IV CK 70/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 70/05

POSTANOWIENIE

Dnia 5 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa L. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 maja 2005 r.,

kasacji powoda od postanowienia Sądu Okręgowego w T. z dnia 14 czerwca 2004 r.,

sygn. akt VIII Cz (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w C. z

dnia 26 lutego 2004 r. i sprawę przekazuje temu Sądowi do ponownego

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w T. oddalił zażalenie

L. Z. na postanowienie Sądu Rejonowego w C., którym odrzucony został jego pozew

przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w C. o zapłatę 18 884 zł.

Jako podstawę faktyczną żądania powód powołał dokonanie, na podstawie

umowy zawartej z pozwanym w 1991 r., nakładów na adaptację i remont lokalu, który

został mu przydzielony, gdy pozostawał funkcjonariuszem służby więziennej; jako

podstawę prawną żądania powód wskazał art. 471 k.c.

Sąd ustalił, że powodowi przydzielono lokal, który dotychczas był przeznaczony

na kancelarię tajną, i którego przystosowanie do celów mieszkalnych wymagało

adaptacji i remontu. Prace adaptacyjne i remontowe zostały dokonane przez powoda, a

sporządzony na zlecenie pozwanego operat szacunkowy wyceniał wartość tych

nakładów na kwotę 18 884 zł. Kolejne wnioski powoda o zwrot tych kosztów nie były

uwzględniane, co znajdowało wyraz jedynie w korespondencji, a nie w decyzjach.

Ostatecznie w 1999 r. powód został poinformowany przez Dyrektora Okręgowej Służby

Więziennej w Bydgoszczy, że wobec nieopuszczenia lokalu, lecz wykupienia go przez

powoda, nie należy mu się zwrot kosztów adaptacji lokalu.

W procesie o zapłatę, wszczętym przez powoda na wskazanej wyżej podstawie

faktycznej i prawnej, pozwany podniósł zarzut niedopuszczalności drogi sądowej,

wnosząc o odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.

Sąd pierwszej instancji odrzucił pozew, i chociaż nie podał podstawy prawnej

swego orzeczenia, z uzasadnienia wnosić można, że uczynił to przyjmując

niedopuszczalność drogi sądowej. Ostatnie stwierdzenia odnoszą się także do

uzasadnienia postanowienia Sądu drugiej instancji. Oddalając zażalenie, Sąd ten

stwierdził, że źródłem roszczenia powoda nie są przepisy prawa cywilnego regulującego

najem lokali mieszkalnych, lecz przepisy prawa administracyjnego „w szczególności”

ustawy o Służbie Więziennej. Sąd wskazał, że stosunki mieszkaniowe funkcjonariuszy

służby więziennej regulowała ustawa z dnia 10 grudnia 1959 r. o Służbie Więziennej

(Dz. U. Nr 69, poz. 436 ze zm.), a obecnie reguluje je ustawa o takiej samej nazwie z

dnia 26 kwietnia 1996 r. (Dz. U. z 2002 r. Nr 207, poz. 1761 ze zm.). Art. 28 ustawy z

1959 r. przewidywał, że funkcjonariuszowi przysługuje prawo remontu zajmowanego

mieszkania na koszt Ministerstwa Sprawiedliwości, przy czym w drodze rozporządzenia

określone były zasady wykonywania takich remontów.

Analogicznie, art. 88 ust. 1 obowiązującej ustawy z 1996 r. stanowi, że

funkcjonariuszowi przysługuje równoważnik pieniężny za remont zajmowanego lokalu

mieszkalnego. Wysokość oraz tryb przyznawania równoważnika jest określony w

rozporządzeniu wykonawczym.

Według Sądu Okręgowego, z przytoczonych przepisów nie wynika, aby

roszczenia związane z remontami mieszkań funkcjonariuszy Służby Więziennej

przekazane zostały do właściwości sądów powszechnych. Wynikają one z przepisów

prawa administracyjnego, a nie cywilnego, i rozstrzygane są w postępowaniu

administracyjnym.

Kasację od postanowienia Sądu Okręgowego powód oparł na podstawie

naruszenia prawa materialnego, polegającego na niewłaściwym zastosowaniu art. 28

ustawy z 1959 r. i art. 88 ust. 1 i 2 ustawy z 1996 r. o Służbie Więziennej, przez

przyjęcie tych przepisów – a nie przepisów prawa cywilnego - jako źródła roszczenia

powoda oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania przez wadliwe

zaakceptowanie stanowiska Sądu pierwszej instancji co do niedopuszczalności drogi

sądowej, uzasadniającej odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kwestie związane z dopuszczalnością drogi sądowej były przedmiotem licznych

wypowiedzi Sądu Najwyższego, i najistotniejsze kryteria oceny tej przesłanki procesowej

zostały w nich szeroko omówione. Nie zostały one jednak uwzględnione przez Sądy

orzekające w sprawie niniejszej.

