczenie odszkodowawcze

ubezpieczyciela będzie wypłacone w sytuacjach wskazanych w § 31 ust. 1

rozporządzenia bezpośrednio poszkodowanej osobie trzeciej. Jeżeli w tym przepisie

wspomina się o tym, że ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie m.in. na podstawie

prawomocnego orzeczenia Sądu, to należy zauważyć, że chodzi tu o wyrok w

ewentualnym

sporze

toczącym

się

między

poszkodowaną

osobą

trzecią

a

ubezpieczycielem, a nie np. o wyrok karny przewidujący zastosowanie wobec sprawcy

wypadku komunikacyjnego tzw. środka karnego określonego w art. 46 § 1 k.k.

Treść żądania powoda nie wskazuje nawet implicite na to, że powód zmierzał do

ustalenia istnienia odpowiedzialności ubezpieczyciela wobec poszkodowanego w

wypadku komunikacyjnym. W każdym razie takie ustalenie nie prowadziłoby jednak do

zasadniczej zmiany sytuacji prawnej poszkodowanego wobec ubezpieczyciela i samego

sprawcy wypadku komunikacyjnego. Poszkodowany mógłby bowiem kierować wobec

ubezpieczyciela roszczenie odszkodowawcze w zakresie niewyrównanej szkody i w tej

mierze żaden wyrok nie byłby niezbędny.

Należy zwrócić uwagę jeszcze na to, że w danej sprawie sprawcą wypadku była

osoba nie będąca posiadaczem samoistnym samochodu i jednocześnie - stroną umowy

ubezpieczenia odpowiedzialności OC (kierujący pojazdem powód był bratem właścicielki

pojazdu). Zgodnie z § 10 rozporządzenia z 2000 r., z ubezpieczenia OC przysługuje

odszkodowanie, jeżeli nie tylko posiadacz pojazdu, ale także kierujący pojazdem byłby

zobowiązany do odszkodowania za szkodę wyrządzoną ruchem pojazdu. W tej sytuacji

powód tym bardziej nie mógłby wywodzić z umowy ubezpieczenia OC żądania bliżej

sprecyzowanego w pozwie.

Z przedstawionych względów nie sposób uznać za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 822 k.c. w brzmieniu przez zmianą tego przepisu od dnia 1 stycznia

2004 r. Tym bardziej nie mogą być już brane pod uwagę zarzuty naruszenia innych

przepisów k.c. odnoszące się do sposobu uczynienia zadość żądaniu sformułowanemu

przez powoda. Dlatego Sąd Najwyższy oddalił kasację powoda jako nieuzasadnioną

(art. 39312 k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r., Dz. U. z 2005 r. Nr 13,

poz. 98).