Supreme Court partially quashes appeal on promissory note validity regarding underlying debt extinguishment.

Sygn. akt IV CK 597/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 września 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Filomena Barczewska (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Zarządcy masy upadłości I. Ś. i D. Ś.

przeciwko B. A. i T. A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 8 września 2004 r.,

kasacji pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 20 marca 2003 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację co do

kwoty 176 000 (sto siedemdziesiąt sześć tysięcy) złotych

z ustawowymi odsetkami od tej kwoty oraz w części

orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego;

2) oddala kasację w pozostałej części.

Uzasadnienie

Wnosząc o wydanie nakazu zapłaty powodowie I. Ś. i D. Ś. wskazywali, że

pozwani B. A. i T. A. uznali swoje zadłużenie z tytułu umowy pożyczki i zobowiązali

się zapłacić do dnia 30 kwietnia 2001 r. kwotę 85 990 DEM oraz 17 748 USD i dla

zabezpieczenia zapłaty wystawili trzy weksle własne na kwoty 43 000 DEM, 42 990

DEM i 17 748 USD. Kwot tych jednak pomimo upływu terminu nie zapłacili, wobec

czego dochodzą należności z weksli na drodze sądowej.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 25 marca 2002 r. utrzymał w mocy

nakaz zapłaty, nakazujący pozwanym zapłatę na rzecz powodów

kwoty 227

381,88 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 maja 2001 r. do dnia zapłaty oraz 3

242,30 zł tytułem kosztów procesu.

W zarzutach od nakazu zapłaty pozwani, wnosząc o uchylenie nakazu

zapłaty i oddalenie powództwa, podnosili, że powodowie pożyczyli im kwotę

176 000 zł na zakup nieruchomości w ramach wspólnej działalności gospodarczej

prowadzonej w formie spółki cywilnej. Do zwrotu tej kwoty nie doszło, bowiem dług

z tego tytułu został umorzony i zaciągnęli nowe zobowiązanie dla zabezpieczenia

zarówno tej spłaty, jak i innych pożyczonych kwot i w związku z tym zobowiązaniem

wystawili trzy weksle na wskazane wyżej kwoty i podpisali deklarację wekslową.

Zarzucali ponadto, że powodowie z tytułu wzajemnych rozliczeń są im winni kwotę

400 000 zł, wobec czego ich roszczenie zostało w całości zaspokojone.

Utrzymując w mocy nakaz zapłaty Sąd Okręgowy ustalił, że strony prowadziły

wspólną działalność gospodarczą z zamiarem wybudowania i sprzedaży 50

mieszkań apartamentowych w K. Powodowie pożyczyli pozwanym na ten cel kwotę

176 000 zł, ponadto pozwani pobrali zaliczki na poczet przyszłych zysków. Dla

zabezpieczenia tych należności pozwani wystawili trzy weksle własne na kwoty

łącznie 85 990 DEM i 17 748 USD. Kwot tych nie spłacili w terminie, a w piśmie do

pozwanych uznali swe zadłużenie jedynie do kwoty 42 625 zł, stanowiącej część

ich zobowiązania z tytułu udzielonego spółce kredytu.

Sąd Okręgowy uznał, że fakt podpisania weksli nie budzi wątpliwości, weksle

te spełniają wszystkie wymogi formalne warunkujące ich uznanie za ważne.

Ponadto powodowie przedstawili ważną deklarację wekslową, wykazali wysokość

zobowiązania pozwanych oraz sposób przeliczenia zagranicznych środków

pieniężnych na walutę polską. Zdaniem Sądu Okręgowego, pozwani nie wykazali,

że powodowie są im winni kwotę 400 000 zł, a kwestia rozliczenia z tytułu udziału

w spółce cywilnej może być przedmiotem innego postępowania. Sąd zwrócił

uwagę, że zobowiązanie, jakiego w tej sprawie dochodzą powodowie, jest

zobowiązaniem wekslowym, które jest ważne niezależnie od przyczyn, jakie

spowodowały jego powstanie. W sytuacji bowiem, gdy pozwani nie przedstawili

żadnych miarodajnych dowodów świadczących o wygaśnięciu zobowiązania

wekslowego, roszczenie zgłoszone w pozwie należało uznać za zasadne.

W apelacji pozwani podnosili zarzut nieważności postępowania, bowiem

w odrębnej sprawie powodowie wcześniej wnieśli o wydanie nakazu kwoty m.in.

