IV CK 653/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 653/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Bronisław Czech (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy O.

przeciwko R. P. i E. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 kwietnia 2005 r., kasacji

pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 15 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powodowa Gmina O. wniosła o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym i orzeczenie, aby pozwani E. i R. P. zapłacili solidarnie na jej rzecz

kwotę 44.138,92 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu z tytułu

części opłaty za użytkowanie wieczyste nieruchomości za lata 2002 i 2003. oraz

skapitalizowanych odsetek od zapłaconych z opóźnieniem opłat za 2001 r. i 2002 r.

Sąd Okręgowy w O. nakazem zapłaty z dnia 20 października 2003 r.

uwzględnił powództwo.

W

zarzutach

od

nakazu

zapłaty pozwani zgłosili

zarzut

potrącenia

z wierzytelnością powódki dochodzoną pozwem, wierzytelności przysługującej im

wobec powódki z tytułu bezpodstawnie pobranego podatku od nieruchomości

w kwocie 57.363,40 zł z ustawowymi odsetkami jak od zaległości podatkowych.

Wyrokiem z dnia 29 marca 2004 r. Sąd Okręgowy w O. utrzymał w mocy

wymieniony nakaz zapłaty, a Sąd Apelacyjny, wyrokiem zaskarżonym kasacją,

oddalił apelację pozwanych.

Podstawą rozstrzygnięcia stały się następujące ustalenia i oceny prawne:

Potrącenie jest instytucja prawa cywilnego polegającą na redukcji wzajemnych

wierzytelności dwóch podmiotów, w wyniku czego wzajemne zobowiązania wygasają

do wysokości niższej wierzytelności. W przypadku zobowiązań podatkowych

potrącenie jest jednym ze sposobów wygaśnięcia zobowiązania podatkowego

w całości bądź w części wymienionym w art. 59 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej, przy

czym w tym zakresie mają zastosowanie wyłącznie przepisy tej ustawy; nie jest

możliwym

stosowanie

chociażby

posiłkowe

przepisów

kodeksu

cywilnego.

Potrącenie przewidziane w ordynacji podatkowej może dotyczyć zobowiązań

podatkowych bieżących i zaległych, zaś potrącenia można dokonać z określonych

przepisami wierzytelności podatnika wobec miedzy innymi gminy, pod warunkiem,

że wierzytelność jest bezsporna bądź niekwestionowana przez dłużnika, wymagalna

i wzajemna. Stosownie do przepisów ordynacji podatkowej potrącenie może być

dokonane na wniosek podatnika bądź z urzędu. Jeżeli wniosek podatnika spełnia

wymogi ustawowe, potrącenie następuje wyłącznie na jego podstawie. Jest to zatem

czynność jednostronna, przy czym podlega kontroli organu podatkowego, który

wydaje postanowienie w sprawie potrącenia (art. 64 § 6a Ordynacji podatkowej).

Określone w art. 64 tej ordynacji zasady potrącania zobowiązań podatkowych mają

zastosowanie

do

potrącania

podatków

stanowiących

dochody

jednostek

samorządowych, przy czym potrącenie może dotyczyć tylko podatku stanowiącego

dochód tej jednostki samorządu, która jest dłużnikiem potrącanej wierzytelności.

Tytułem do dokonania potrącenia są wierzytelności wynikające z prawomocnych

wyroków wydanych na podstawie art. 4201 k.c., prawomocnych ugod zawartych

w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 420 1 k.c. Wierzytelność

potrącana może ponadto wynikać z faktu nabycia nieruchomości na cele

uzasadniające jej wywłaszczenie, jak też z odszkodowania orzeczonego na

podstawie decyzji wydanej przez wójta, burmistrza, starostę lub marszałka

województwa. Pozwani nie wystąpili ze stosownym wnioskiem w tym przedmiocie.

Nadto, co istotniejsze, w tym trybie możliwe jest potrącenie jedynie zobowiązania

podatkowego z wierzytelności podatnika w stosunku do gminy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego brak było podstaw do potrącenia wierzytelności

pozwanych wobec powódki z tytułu nadpłaty w podatku od nieruchomości

z wierzytelnością powódki wobec pozwanych z tytułu opłaty rocznej za użytkowanie

wieczyste. Na gruncie przepisów kodeksu cywilnego w aktualnie obowiązującym

stanie prawnym nie można przyjąć, iż zaistniały przesłanki umożliwiające dokonanie

potrącenia. Art. 498 k.c. dotyczy uczestników obrotu cywilnoprawnego i sytuacji, w

której dwie strony są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami. Taka

sytuacja nie zachodzi odnośnie roszczenia pozwanych o zwrot nadpłaconego

podatku, bowiem swoje roszczenie z tego tytułu mogą realizować tylko na drodze

postępowania administracyjnego w postępowaniu o zwrot nadpłaty. Do dokonania

potrącenia wierzytelności o zróżnicowanym charakterze niezbędne jest istnienie

podstawy prawnej. W niniejszej sprawie takiej podstawy brak, stąd też zarzut

potrącenia nie mógł być uwzględniony. Sąd powszechny nie może w ramach

prowadzonego postępowania w związku ze zgłoszonym zarzutem potrącenia

należności publicznoprawnych dokonywać kontroli prawidłowości działań organów

administracji, których to należności strona może dochodzić w odrębnym trybie.