Spośród licznych orzeczeń Sądu Najwyższego można ograniczyć się do

powołania postanowień z dnia 22 kwietnia 1998 r., ICKN 1000/97 (OSNC 1999/1/6) oraz

z dnia 10 marca 1999 r., IICKN 340/98 (OSNC1999/9/161), w których wyrażone i

uzasadnione zostało stanowisko w analizowanej kwestii. Najsyntetyczniej rzecz ujmując,

należy przypomnieć główne jego elementy.

Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z art. 1, normuje postępowanie sądowe

w wymienionych w nim sprawach, w tym w sprawach ze stosunków z zakresu prawa

cywilnego. Sprawy te są w rozumieniu kodeksu sprawami cywilnymi, podlegającymi

rozpoznaniu przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy, chyba że przepis szczególny

przewiduje dla nich właściwość innych sądów lub organów (art. 2 § 1 i 3 k.p.c.). Ocena

charakteru sprawy z punktu widzenia art. 1 k.p.c. („sprawa ze stosunków z zakresu

prawa cywilnego”) zależy przede wszystkim od przedmiotu procesu (przedstawionego

pod osąd roszczenia) oraz okoliczności faktycznych stanowiących według powoda

podstawę roszczenia. Obojętne natomiast z punktu widzenia dopuszczalności drogi

sądowej jest wykazanie istnienia roszczenia. Zasadą jest, że droga sądowa jest

dopuszczalna, jeżeli powód opiera roszczenie na zdarzeniach prawnych, które mogą

stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych. Odstępstwo od tej zasady, czyli sytuacja,

w której sprawa cywilna nie będzie rozpoznawana w postępowaniu sądowym, może

wynikać jedynie z przepisów szczególnych.

Uwzględniając te zasady w okolicznościach niniejszej sprawy należało wziąć pod

rozwagę, co następuje.

Powód, uzasadniając swoje żądanie powołał się na zawarcie z pozwanym umowy

o wykonanie remontu i adaptacji lokalu w celu przystosowania go do celów

mieszkalnych oraz na wynikające z tej umowy zobowiązanie się pozwanego do zwrotu

poniesionych kosztów tej adaptacji, a jako prawną podstawę roszczenia wskazał art.

471 k.c. Okoliczności faktyczne, na które powołał się powód, stanowią zdarzenia

prawne, z których wynikają (mogą wynikać) konsekwencje cywilnoprawne; tak

sformułowanej podstawie faktycznej odpowiada powołana podstawa prawna. Oznacza

to, że z zasady w takiej sprawie można założyć dopuszczalność drogi sądowej.

W takiej sytuacji, niedopuszczalność drogi sądowej mogłaby ewentualnie wynikać

z przepisu szczególnego, przewidującego właściwość sądu szczególnego lub organu

administracyjnego. W tym ostatnim wypadku właściwa byłaby droga postępowania

administracyjnego, i - w ocenie Sądu Okręgowego - taki właśnie jest stan rzeczy

w niniejszej sprawie. Ocena ta została jednak wyrażona po pierwsze, przy przyjęciu

błędnego założenia ogólnego, a po drugie – bez analizy przepisów, które miałyby

stanowić podstawę wyłączenia w tej sprawie drogi cywilnej.

Błędne założenie, o którym wspomniano, znalazło wyraz w stwierdzeniu Sądu, że

z przytoczonych przepisów (ustaw o służbie więziennej i rozporządzeń wykonawczych)

„nie wynika, aby roszczenia związane z remontami mieszkań funkcjonariuszy Służby

Więziennej przekazane zostały do właściwości sądów powszechnych”. W rzeczywistości

zasady są inne: 1. wyłączenie dopuszczalności drogi sądowej (na rzecz kompetencji

organów administracyjnych) musi wynikać z przepisu 2. brak przepisu przewidującego

drogę sądową dla dochodzenia określonych roszczeń (określonej kategorii spraw) nie

może być odczytywany jako wyłączenie w stosunku do tych spraw zasad powszechnie

obowiązujących w państwie prawnym, w tym prawa do sądu (por. uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2004 r., IICK 130/03, OSNC 2005/4/68). Takie też

stanowisko wyraził Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 25 stycznia 1995 r.,

W14/94 (OTK 1995/1/19), stwierdzając, na tle stosunków służbowych funkcjonariuszy

policji, że w takim zakresie, w jakim pragmatyki służbowe nie zawierają szczególnej

regulacji, mają zastosowanie powszechnie obowiązujące zasady i przepisy; brak

pozytywnego przepisu (określenia drogi sądowej) nie może być odczytywany jako

wyłączenie powszechnie obowiązujących zasad.

Sam fakt, że strony łączył stosunek służbowy, generalnie podlegający regulacji o

charakterze administracyjnoprawnym, nie oznacza, by pomiędzy stronami w ogóle

wyłączona była możliwość powstania stosunku o charakterze cywilnoprawnym,

zwłaszcza w sferze nie dotyczącej podstawowych elementów stosunku służbowego i w

sytuacji, gdy miały miejsce (istotne tu jest twierdzenie w ramach podstawy faktycznej

powództwa) zdarzenia prawne mogące stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych.