176 000 zł, stanowiącej część dochodzonego w tej sprawie roszczenia, co do tej

kwoty zachodzi zatem zawisłość sporu. Ponadto zarzucali błędne ustalenie, że

powodowie nie zagarnęli na ich szkodę znacznych kwot, przewyższających ich

należność.

Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 20 marca 2003 r. oddalił apelację. Sąd

ten, odmiennie niż Sąd Okręgowy, ustalił, że weksle będące przedmiotem

rozpoznania w sprawie wystawione zostały w związku z pożyczkami udzielanymi

pozwanym, ale nie obejmowały kwoty 176 000 zł pożyczonej celem nabycia

nieruchomości. Bezzasadny w tej sytuacji jest w ocenie tego Sądu zarzut

nieważności postępowania. W sprawie I Nc 39/01 bowiem powodowie dochodzili

m.in. zwrotu pożyczki w kwocie 176 000 zł udzielonej na zakup nieruchomości, co

potwierdzała złożona przy pozwie deklaracja podpisana przez pozwanego jako

wystawcę weksla oraz przez pozwaną jako poręczyciela. Natomiast w sprawie

będącej przedmiotem obecnego rozpoznania pozwani nie udowodnili, że

dochodzona kwota powstała z przeliczenia kwoty 176 000 zł na walutę obcą,

a złożone przez nich dowody świadczą jedynie o podjęciu próby wzajemnych

rozliczeń. Pozwani ponadto jednoznacznie uznali swoje zadłużenie co do kwot

dochodzonych pozwem, kiedy już wiedzieli o wydaniu nakazu zapłaty w sprawie

I Nc 39/01. Skoro zatem uznali dług, nie łączyli go z obowiązkiem zwrotu pożyczki

w kwocie 176 000 zł.

Wyrok powyższy zaskarżyli kasacją pozwani, zarzucając: 1) nieważność

postępowania, bowiem o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczyła

się sprawa wcześniej wszczęta, która została już prawomocnie osądzona (art. 379

pkt 3 k.p.c.), 2) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie

art. 498 § 1 i 2 k.c., polegające na uznaniu, że w ustalonym stanie faktycznym

pozwani nie byli uprawnieni do potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością

powodów oraz 3) naruszenie przepisów postępowania przez bezpodstawne

oddalenie wniosków dowodowych i pominięcie dowodów dla udowodnienia faktów

mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, a uchybienia w tym

zakresie miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Najdalej idącym zarzutem, podniesionym w kasacji, jest zarzut nieważności

postępowania, którą skarżący upatrują w tym, że Sąd Apelacyjny oddalił apelację

od

wyroku,

wydanego

zdaniem

skarżących

w

warunkach

nieważności

postępowania. Podnosili bowiem, że część kwoty, jakiej dotyczy zaskarżony

apelacją wyrok Sądu pierwszej instancji, została już na rzecz powodów zasądzona

nakazem zapłaty wydanym w innej sprawie.

Zgodnie z art. 392 k.p.c., kasacja przysługuje od wyroku sądu drugiej

instancji. Oznacza to, że przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego mogą być

wyłącznie uchybienia sądu drugiej instancji, stanowiące naruszenie przepisów

prawa przytoczonych w podstawach kasacyjnych, a w granicach zaskarżenia Sąd

Najwyższy z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania przed tym

sądem (art. 39311 k.p.c.), a nie przed sądem pierwszej instancji. Zatem w sytuacji,

gdy sąd drugiej instancji – wadliwie zdaniem skarżącego - nie podzielił zarzutu

nieważności postępowania, albo wbrew treści art. 378 § 1 k.p.c. nieważności nie

dostrzegł, w kasacji podnoszony może być zarzut naruszenia tego przepisu, jak

również art. 386 § 2 k.p.c. Nie musi to jednak oznaczać, że także sąd drugiej

instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, prowadzącego do

nieważności.

