IV CK 57/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 57/05

POSTANOWIENIE

Dnia 9 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa (…) Towarzystwa Transportowego „O.(…)" Spółki z o.o. w O.

przeciwko M. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 sierpnia 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 listopada 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

1)

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go postanowienie Sądu

Apelacyjnego z dnia 12 października 2004 r. i odrzuca skargę o wznowienie

postępowania;

2)

zasądza od pozwanego na rzecz powoda 6 300 (sześć tysięcy trzysta)

złotych tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym i

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 lutego 2003 r., wydanym po ponownym rozpoznaniu sprawy,

Sąd Okręgowy w O. oddalił powództwo (…) Towarzystwa „O.(…)” Sp. z o. o. w O.

przeciwko M. B. o zasądzenie kwoty 40.236,39 zł z ustawowymi odsetkami tytułem

zapłaty za sprzedane pozwanemu towary.

Z dokonanych ustaleń wynika, że pozwany zakupił od powoda towary o

wskazanej w pozwie wartości. Pozwany zgłosił jednak zarzut potrącenia wierzytelności

w kwocie 54.622,54 zł przysługującej mu wobec powoda. Wierzytelność tę pozwany

nabył od firmy „H.(…)” w O. w dniu 17 lipca 1992 r., a w dniu 24 lipca 1992 r. złożył

wobec powoda oświadczenie o jej potrąceniu z wierzytelnością pozwanego.

W ocenie Sądu Okręgowego, bezspornym było zarówno roszczenie powoda, jak

również podniesione do potrącenia roszczenie pozwanego, a ponieważ należność

pozwanego przerastała należność powoda, wierzytelność powoda uległa umorzeniu.

Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 czerwca

2003 r. zmienił powyższy wyrok i zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę

40.236,39 zł z ustawowymi odsetkami.

W dniu 29 września 2003 r. pozwany wniósł skargę o wznowienie postępowania

zakończonego powyższym wyrokiem. Wnosząc o uchylenie tego wyroku zarzucał, że

został pozbawiony możliwości działania na skutek wadliwego uznania za doręczone

zawiadomienia o rozprawie apelacyjnej.

Postanowieniem z dnia 10 grudnia 2003 r. Sąd Apelacyjny skargę odrzucił

wskazując, że nie opiera się ona na ustawowej podstawie wznowienia. Postanowienie to

zaskarżone zostało zażaleniem, uwzględnionym przez Sąd Najwyższy, który uchylił je

nakazując ocenę zarzutów pozwanego, odnoszących się do braku upoważnienia do

odbioru

prywatnej

korespondencji

przez

pracownika,

który

pokwitował

odbiór

zawiadomienia o terminie rozprawy apelacyjnej.

Po ponownym rozważeniu podstaw skargi o wznowienie postępowania, Sąd

Apelacyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 12 października 2004 r. wznowił

postępowanie w sprawie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zeznania przesłuchanych

świadków dowiodły, że doręczyciel, zamiast doręczyć przesyłkę na adres zamieszkania

pozwanego, dostarczył ją do siedziby spółki „D.(…)”, której wspólnikami byli pozwany M.

B. oraz Z. D. Przesyłka, podobnie jak inne, odebrana została przez pracownika firmy i

bez otwierania przekazana działu księgowości. Osoby rozdzielające korespondencję

przekazywały ją następnie wspólnikom albo kładły na biurku w ich pokoju, do którego

miały nieograniczony dostęp także inne osoby. Sąd uznał, że pozwany wykazał, że nie

został właściwie zawiadomiony o terminie rozprawy apelacyjnej, a tym samym istnienie

przesłanki wymienionej w art. 401 pkt 2 k.p.c. W ocenie Sądu, wadliwie dla oceny

skuteczności doręczenia zastosowano tryb określony w art. 138 § 2 k.p.c. Skuteczność

doręczenia w tym trybie ma miejsce tylko wtedy, gdy pismo zostało przez nadawcę

skierowane na adres miejsca pracy. Wobec tego zaś, że zawiadomienie o rozprawie

apelacyjnej wysłano na adres zamieszkania, uznanie jej za doręczoną w trybie art. 138

