IV CK 68/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 68/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminnego Ośrodka Kultury w S.

przeciwko W. K.

o stwierdzenie nieważności umowy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 9 sierpnia 2005 r., kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24

listopada 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i nie obciąża pozwanego kosztami procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Powód Gminny Ośrodek Kultury w S., którego podmiotowość prawna została

wykazana, domagał się stwierdzenia nieważności umowy z 8 kwietnia 1998 r. zawartej z

pozwanym W. K., której przedmiotem była modernizacja kotłowni z materiałów

pozwanego, w zmian za co uzyskiwał prawo do jej nieodpłatnej eksploatacji i sprzedaży

stronie powodowej energii cieplnej w okresie 15 października 1998 r. do 30 kwietnia

2005 r. Wartość zamówienia liczona w tym okresie przekroczyła 30.000 €.

Sąd Okręgowy ustalił, że zawarcie umowy nie było poprzedzone zamieszczeniem

ogłoszenia w Biuletynie Zamówień Publicznych (dalej: Biuletynie) oraz uzyskaniem

zgody Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych (dalej: Prezesa).

Oddalając powództwo sąd pierwszej instancji uznał, że naruszenie przez strony

przepisów regulujących postępowanie w sprawie zamówień publicznych nie miało

wpływu na wynik postępowania.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powoda zmienił

zaskarżony wyrok i orzekł, że przedmiotowa umowa jest nieważna; zasądził też na rzecz

powoda 6 300 zł tytułem kosztów procesu za obie instancje. Dokonując wykładni art. 72

ust. 2 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (dalej u.z.p.) sąd

drugiej instancji wskazał strukturę tego przepisu, którego pierwsze zdanie zawiera

sankcję nieważności umowy w sprawie zamówienia publicznego, jeżeli w toku

postępowania poprzedzającego jej zawarcie doszło do naruszenia przepisów ustawy

wpływającego na wynik postępowania. W następnym zdaniu natomiast wyliczono cztery

samodzielne kwalifikowane przyczyny nieważności umowy niezwiązane - mimo

zastrzeżenia „w szczególności”- z wpływem na wynik określonym w zdaniu pierwszym.

Wypadki te sąd odwoławczy uznał za kwalifikowane przesłanki nieważności,

niepozostające w opozycji do przyczyn określonych w zdaniu poprzedzającym.

W kasacji od tego wyroku opartej na obydwu podstawach pozwany przytoczył

przepis art. 72 ust. 2 u.z.p. w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy oraz

art. 233 § 1 k.p.c., twierdząc, że naruszenie pierwszego z wymienionych polega na

błędnej wykładni odrywającej sankcję nieważności od wpływu na wynik postępowania a

naruszenia drugiego dokonano przez nierozważenia związku między naruszeniem

przepisów u.z.p i wynikiem postępowania o zamówienie publiczne. Na tej podstawie

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i zasądzenia kosztów procesu na rzecz

pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Ustawa wiąże zasadę swobody sędziowskiej (art. 233 § 1 k.p.c.) z oceną

„zebranego materiału”, tzn. z oceną wiarygodności i mocy dowodów. Zagadnienie

dotyczące konieczności ustalania związku między wynikiem postępowania w sprawie

zamówień publicznych a zachowaniem przepisów ustawy regulującej to postępowanie

stanowi element wykładni art. 72 ust. 2 u.z.p., czyli ustalania treści normy prawnej

ustanawiającej sankcję nieważności umowy, dlatego zarzut naruszenia przepisu

wyrażającego zasady kształtowania podstawy faktycznej wyroku nie może być uznany

za uzasadniony.

Nie można również podzielić zapatrywania skarżącego o naruszeniu prawa

materialnego. Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni art. 72 ust. 2 u.z.p. Często

stosowany w aktach normatywnych zwrot „w szczególności” sugeruje wprawdzie

przykładowe tylko objaśnianie poprzedzającego je ogólnego sformułowania – w

analizowanym przepisie: naruszenia przepisów i wpływu na wynik postępowania i w tym

kierunku wykładał przepis Sąd Okręgowy.