Zgodzić się jednak należy ze skarżącymi gdy twierdzą, że dokonane przez

Sąd Apelacyjny ustalenia nie są wystarczające do jednoznacznej oceny, czy

istotnie kwota 176 000 zł została

już na rzecz powodów zasądzona, a więc czy

oceniane przez ten Sąd orzeczenie nie narusza art. 379 pkt 3 k.p.c. Z ustaleń

dokonanych w postępowaniu apelacyjnym wynika, że nakazem zapłaty wydanym

w sprawie I Nc 39/01 nakazano pozwanym zapłacić na rzecz powodów m.in. kwotę

176 000

zł,

dochodzoną

tytułem

zwrotu

pożyczki

udzielonej

na

zakup

nieruchomości, co potwierdza złożona przy pozwie deklaracja wekslowa. Z ustaleń

tych nie wynika natomiast, by powodowie złożyli również weksel opiewający na tę

kwotę. Fakt sporządzenia deklaracji wekslowej wskazuje zaś na to, że weksel był

wystawiony. Brak tego weksla potwierdzać może zatem zarzuty skarżących, że

weksel ten został zniszczony przez powodów w związku z wystawieniem przez

pozwanych trzech weksli w walucie obcej, stanowiącej przeliczenie na tę walutę

kwoty 176 000 zł udzielonej z tytułu pożyczki. Dla porównania zakresu

przedmiotowego sprawy I Nc 39/01 i sprawy rozpoznawanej obecnie nie jest

wystarczające ustalenie, że wierzytelność, której obecnie dochodzą powodowie,

wynika z weksla. Wprawdzie trafny jest pogląd Sądu Apelacyjnego, że

zobowiązanie wekslowe ma charakter abstrakcyjny, niezależny od przyczyn, które

spowodowały jego powstanie, to jednak nie można pomijać tego, że weksel służy

zabezpieczeniu płatności. Dlatego też, w stosunkach pomiędzy zobowiązanym

wekslowo a remitentem, podnosić można także zarzuty wynikające ze stosunku

podstawowego, w tym również zarzut, że wobec wygaśnięcia zobowiązania

podstawowego wygasło również zobowiązanie wekslowe. Nie jest zatem obojętne

dla odpowiedzialności pozwanych ustalenie, w związku z jakim stosunkiem

podstawowym weksle, o które chodzi w sprawie, zostały wystawione. Jeżeli zatem

z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że żądanie zapłaty kwoty 176 000 zł

dotyczy pożyczki na zakup udziału w nieruchomości w K., na której strony

zamierzały wybudować dom apartamentowy, nie ustalono natomiast, z jakiego

tytułu wystawiono weksle w walucie obcej, na podstawie których powodowie żądają

obecnie zapłaty kwoty 227 381,88 zł, to nie można ocenić trafności zarzutu

częściowej tożsamości tych roszczeń.

Z tego też względu istnieje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku

w części oddalającej apelację co do kwoty 176 000 zł z ustawowymi odsetkami od

tej kwoty i przekazania w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania, o czym

Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39313 k.p.c.

Nie jest natomiast zasadny zarzut naruszenia art. 498 § 1 i 2 k.c. Zarzut ten

podnoszony był również w apelacji. Oddalając apelację Sąd Apelacyjny wskazał, że

skarżący nie wykazali, aby posiadali wobec powodów wierzytelność nadającą się

do potrącenia. W kasacji w istocie skarżący polemizują z tym ustaleniem, nie

podnosząc jednak przy tym żadnych zarzutów natury proceduralnej. Jak zaś

wielokrotnie wyjaśniano w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zarzut naruszenia

prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniany wadliwością ustaleń

faktycznych. Z przepisu art. 3931 pkt 1 k.p.c. wynika, że naruszenie prawa

materialnego nastąpić może przez błędną jego wykładnię, czyli przez wadliwe

rozumienie określonej normy prawnej, albo przez niewłaściwe zastosowanie, czyli

przez tzw. błąd subsumpcji, polegający na błędnym zastosowaniu określonej normy

prawnej do ustalonego stanu faktycznego. Naruszenie prawa materialnego nie

może natomiast polegać na dokonaniu wadliwych ustaleń faktycznych. Skarżący co

prawda w kasacji przedstawili także zarzut naruszenia przepisów postępowania

przez bezpodstawne oddalenie wniosków dowodowych i pominięcie dowodów

zgłaszanych dla udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne

znaczenie, ale nie przytoczyli żadnych przepisów prawa procesowego, jakie

naruszyć miał Sąd drugiej instancji, co zwalnia Sąd Najwyższy z obowiązku oceny

tych zarzutów. Wobec tego zatem, że zarzut naruszenia prawa procesowego nie

został prawidłowo sprecyzowany, a Sąd Najwyższy związany jest ustalonym

w sprawie stanem faktycznym i na podstawie dokonanych ustaleń dokonuje oceny

zarzutu naruszenia prawa materialnego (art. 393 11 § 2 k.p.c.), przy braku

wykazania wadliwej wykładni bądź niewłaściwego zastosowania art. 498 § 1 i 2

k.c., także zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się niezasadny.

W tym zatem zakresie kasacja podlegała oddaleniu, o czym Sąd Najwyższy

orzekł na podstawie art. 39312 k.p.c.

db