§ 2 k.p.c. było błędne.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd drugiej instancji wyrokiem z dnia 25 listopada

2004 r. uchylił poprzednio wydany przez ten Sąd wyrok z dnia 30 czerwca 2003 r. i

zniósł postępowanie w części obejmującej rozprawę apelacyjną w dniu 26 czerwca 2003

r., ponadto oddalił apelację i nakazał powodowi zwrócić na rzecz pozwanego kwotę

11.532,53 zł z odsetkami. Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe i na

podstawie zeznań świadka M. F. ustalił, że prowadził on działalność gospodarczą pod

firmą „H.(…)” i dostarczał towary powodowej spółce. Nie otrzymał zapłaty za część

towarów i wierzytelność z tego tytułu w kwocie 54 622,54 zł sprzedał pozwanemu M. B..

W ocenie Sądu drugiej instancji, pozwany skutecznie w piśmie procesowym z dnia 26

maja 1993 r. złożył oświadczenie o potrąceniu tej wierzytelności. W tej dacie

wierzytelność ta była wymagalna, co jest wystarczające dla skutecznego podniesienia

zarzutu procesowego. Ostatecznie zatem, na podstawie wyników uzupełniającego

postępowania dowodowego Sąd Apelacyjny uznał, że zarzut potrącenia był skuteczny i

spowodował niezasadnym roszczenie o zapłatę.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją powód, opartą na obu podstawach

kasacyjnych określonych w art. 3931 k.p.c. W ramach pierwszej z nich zarzucił

naruszenie art. 499 k.c. i 498 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie. Natomiast

w ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie przepisów art. 401 pkt 2 k.p.c., art. 32

ust. 1 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 232 k.p.c. i art. 382 k.p.c.; art. 382 k.p.c.

w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 47914 § 2 k.p.c. W konkluzji wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi pozwanego w przedmiocie wznowienia

postępowania oraz wniosku o zwrot wyegzekwowanej kwoty 11.532,53 zł, ewentualnie o

zmianę zaskarżonego wyroku lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W pierwszej kolejności podlegają rozważeniu zarzuty podniesione w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, zarzut naruszenia prawa materialnego może być

przedmiotem prawidłowej kontroli jedynie w świetle prawidłowo ustalonego stanu

faktycznego sprawy. Najdalej idącym zarzutem natury procesowej jest zarzut naruszenia

art. 401 pkt 2 k.p.c., prowadzącego do nieuzasadnionego wznowienia postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem.

Postanowienie o wznowieniu postępowania wydane zostało w dniu 12

października 2004 r., przed wydaniem zaskarżonego wyroku. Może być ono zatem

przedmiotem kontroli kasacyjnej tylko w wypadku, gdy nie podlegało oddzielnemu

zaskarżeniu. Postanowienie to ma treść pozytywną, nie jest zatem postanowieniem

kończącym postępowanie w sprawie i z tego względu nie przysługuje na nie zażalenie

(art. 394 § 1 k.p.c.). Nie należy do kategorii zarządzeń i postanowień wymienionych w

art. 394 § 1 pkt 1 – 11 k.p.c., możliwość jego zaskarżenia zażaleniem nie wynika też z

innych przepisów, wobec tego zatem zgodnie z art. 393 19 w związku z art. 380 k.p.c.,

Sąd Najwyższy mógł rozpoznać również to postanowienie, bowiem jego wydanie miało

oczywisty wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Instytucja wznowienia postępowania opiera się na przysługującej poza tokiem

instancji skardze o reasumpcję wadliwego procesu i zastąpienie zapadłego orzeczenia

orzeczeniem nowym. Nadzwyczajny charakter tego środka prawnego, skierowanego

przeciwko prawomocnemu wyrokowi powoduje, że przywrócenie stanu sprzed

zamknięcia ulegającemu wznowieniu postępowania sądowego może nastąpić wyłącznie

z powodów ściśle określonych w ustawie. Uwzględniają one konieczność wywołania na

nowo procesu dotkniętego brakami formalnymi (nieważnością), bez względu ich wpływ

na rozstrzygnięcie (art. 401 pkt 1 i 2 k.p.c.), właściwe przyczyny restytucyjne (art. 403

k.p.c.) oraz fakt wydania wyroku na podstawie aktu normatywnego uznanego przez

Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, umową międzynarodową lub

ustawą (art. 4011 k.p.c.). Nadzwyczajny charakter tego środka zaskarżenia powoduje

konieczność zwężającej wykładni regulujących go przepisów i restrykcyjnej oceny, czy

samo oparcie skargi na ustawowej podstawie wznowienia daje podstawę do uznania, że

podstawa ta rzeczywiście istnieje.

