Supreme Court quashes appeal ruling on agency commission return, remanding case to determine parties' intent regarding statutory risk allocation.

Sygn. akt IV CK 566/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lipca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie SA

Inspektorat w B.

przeciwko D. J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 14 lipca 2004 r.,

kasacji pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 czerwca 2003 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację oraz

orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa Spółka dochodzi od pozwanej zwrotu części wypłacanego jej

wynagrodzenia z tytułu wykonywania umowy zlecenia akwizycji, twierdząc, że

wynagrodzenie za zawarcie przez pozwaną 594 umów jest jej nienależne, gdyż

osoby z którymi pozwana zawarła umowy ostatecznie nie zostały członkami

Funduszu Emerytalnego PTE „Złota Jesień”.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo na podstawie art. 405 k.c.

uznając, że pozwana nie wykazała zaistnienia okoliczności zwalniających ją od

wydania korzyści w rozumieniu art. 409 k.c.

W następstwie rozpoznania apelacji pozwanej Sąd drugiej instancji zmienił

zaskarżony wyrok tylko w odniesieniu do określenia wysokości części zasądzonych

odsetek, a w pozostałej części apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny uznał stan faktyczny za ustalony prawidłowo, podzielił ustalenia

Sądu pierwszej instancji i przyjął je za własne.

W ocenie Sądu odwoławczego, umowa łącząca strony nie jest umową

agencyjną, lecz umową zbliżoną do umowy agencyjnej, w której wynagrodzenie

pozwanej uzależniono od nastąpienia skutku w postaci pozyskania członka

otwartego Funduszu Emerytalnego „Złota Jesień”. Sąd ten stwierdził, że zapis § 3

aneksu z dnia 30 kwietnia 1999 r. do umowy, uprawniający powoda do żądania

zwrotu wypłaconej części wynagrodzenia, nie sprzeciwia się przesłankom

wyznaczającym granice swobody kontraktowej, a zarazem przyjął, że nie stanowi

on podstawy do uznania, że kwota 40 zł stanowiła ryczałtową część wynagrodzenia

niezależną od rezultatu umowy.

W ocenie Sądu drugiej instancji, wykazy przedłożone przez powoda są

wiarygodnymi dokumentami prywatnymi w rozumieniu art. 245 k.p.c., będącymi

źródłem informacji o członkach funduszu, za pomocą których powód udowodnił na

podstawie których formularzy nie doszło do zawarcia umowy o członkostwo

w Funduszu „Złota Jesień”, a w konsekwencji na konto tego Funduszu nie wpłynęła

żadna składka. Według Sądu, pozwana zawierając umowę godziła się na ryzyko,

że pomimo jej starań do pozyskania członka Funduszu w rzeczywistości nie

dojdzie, a istota sporu sprowadza się do ustalenia, czy powód może domagać się

zwrotu wypłaconego zaliczkowo wynagrodzenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego

skarżąca nie udowodniła, że kwotę otrzymanego wynagrodzenia zużyła tak, że nie

jest już wzbogacona, co uzasadniało oddalenie powództwa. Sąd podkreślił, że

pozwana musiała mieć świadomość nienależnie pobranego wynagrodzenia już w

miesiąc po jego pobraniu. W konsekwencji za gołosłowną uznał Sąd Najwyższy

tezę pozwanej, że nie jest już wzbogacona, skoro brak jest jakichkolwiek dowodów

aby we wrześniu 1999 r. pozwana zużyła kwotę kilkudziesięciu tysięcy złotych na

cele konsumpcyjne.

Pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej

apelację pozwanej co do kwoty 57.875,20 zł oraz w części orzekającej o kosztach

procesu, formułując zarzuty w ramach obu podstaw kasacyjnych.

Naruszenie art. 232 k.p.c. uzasadnia skarżąca błędnym przesunięciem na

nią ciężaru dowodu co do wadliwości zawartych przez nią umów oraz przyczyn ich

wadliwości. Zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 391

k.p.c. uzasadniono błędną akceptacją wadliwej oceny dowodów dokonanej przez

Sąd I instancji wskutek przyjęcia, że wykazy umów są dowodem wadliwego ich

sporządzenia przez pozwaną, podczas gdy wykazy te są jedynie dowodem

określonego stanowiska podmiotu, który je sporządził. Naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. uzasadniono odmową mocy dowodowej złożonym do

akt kopiom umów i jednocześnie uznaniem za dowód jedynie wykazów tych umów.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej pozwana zarzuciła:

-

naruszenie art. 6 k.c. w zw. z art. 761 § 3 k.c. przez błędne uznanie, że to nie na

powodzie spoczywa ciężar udowodnienia wadliwości zawartych przez pozwaną

umów i przyczyn ich wadliwości,

-

niezastosowanie art. 761 § 3 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji k.c. z dnia