Trzeba przy tym zauważyć, że ustawa z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej

(art. 28 i 31) oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 listopada 2002 r. w

sprawie szczegółowego zakresu spraw osobowych funkcjonariuszy Służby Więziennej

oraz właściwości przełożonych w tych sprawach (Dz. U. Nr 205, poz. 1737), określają

zakres spraw osobowych funkcjonariuszy, dla których wyraźnie przewiduje się drogę

administracyjną (art. 31 ust. 4 ustawy); przedmiot niniejszego procesu do tej kategorii

spraw nie zalicza się.

Jak wcześniej wskazano, Sąd ograniczył się do przytoczenia przepisów dwóch

ustaw o Służbie Więziennej (z 1959 r. i obowiązującej z 1996 r.), z których wynika, że

funkcjonariuszowi przysługuje równoważnik pieniężny za remont zajmowanego lokalu

mieszkalnego, oraz do stwierdzenia, że wysokość i tryb przyznawania równoważnika

regulują rozporządzenia. Sąd nie wyjaśnił podstaw, dla których z regulacji tej

wyprowadził wniosek o niedopuszczalności drogi sądowej w sprawie o rozliczenie,

zgodnie z umową, nakładów poczynionych przez funkcjonariusza na adaptację lokalu,

ani też nie dokonał oceny charakteru uprawnienia do równoważnika, istniejącego w

ramach stosunku służbowego (dla którego istotnie właściwa jest droga administracyjna).

Sięgnięcie do przepisów powołanych ustaw oraz aktów wykonawczych regulujących

zasady i wysokość wypłat wspomnianego równoważnika pieniężnego (czyli kolejno

zarządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 sierpnia 1986 r., z dnia 22 grudnia 1988 r.,

z dnia 11 sierpnia 1993, z dnia 15 lipca 1997 r., Dz. Urz. Min. Sprawiedliwości,

odpowiednio 1986 r., nr 4, poz. 23, 1989 r., nr 1, poz. 1, 1993 r., nr 5, poz. 19, 1997 r.,

nr 3, poz. 22 oraz rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 września 2000 r.,

Dz. U. Nr 84, poz. 951 i z dnia 24 czerwca 2003 r. Dz. U. Nr 132, poz. 1234),

pozwoliłoby Sądowi na stwierdzenie szczególnego charakteru tego równoważnika,

ustalanego na podstawie określonych danych (powierzchnia lokalu, stawka za 1 m. kw.

mieszkania)

i

przyznawanego

mieszkalne.

Z

przepisów

tych

corocznie

wynika

funkcjonariuszom

wyraźnie,

że

zajmującym

charakter

lokale

uprawnienia

funkcjonariusza do równoważnika jest zasadniczo odmienny od żądania zwrotu nakładu

na adaptację lokalu.

Jednocześnie, jak wynika z tego co wcześniej powiedziano, brak jest regulacji

szczególnej, przewidującej, że także wszelkie inne (niż równoważnik) rozliczenia z tytułu

poniesionych przez funkcjonariusza kosztów remontu mieszkania służbowego mogą być

dochodzone tylko na drodze administracyjnej.

Zauważyć przy tym należy, że powód stanowczo od początku procesu podnosił,

że nie dochodzi zapłaty równoważnika z tytułu remontu, lecz zwrotu nakładów

poczynionych zgodnie z umową. Także z ustaleń Sądu nie wynika, aby strona pozwana

traktowała żądanie zwrotu nakładów w jakimkolwiek powiązaniu z uprawnieniem do

równoważnika; nie było w istocie sporne, że przedmiotem sprawy jest zupełnie inne

roszczenie, z tym tylko, że – według stanowiska strony pozwanej, zaaprobowanego

przez Sąd – także i takie roszczenie nie może być dochodzone w postępowaniu

cywilnym przed sądem powszechnym.

Konkludując, skoro powód oparł żądanie na zdarzeniach prawnych, które mogą

stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych, a brak jest przepisu szczególnego, który w

sprawie takiej przewidywałby właściwość innego (niż powszechny) sądu lub organu, nie

było podstaw do zakwestionowania dopuszczalności drogi sądowej i odrzucenia pozwu

z powołaniem się na tę negatywną przesłankę procesową (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Zarzut naruszenia tego przepisu, podobnie jak zarzut naruszenia przepisów prawa

materialnego, które Sąd błędnie uznał za podstawę oceny dochodzonego roszczenia,

okazały się zatem uzasadnione, co prowadziło do uwzględnienia kasacji i orzeczenia

stosownie do art. 39313 § 1 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 6 lutego 2005 r.,

zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. Nr

13, poz. 89).

Jak wcześniej wskazano, zupełnie inną kwestią jest istnienie stosunku umownego

i roszczenia, które powód ma prawo wykazywać w procesie cywilnym.