Zgodnie z art. 401 pkt 2 k.p.c., można żądać wznowienia postępowania m.in.

wtedy, jeżeli strona wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności

działania. Jak trafnie zarzucał w kasacji powód, powszechnie uznaje się w orzecznictwie

i doktrynie, że naruszenie prawa, prowadzące do wznowienia postępowania, musi być

wynikiem wadliwego działania sądu albo drugiej strony (por. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 marca 2003 r., II CZ 26/03, nie publ.). Pozbawienie strony

możności działania wskutek naruszenia przepisów prawa jest pojęciem bardzo

szerokim,

ale

niewątpliwie

nie

obejmuje

ono

wypadków,

w których

zostało

spowodowane przez samą stronę, było zależne od jej zachowania się i to nawet wtedy,

gdyby postępowanie strony stanowiło naruszenie przepisów prawa. Sąd Apelacyjny

oceniając, czy uznanie zawiadomienia o terminie rozprawy apelacyjnej za doręczone

prawidłowo w trybie art. 138 § 2 k.p.c. stanowiło naruszenie prawa, nie uwzględnił

szeregu okoliczności pozwalających uznać, że brak doręczenia tego zawiadomienia

pozwanemu stanowił wynik jego własnego postępowania. Przy ocenie tej nie zostały

uwzględnione

następujące

okoliczności.

W

pierwszym

piśmie

procesowym,

skierowanym do Sądu, a więc w odpowiedzi na pozew, pozwany M. B. jako swój adres

wskazał „M.(…)” O., ul. Chrobrego 3 i na ten adres kierowana była korespondencja

wysyłana przez Sądy. Zgodnie z art. 136 § 1 k.p.c., strony mają obowiązek zawiadamiać

sąd o każdej zmianie swego zamieszkania, a w razie zaniedbania tego obowiązku

pismo sądowe pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowy

adres jest sądowi znany. Przez czas trwania procesu, a nawet w skardze o wznowienie

postępowania, pozwany nie zarzucał, że o tym obowiązku i skutkach jego zaniedbania

nie został pouczony, co stanowiłoby naruszenie § 2 zdanie drugie tego przepisu.

Niewątpliwe zaś jest, że pozwany nie zawiadomił Sądu Apelacyjnego o zmianie swego

zamieszkania i dopiero z adnotacji poczty Sąd uzyskał wiadomość, że pozwany

wyprowadził się, wskazano adres O., ul. S. Należy zauważyć, że adnotacja ta nie

wskazuje, czy podany adres jest adresem zamieszkania czy adresem miejsca pracy i

nie ma też pewności odnośnie do tego, czy pierwotnie wskazany przez pozwanego

adres był adresem miejsca zamieszkania, czy miejsca pracy, na co mogłoby wskazywać

użycie słów „M.(…)”. Jak ustalono w okolicznościach sprawy, powtórnie wysłanego

zawiadomienia o terminie rozprawy apelacyjnej, tym razem na adres O. ul. S.,

doręczyciel nie doręczył pozwanemu osobiście, ani też w sposób określony w art. 138 §

1 k.p.c., natomiast przekazał tę przesyłkę do aktualnej siedziby firmy pozwanego,

mieszczącej się w O. na ul. M., a wzmianki o tym na piśmie nie umieścił. Odbiór

przesyłki pokwitował pracownik upoważniony do odbioru pism i postąpił z nią w

rutynowy sposób, przekazując do odpowiedniego działu. Ustalono również, że w taki

właśnie sposób doręczano wspólnikom zarówno pisma kierowane do spółki, jak i do

poszczególnych

wspólników.

