IV CK 662/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 662/04

POSTANOWIENIE

Dnia 13 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. P.

przy uczestnictwie M. P. i T. S.

o stwierdzenie nabycia spadku po W. P., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 13 maja 2005 r., kasacji uczestniczki postępowania T. S. od postanowienia Sądu

Okręgowego w B. z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej apelację uczestniczki

postępowania oraz orzekającej o kosztach postępowania odwoławczego i w tym

zakresie

przekazuje

sprawę

Sądowi

Okręgowemu

w

B. do

ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni – E. P., wskazując jako uczestników postępowania M. P. i T.

P., domagała się stwierdzenia, że nabyła w całości spadek po W. P. na podstawie

testamentu z dnia 2 lutego 1998 r.

M. P. wniósł natomiast o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy,

ponieważ – jego zdaniem – wspomniany testament zawiera jedynie rozporządzenia

majątkowe (zapisy).

Uczestniczką postępowania – na skutek wezwania Sądu – została także T. S..

Również

ona

opowiedziała

się

za

dziedziczeniem

spadkobierców wskazała siebie, wnioskodawczynię i T. P.

testamentowym,

ale

jako

Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 1 września 2003 r. stwierdził, że

spadek po W. P. na podstawie ustawy nabyli: żona – T. P. oraz dzieci – E. P. i M. P. po

1/3 części.

Sąd ustalił, że spadkodawca zmarł dnia 2 października 1998 r. w B.. W chwili

śmierci pozostawał w związku małżeńskim z T. P. Pozostawił dwoje dzieci: E. P. i M. P.

Własnoręczny testament spadkodawcy z dnia 2 lutego 1998 r. zawiera wyłącznie zapisy.

Sąd Rejonowy uznał, że testament sporządzony przez W. P. jest ważny.

Jednakże nie zmienia on porządku dziedziczenia, ponieważ spadkodawca ograniczył

testament jedynie do rozrządzeń o charakterze majątkowym w postaci ustanowienia

zapisów.

Postanowienie zaskarżyły wnioskodawczyni i uczestniczka postępowania – T. S..

Wnioskodawczyni, zarzucając w apelacji naruszenie art. 961 k.c., domagała się

stwierdzenia, że nabyła spadek w całości na podstawie testamentu. T. S. zaś

zakwestionowała

wykładnię

testamentu,

zarzucając,

że z literalnego

brzmienia

testamentu („Spadkobiercami mojego majątku ustanawiam:”...) wynika jednoznacznie, iż

spadkodawca wyraził wolę zmiany porządku dziedziczenia, a nie ustanowienia zapisów.

Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2004 r. oddalił obie

apelacje.

Z uzupełnionej przez Sąd odwoławczy podstawy faktycznej rozstrzygnięcia

wynika, że W. P. żenił się dwa razy. Z pierwszego małżeństwa pochodzi

wnioskodawczyni – E. P. Drugi raz spadkodawca ożenił się z T. P. i z tego związku

pochodzi uczestnik postępowania – M. P.

T. P. była dotknięta nieuleczalną, postępującą choroba i z tego powodu w 1996 r.

została oddana do domu opieki, gdzie przebywała aż do śmierci. M. P. jest

niedorozwinięty umysłowo i przebywa w domu opieki społecznej od 1990 r.

W. P. troszczył się o żonę i syna; odwiedzał ich i łożył na utrzymanie. Utrzymywał

też stałe kontakty z wnioskodawczynią i jej rodziną. Liczył, że córka – po jego śmierci –

przejmie opiekę na przyrodnim bratem. W rozmowach z wnioskodawczynią dawał jej to

wielokrotnie do zrozumienia. Spadkodawca gromadził majątek w przekonaniu, że ułatwi

on życie dzieciom.

W 1993 r. W. P. poznał T. S.. Związał się z nią na stałe i traktował jako partnerkę

życiową. Pozostawał w bliskich stosunkach z jej rodziną, zwłaszcza z matką.

Spadkodawca – po sprzedaży domu w B. – kupił mieszkanie w B. przy ul. G. i

zamieszkał tam z T. S. W rozmowach z bliskimi mu osobami, jak również ze znajomymi

zapewniał, że na wypadek śmierci zamierza zabezpieczyć T. S., żonę, dzieci i wnuczki.

W rozmowie z notariuszem, dotyczącej sporządzenia testamentu W. P. stwierdził, że

chce, aby mieszkanie w B. odziedziczyła T. S. pod warunkiem, iż po jej śmierci otrzyma

je wnioskodawczyni. Stwierdził też, że pozostały majątek powinna otrzymać córka,

zobowiązana do utrzymania przyrodniego brata. Rozmowa z notariuszem nie

zakończyła się sporządzeniem testamentu, ponieważ spadkodawca chciał się jeszcze

zastanowić nad treścią testamentu.

Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że testament

spadkodawcy zawiera jedynie zapisy. Użycie w nim słowa „zapisuje” nie może

przesądzać o takiej interpretacji testamentu, ponieważ spadkodawca użył w nim także

słów „przekazuję” i „ustanawiam”. Sąd uznał, odwołując się do art. 961 k.c., że

spadkodawca rozrządził w testamencie majątkiem na rzecz kilku osób, wyczerpując przy

tym prawie cały spadek, a zatem powołał te osoby do całego spadku w częściach

ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów.

Jednakże powołanie wnioskodawczyni jako spadkobiercy – zdaniem Sądu – jest

nieważne ze względu na zastrzeżenie terminu i warunku w sytuacji, gdy z treści

testamentu i z okoliczności wynika, że bez tych zastrzeżeń nie doszłoby do powołania

spadkobiercy (art. 962 k.c.). Zastrzeżenia terminu Sąd dopatrzył się w pkt 1 testamentu

dotyczącym rozrządzenia mieszkaniem w B., a warunku – w pkt 4 odnoszącym się do

oszczędności zgromadzonych w dolarach amerykańskich.

Sąd Okręgowy uznał, że nieważność testamentu w zasadniczej części (pkt 1 i 4 )

pociąga za sobą, ze względu na konstrukcję testamentu, stanowiącego w istocie całość,

oraz okoliczności związane z sytuacją życiową i osobistą spadkodawcy, nieważność

całego testamentu.

Postanowienie zaskarżyła tylko uczestniczka postępowania – T. S.. W kasacji,

opartej na obu postawach z art. 3931 k.p.c., jej pełnomocnik zarzucił naruszenie przez

niewłaściwe zastosowanie art. 961 i art. 948 k.c. oraz obrazę art. 233 i art. 217 k.p.c.

Powołując się na te podstawy kasacyjne, wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia (bądź orzeczeń Sądów obu instancji) i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. – jak wynika z uzasadnienia podstawy kasacyjnej i

jej rozwinięcia w motywach kasacji – polega w istocie na tym, że Sąd błędnie ustalił, iż

spadkodawca rozporządził mieszkaniem w Ł. przy ul. P. na rzecz T. S., co w

przekonaniu skarżącej mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Punkt drugi testamentu, który dotyczy wspomnianego mieszkania, zawiera

następujące rozrządzenie spadkodawcy: „Mieszkanie moje wraz z wyposażeniem

zlokalizowane w Ł., ul P., akt notarialny wydany przez Kancelarię w Ł. dn. 19 kwietnia

1997 r., Księga wieczysta kw nr (…) zapisuję mojej córce E. P. zamieszkałej w (…)”.

Przytoczony punkt testamentu wskazuje jednoznacznie, że ustalenie Sądu drugiej

instancji, iż spadkodawca rozrządził mieszkaniem w Ł. na rzecz uczestniczki

postępowania – T. S. jest, oczywiście, sprzeczne z treścią testamentu. Stwierdzona

sprzeczność mogła mieć – co trafnie podniosła skarżąca – wpływ na wynik sprawy.

Wadliwe ustalenie stanowiło bowiem element podstawy, z której Sąd wywiódł argumenty

prowadzące do uznania, że testament jest nieważny. Zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. należało więc uznać za uzasadniony.

Sąd, ustalając treść testamentu, sięgnął do reguł przewidzianych w art. 961 k.c.

Konieczną przesłanką zastosowania tego przepisu jest istnienie wątpliwości, czy chodzi

o powołanie do spadku, czy też o ustanowienie zapisu. Tymczasem w sprawie brak

wyraźnego ustalenia, czy testament spadkodawcy rodzi taką wątpliwość. Uzasadnienie

zaskarżonego postanowienia może przemawiać przeciwko istnieniu wspomnianej

wątpliwości. Sąd stwierdził w nim bowiem, że podziela argumentację uczestniczki

postępowania – T. S., zawartą w apelacji, że testament zmienił porządek dziedziczenia.

T. S., wskazując na stosowne sformułowania testamentu, twierdziła zaś, że

spadkodawca niewątpliwie powołał do spadku oznaczone osoby. W tej sytuacji nie

można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 961 k.c., które – zdaniem skarżącej – polega

na jego niewłaściwym zastosowaniu w sytuacji, gdy nie wiadomo, czy testament

spadkodawcy rodzi wątpliwości, o której mowa w hipotezie tego przepisu.

Wobec skutecznego zakwestionowania ustalenia Sądu co do treści rozrządzenia

zawartego w pkt 2 testamentu, w zasadzie zdezaktualizował się zarzut naruszenia art. 948

k.c., ponieważ oparta na nim krytyka dokonanej przez Sąd wykładni testamentu i jej

konsekwencji jest związana ze wspomnianym wadliwym ustaleniem. W związku z tym

zarzutem należy jednak dodać – co trafnie podniosła skarżąca – że argument Sądu iż

„bez skutecznego pozostawienia córce oszczędności w dolarach, nie byłoby powołania

T. S. do dziedziczenia oszczędności na koncie w banku”, użyty na rzecz uznania

testamentu za nieważny, nie poddaje się weryfikacji z powodu braku jakiegokolwiek

uzasadnienia.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 98) – orzekł, jak w

sentencji postanowienia.