Nie podzielając tego zapatrywania trzeba wskazać, że zabieg legislacyjny

„egzemplifikacji” byłby zbędny, skoro przytoczony wyżej okolicznik jest zrozumiały, a

jego wykładnia oparta na regułach logiki nie nastręcza trudności. Trafnie zatem Sąd

Apelacyjny dostrzegł w drugim zdaniu przepisu wskazanie bezwzględnych przesłanek

nieważności, wyrażonych w postaci kwalifikowanych naruszeń przepisów ustawy, które

z woli ustawodawcy zostały uznane za wystarczająco poważne aby przypisać im

sankcję nieważności umowy.

W uzasadnieniu powołanego przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Najwyższego z

21 listopada 2003 r. sygn. V CK 474/02, OSNC 2005/1/8 rozstrzygającego o

nieważności umowy przytoczono m.in. argumentację opartą na wykładni funkcjonalnej,

skład orzekający stwierdził bowiem, że przepisy ustawy o zamówieniach publicznych

mają na celu racjonalizację wydatkowania środków publicznych przez zaangażowanie

możliwie najmniejszych nakładów w sposób niebudzący wątpliwości co do sposobu ich

rozdysponowania, wspieranie uczciwej konkurencji, w ramach której oferenci zyskują

pozycję w oparciu o przejrzyste reguły, a także zdobywanie zaufania obywateli dla

działań szeroko rozumianej administracji (wyrok z 13 września 2001 r., IV CKN 381/00

(OSNC 2002, nr 6, poz. 75). Celem rozwiązań przyjętych w ustawie – stwierdził

następnie Sąd Najwyższy, jest zagwarantowanie równego traktowania wszystkich

uczestników

postępowania

w

sprawie

udzielenia

zamówienia

publicznego,

wyeliminowanie zjawisk o charakterze korupcyjnym i w konsekwencji ochrona rynku,

który powinien być zorganizowany przy zachowaniu zasady równości wszystkich

uczestniczących w nim podmiotów.

Uchybienia wskazane w hipotezach przyczyn nieważności wymienionych w art.

72 ust. 2 zdanie drugie u.z.p. sprzeciwiają się wymienionym wyżej celom tak wyraźnie,

że ich wpływ na wynik postępowania nie wymaga dodatkowych ustaleń. Ilustrują to

również okoliczności rozpoznawanej sprawy, w której brak ogłoszenia w Biuletynie oraz

zaniechanie przetargu uniemożliwiło zachowanie reguł konkurencji, a nieuzyskanie

zgody Prezesa na zawarcie umowy na czas dłuższy niż 3 lata (art. 73 u.z.p.) niezgodnie

z prawem obciążyło sektor finansów publicznych, bez możliwości retroaktywnego

ustalenia, czy umowa z pozwanym została zawarta na warunkach optymalnych dla

zamawiającego. Istnienie przepisów rozstrzygających o nieważności umów zawartych

wskutek uchybień traktowanych przez ustawodawcę jako typowe, nie wyłącza uznania

innych uchybień prawu za przyczynę nieważności umowy, jeżeli dodatkowo zostanie

wykazana przesłanka w postaci wpływu na wynik postępowania (art. 72 ust. 2 zdanie

pierwsze u.z.p. Nieważność ta ma charakter pierwotny i dotyczy całej umowy, dlatego

niemożliwe było ograniczenie jej do pewnego okresu, np. powyżej trzech lat, o co m. in.

wnosił skarżący

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 oraz art. 102

k.p.c. oddalił kasację odstępując jednocześnie od zasądzenia kosztów procesu w

postępowaniu

kasacyjnym

na

rzecz

powodowej

gminnej

instytucji

kulturalnej.

Okolicznością usprawiedliwiającą zastosowanie art. 102 k.p.c. była postawa strony

powodowej, która co najmniej w takim samym stopniu jak strona pozwana przyczyniła

się do zawarcia nieważnej umowy.