Instytucja potrącenia w prawie cywilnym nie może być zaś utożsamiana z instytucją

potrącenia w prawie podatkowym.

Niezależnie od powyższego Sąd Apelacyjny przyjął, że pozwani nie wykazali

stosownym dokumentem przysługującego im roszczenia o zwrot nadpłaconego

podatku.

Pozwani w kasacji zarzucili naruszenie:

1. prawa materialnego przez:

a) bezzasadne niezastosowanie art. 498 k.c. skutkujące odmówieniem

pozwanym prawa do potrącenia ich wierzytelności wobec powodowej Gminy

z wierzytelnością tejże powódki, dochodzoną w niniejszym postępowaniu;

b) bezzasadne zastosowanie art. 64 Ordynacji podatkowej, który określa

zasady i dopuszczalność dokonywania potrącenia przez podatników z należnościami

podatkowymi przysługującymi podmiotowi publicznoprawnemu (tu: powodowa

Gmina),

nie

ograniczając

jednak

możliwości

potrącania

wierzytelności

przysługujących podatnikom na podstawie przepisów prawa podatkowego (np.

z tytułu zwrotu podatku - jak w niniejszej sprawie) z wzajemnymi wierzytelnościami

cywilnoprawnymi przysługującymi organowi podatkowemu (Gminie);

2. prawa procesowego przez niewłaściwe zastosowanie art. 485 k.p.c.

w związku z art. 493 § 3 k.c. poprzez uznanie, iż dokumenty mające udowodnić

zasadność potrącenia nie wykazały zasadności zarzutu potrącenia zgodnie

z wymogami wymienionych przepisów.

Przytaczając wymienione podstawy kasacji pozwani wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania,

z

pozostawieniem

temu

Sądowi

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania za wszystkie instancje; ewentualnie – o zmianę tego wyroku przez

uchylenia nakazu zapłaty oraz oddalenie powództwa w całości, i zasądzenie na rzecz

pozwanych kosztów postępowania za wszystkie instancje.

Strona powodowa wniosła o oddalenie kasacji.

Pełnomocnicy

stron

zgodnie

oświadczyli,

że

przedmiotowa

kwota

nadpłaconego podatku przez pozwanych została im zwrócona w ten sposób,

że powodowa

Gmina

zarachowała

ją

na

poczet

innych

należności

publicznoprawnych. Zwrot ten nastąpił na podstawie decyzji ostatecznej Prezydenta

Miasta O. z dnia 16 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwota niesłusznie pobranego (nadpłaconego) podatku nie traci charakteru

należności publicznoprawnej do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r.), a o jej

potrąceniu

lub

zwrocie

decyduje

organ

podatkowy

w

postępowaniu

administracyjnym, stosownie do art. 64 i n. Ordynacji.

Sąd Apelacyjny przyjął trafnie, że art. 498 k.c. odnosi się do należności

cywilnoprawnych, dotyczy uczestników obrotu cywilnoprawnego i do dopuszczalności

potrącenia należności publicznoprawnej (w sprawie niniejszej nadpłacony podatek)

z należnością cywilnoprawną (należna od pozwanych opłata z tytułu wieczystego

użytkowania) niezbędne jest istnienie podstawy prawnej, której brak i dlatego zarzut

potrącenia nie mógł być uwzględniony. Pogląd, że potrąceniu (art. 498 k.c.) mogą

podlegać jedynie należności cywilnoprawne wyrażony został w piśmiennictwie

i wynika pośrednio z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2002 r., II CKN

892/00 (OSNC 2003, nr 5, poz. 74) oraz z uchwały tego Sądu z dnia 26 listopada

2003 r., III CZP 84/03 (OSNC 2005, nr 1, poz. 5). Podziela go Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym kasację w niniejszej sprawie.

W tej sytuacji bezprzedmiotowy jest zarzut naruszenia art. 485 k.p.c. w zw.

z art. 493 § 3 k.p.c.

Z tych przyczyn kasacja podlegała oddaleniu (art. 39312 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r.).