Przekazywanie

przez

doręczyciela

korespondencji

kierowanej na adres zamieszkania pozwanego do miejsca jego pracy było wynikiem

nieformalnego uzgodnienia poczynionego pomiędzy pozwanym a doręczycielem. W

sytuacji zatem, w której pozwany nie wykonał obowiązku określonego w art. 136 k.p.c.,

a podając swój adres nie wyjaśnił, czy jest to adres miejsca zamieszkania czy miejsca

pracy, Sąd Apelacyjny mógł zasadnie uznać wskazany przez pocztę nowy adres za

adres miejsca pracy i w konsekwencji uznać pismo za doręczone w trybie art. 138 § 2

k.p.c. W działaniu Sądu Apelacyjnego nie można zatem doszukać się naruszenia prawa

prowadzącego do pozbawienia pozwanego możności działania. Nieprawidłowości w

doręczeniu

zawiadomienia

spowodowane

zostały

zachowaniem

pozwanego,

a

spowodowana tym niemożność działania nie mieści się w podstawie wznowienia

określonej w art. 401 pkt 2 k.p.c. W tej sytuacji należało skargę o wznowienie odrzucić,

zgodnie z art. 410 k.p.c.

Zasadność zarzutu naruszenia art. 401 pkt 2 k.p.c. przesądza zatem o

konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go postanowienia z

dnia 12 października 2004 r. oraz o konieczności odrzucenia skargi.

Odniesienie się do dalszych zarzutów kasacyjnych nie jest w tej sytuacji

konieczne. Jedynie zatem wspomnieć należy, że wbrew tym zarzutom nie doszło do

naruszenia art. 232, 233 § 1 w związku z art. 479 14 § 2 k.p.c. i art. 382 k.p.c. oraz

wskazanych w podstawach kasacji przepisów Konstytucji. Nastąpić to miało poprzez

dopuszczenie z urzędu dowodu niewskazanego przez pozwanego na właściwym etapie

procesu. Wbrew tym zarzutom, dowód z zeznań św. M. F. nie został dopuszczony z

urzędu (jakkolwiek z niejasnych przyczyn Sąd Apelacyjny użył takiego sformułowania w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku), bowiem pozwany zgłosił wniosek o dopuszczenie

tego dowodu już w odpowiedzi na pozew, a więc zgodnie z wymogiem art. 479 14 § 2

k.p.c. Wniosek ten nigdy wcześniej nie został rozpoznany, a uczynienie tego dopiero

przez Sąd Apelacyjny nie oznacza działania z urzędu czy prowadzenia dowodu

niedopuszczalnego wobec prekluzji procesowej.

Trafne są natomiast podnoszone w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzuty naruszenia art. 498 i 499 k.c. Potrącenie może dotyczyć jedynie wierzytelności

wymagalnych w dacie złożenia oświadczenia w tym przedmiocie. W toku procesu nie

zostało podważone twierdzenie skarżącego, że w dacie złożenia przez pozwanego

oświadczenia o potrąceniu, to jest w dniu 24 lipca 1992 r., wierzytelność przysługująca

wobec powoda była wymagalna. W tej sytuacji potrącenie byłoby skuteczne wtedy,

gdyby w odpowiedzi na pozew pozwany złożył takie oświadczenie woli i jednocześnie

stosowny zarzut procesowy. Tymczasem, wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego,

ani takiego oświadczenia woli, ani zarzutu procesowego pozwany nie złożył. W piśmie

procesowym z dnia 26 maja 1993 r. oświadczył jedynie, że wcześniej, to jest w dniu 24

lipca 1992 r. skierował wobec powoda oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności.

Odwołanie się do wcześniejszego, bezskutecznego z uwagi na niewymagalność

roszczenia potrącenia, nie może być tożsame ze zgłoszeniem procesowego zarzutu. W

tej sytuacji brak było podstaw do traktowania tego zarzutu za zgłoszony, a tym bardziej

do uwzględnienia go. Trafność tego zarzutu ma jednak marginalne znaczenie w świetle

przedstawionych wyżej uwag, dotyczących podstaw skargi o wznowienie postępowania.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 393 16

w związku z art. 39318 i 410 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy – prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), a

to z uwagi na treść art. 3 tej ustawy.