IV CK 568/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 14 lipca 2004 r., IV CK 568/03

Wygaśnięcie hipoteki, o której mowa w art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 119, poz. 1116), następuje z chwilą ustanowienia w nieruchomości

stanowiącej własność spółdzielni odrębnej własności choćby jednego lokalu

na rzecz innej osoby.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku K. Banku S.A. w W. z przy uczestnictwie

Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w K. o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej, i

sprawy z wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w K. przy uczestnictwie K. Banku,

SA w W. o wykreślenie hipoteki, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 14 lipca 2004 r. kasacji Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w K. oraz K. Banku,

S.A. w W. od postanowienia Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 8 kwietnia

2003 r.

oddalił obie kasacje.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację Spółdzielni

Mieszkaniowej „P.” w K. od postanowienia Sądu pierwszej instancji z dnia 14

listopada 2002 r. oraz apelacje K. Banku, S.A. w W., II Oddziału w S, i Anny O. od

postanowienia z dnia 19 grudnia 2002 r. Aprobując postanowienie z dnia 19 grudnia

2002 r. o wykreśleniu hipoteki zwykłej w księdze wieczystej w kwocie 15 009 406,69

marek niemieckich wpisanej na rzecz K. Banku S.A. w W., Sąd Okręgowy wskazał,

że spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 44 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 27 ze

zm. – dalej: "u.s.m.") w postaci istnienia hipoteki w dniu wejścia w życie tej ustawy i

ustanowienie odrębnej własności choćby jednego lokalu w danej nieruchomości na

rzecz innej osoby niż spółdzielnia.

Podstawę wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

zabudowanej, będącej własnością Spółdzielni Mieszkaniowej „P.”, hipoteki

przymusowej kaucyjnej w wysokości 27 958 907,50 zł stanowił nieprawomocny

nakaz zapłaty. Nierozpoznany jeszcze prawomocnie wniosek Spółdzielni

Mieszkaniowej „P.” o wykreślenie hipoteki na podstawie art. 44 ust. 1 u.s.m.

pozostaje bez wpływu na byt niniejszej hipoteki wpisanej na podstawie orzeczenia

sądowego. Treść księgi wieczystej wskazuje, że nie nastąpiła zmiana właściciela

nieruchomości, a zostały zgłoszone wnioski odnośnie do odłączenia

poszczególnych lokali wskutek przekształceń własnościowych spółdzielczych praw

do lokalu w odrębną własność, o czym uczynione zostały stosowne wzmianki.

Kasacje wnieśli uczestnicy K. Bank S.A. i Spółdzielnia Mieszkaniowa „P.”.

Skarżący Bank z powołaniem się na obie podstawy przewidziane w art. 393 1

k.p.c. zaskarżył orzeczenie Sądu Okręgowego w zakresie oddalającym apelację od

postanowienia z dnia 19 grudnia 2002 r. o wykreśleniu hipoteki zwykłej i wnosił o

jego uchylenie w zaskarżonej części z przekazaniem sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania. Zarzucił błędną wykładnię art. 44 ust. 1 u.s.m. przez

przyjęcie, że hipoteka wygasła z chwilą ustanowienia w nieruchomości spółdzielni

odrębnej własności jednego lokalu na podstawie umowy przeniesienia własności z

dnia 8 lutego 2002 r. oraz art. 44 ust. 2 u.s.m. przez jego niezastosowanie i

przyjęcie, że doszło do wygaśnięcia hipoteki.

Naruszenie przez Sąd Okręgowy przepisów postępowania polega – zdaniem

skarżącego – na braku ustalenia, czy Spółdzielnia Mieszkaniowa „P.” złożyła

oświadczenie w przedmiocie obciążenia innej nieruchomości, a ponadto – czy jej

wniosek o wykreślenie hipoteki został złożony zgodnie z art. 31 ust. 1 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr

124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.").

Spółdzielnia Mieszkaniowa „P.” zarzuciła naruszenie art. 177 § 1 pkt 1 i 4

k.p.c. przez oddalenie wniosku o zawieszenie postępowania z chwilą uzyskania

prawomocnych orzeczeń, ponieważ na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie miałby

wpływ wynik innego postępowania cywilnego i karnego, a także naruszenie art. 316

§ 1 k.p.c. oraz art. 46 u.k.w.h. Ponadto zarzuciła naruszenie art. 44 ust. 1 u.s.m.

przez uznanie, że wniosek o wykreślenie hipoteki nie ma wpływu na niniejszą

sprawę, i wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz oddalenie wniosku,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 44 ust. 1 u.s.m., z chwilą ustanowienia odrębnej własności

lokali w nieruchomościach stanowiących własność spółdzielni mieszkaniowych,

hipoteki obciążające te nieruchomości w dniu wejścia w życie ustawy wygasają.

Przepis ten znajduje zastosowanie do hipotek istniejących w dniu wejścia w życie

powołanej ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Ustanowienie odrębnej

własności lokali jest podziałem nieruchomości zarówno z punktu widzenia

prawnego, jak i ekonomicznego. Skutkiem takiego podziału i ustanowienia odrębnej

własności choćby jednego lokalu w obciążonej hipoteką nieruchomości stanowiącej

dotąd własność spółdzielni i przeniesienie własności tego lokalu na rzecz innej

osoby powodowałoby powstanie hipoteki łącznej (art. 76 u.k.w.h.).

Przepis art. 44 ust. 1 u.s.m. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 76

ust. 4 u.k.w.h., wprowadzającym zasadę, że z chwilą ustanowienia odrębnej

własności lokali w nieruchomości stanowiącej własność spółdzielni mieszkaniowych

hipoteki obciążające tę nieruchomość w dniu wejścia w życie ustawy wygasają.

Skutek wygaśnięcia następuje z chwilą ustanowienia odrębnej własności choćby

jednego lokalu w tej nieruchomości na rzecz innej osoby niż spółdzielnia, celem

bowiem takiego uregulowania jest wyeliminowanie powstania hipoteki łącznej.

Artykuł 44 ust. 2 u.s.m. reguluje sytuację, w której może dojść do

zabezpieczenia wierzytelności poprzednio zabezpieczonej hipoteką, która wygasła.

Ustawowy nakaz obciążenia hipoteką – na rzecz dotychczasowego wierzyciela

hipotecznego – innej nieruchomości aktualizowałyby się wówczas gdyby

Spółdzielnia Mieszkaniowa „P.” była właścicielem innej nieruchomości gruntowej

zabudowanej lub niezabudowanej i odrębnej własności lokali należących do tej

Spółdzielni, z wyłączeniem tych, w stosunku do których osobom uprawnionym

przysługuje roszczenie o przeniesienie na nich własności tych lokali.

Zarzut niezastosowania art. 44 ust. 2 u.s.m., pomijający twierdzenia

Spółdzielni, jest oczywiście bezzasadny. Spółdzielnia złożyła wniosek o wykreślenie

wygasłej hipoteki z powołaniem się na podstawę przewidzianą w art. 44 ust. 1

u.s.m., a badanie i ustalenie, czy dysponuje ona inną nieruchomością podlegającą

obciążeniu stosownie do art. 44 ust. 2 u.s.m., wykracza poza ramy kognicji sądu

wieczystoksięgowego, określone w art. 6268 § 2 k.p.c. Obowiązek Spółdzielni

obciążenia hipoteką powstaje w chwili dokonania wpisu odrębnej własności

wyodrębnionego lokalu w księdze wieczystej, który ma charakter konstytutywny a

jego skutek wsteczny wynikający z art. 29 u.k.w.h. związany jest z wpisem

dokonanym.

W odniesieniu do kasacji Spółdzielni Mieszkaniowej „P.”, zmierzającej do

wykazania istnienia przeszkody do wpisania hipoteki przymusowej kaucyjnej na

rzecz Banku, należy stwierdzić, że miarodajną chwilę dla oceny przez sąd

wieczystoksięgowy dopuszczalności wpisu wyznacza art. 316 w związku z art. 13 §

2 k.p.c., który znajduje zastosowanie także w postępowaniu o wpis hipoteki

przymusowej kaucyjnej do księgi wieczystej. Teza – jak trafnie podnosi się w

literaturze przedmiotu – znajduje potwierdzenie w art. 6261 § 3 k.p.c., zgodnie z

którym śmierć, pozbawienie lub ograniczenie zdolności do czynności prawnych nie

stanowią przeszkody do wpisu, jeśli nastąpiły po złożeniu wniosku. Przedmiot

hipoteki istniał w chwili rozpoznania przez sąd wieczystoksięgowy wniosku o wpis

hipoteki przymusowej do księgi wieczystej. W chwili orzekania przez Sąd Okręgowy

nie nastąpiła zmiana właściciela nieruchomości, którym pozostawała skarżąca

Spółdzielnia. Trwające także w tej chwili przekształcenia własnościowe

spółdzielczych praw do lokali w odrębną własność lokali nie stanowiły podstawy do

uwzględnienia apelacji i oddalenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej, który

wpłynął przed dokonaniem tych zmian. Zarzucając w kasacji naruszenie art. 44 ust.

1 u.s.m. skarżąca Spółdzielnia pomija, że powoływany przepis ma zastosowanie –

jak wskazano – do hipotek istniejących w dniu 23 kwietnia 2001 r. Wpisanie hipoteki

przymusowej kaucyjnej nastąpiło dnia 11 września 2002 r. na podstawie prawidłowo

złożonych dokumentów – nakaz zapłaty z dnia 14 listopada 2001 r. – i bez

naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c.

W pozostałym zakresie zarzuty kasacji oparte na podstawie przewidzianej w

art. 3931 pkt 2 k.p.c., dotyczące naruszenia art. 177 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c., nie tylko

pomijają, że treść powołanych przepisów nie pozostawia kwestii zawieszenia

postępowaniu dowolnemu uznania sądu, lecz wkładają na sąd obowiązek

rozważenia okoliczności i wydania decyzji w danej sytuacji celowej. Ogólnikowe

twierdzenia i zarzuty kasacji niepozwalające na ustalenie, czy postępowanie karne

zostało w ogóle wszczęte, wykluczają możliwość oceny wpływu zarzuconego

naruszenia na wynik sprawy.

Z powyższego wynika, że obie kasacje nie mają usprawiedliwionych podstaw i

dlatego podlegają oddaleniu (art. 39319 k.p.c.).