26 lipca 2000 r. w sytuacji, w której brak rezultatu nie został osiągnięty

wyłącznie z przyczyn leżących po stronie powoda,

-

naruszenie art. 65 k.c. uzasadniono błędną wykładnią § 3 aneksu nr 1 z dnia

30.04.1999 r. przez uznanie, że jego zapis rodzi obowiązek zwrotu

wynagrodzenia bez względu na regulację art. 761 § 3 k.c. sprzed 26 lipca

2000 r., a także błędną wykładnię § 2 ust. 2 aneksu nr 1 przez uznanie, że

wynagrodzenie miało charakter wyłącznie prowizyjny,

-

niezastosowanie art. 410 k.c. w zw. z art. 409 k.c. wobec uznania obowiązku

zwrotu przez pozwaną świadczenia pomimo jego zużycia po upływie okresu,

w którym pozwana mogła liczyć się z ewentualnym obowiązkiem jego zwrotu.

W uzasadnieniu kasacji pozwana akcentuje stanowisko, że to na powodzie

spoczywał ciężar wykazania wadliwości kwestionowanych umów, a więc wykazania

przyczyn odmowy otwarcia rachunku czy też odrzucenia umowy przez ZUS,

a w szczególności,

że

przyczyny

te

nie

leżą

po

stronie

powodowej.

Pozwana twierdzi, że to na powodzie spoczywał obowiązek weryfikacji złożonych

przez

pozwaną

umów

przed

dokonaniem

wypłaty

jej

pierwszej

części

wynagrodzenia.

Nadto skarżąca wywodzi, że jej obowiązek zwrotu wynagrodzenia wygasł

z mocy art. 409 w zw. z art. 410 k.c. wobec zużycia przez pozwaną świadczenia

w części niepotrąconej przez powoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Część spośród zgłoszonych zarzutów okazała się zasadna, co skutkowało

uwzględnieniem złożonego przez pozwaną środka zaskarżenia.

Rację ma skarżąca zarzucając naruszenie art. 233 k.p.c. w zw. z art. 245

k.p.c. i art. 391 k.p.c., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy wobec przyjęcia, że umowy zawarte przez pozwaną były wadliwe

z przyczyn wskazanych w przedłożonych wykazach. Zważyć bowiem należy, że

odpisy

wykazów

umów,

zakwestionowanych

przez

sporządzające

wykazy

Powszechne Towarzystwo Emerytalne PZU S.A. zarządzające Funduszem „Złota

Jesień”, stały się podstawą obciążenia pozwanej obowiązkiem zwrotu przez nią

należności otrzymanych wcześniej za zawarte z jej udziałem umowy. Rację ma

skarżąca,

że

wspomniane

wykazy

umów

są

dokumentami

prywatnymi

w rozumieniu art. 245 k.p.c. W tej sytuacji, zważywszy okoliczność, że pozwana

kwestionowała wiarygodność i kompletność dokumentów o takim właśnie

charakterze, to strona powodowa powinna, z mocy art. 253 zd. drugie k.p.c.,

udowodnić ich prawdziwość zważywszy nadto, że w brzmieniu wykazów

wielokrotnie

posłużono

się

sformułowaniami

pozbawionymi

kategorycznego

charakteru i posługującymi się stwierdzaniem prawdopodobieństwa określonych

zdarzeń. W tej sytuacji niezbędne jest przeanalizowanie i ustalenie na podstawie

oryginałów umów rzeczywistych przyczyn odmowy zaakceptowania tych umów

przez Fundusz, jako podstawy nabycia członkostwa w nim tych osób, z którymi

pozwana zawarła umowy, jak też zbadanie kwestii chronologii ich zawarcia w

stosunku do daty zawarcia umów przez innych akwizytorów, a które to umowy

spotkały się z aprobatą Funduszu. Poprawna ocena prawdziwości dokumentów

prywatnych umożliwi eliminację niedopuszczalnego w płaszczyźnie dowodowej

stanu

niepewności,

wynikającego

z

pozbawionych

cechy

stanowczości

sformułowań zawartych w załączonych do akt wykazach, a zawierających

stwierdzenia, że „prawdopodobnie członek OFE podpisał drugą umowę”.

Skoro więc zarzuty naruszenia przepisów art. 233 i art. 245 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. okazały się uzasadnione, i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na

wynik sprawy, przeto z tego już powodu kasację należało uznać za opartą na

usprawiedliwionej

uwzględnienie

drugiej podstawie kasacyjnej. Nie zasługiwał jedynie na

zarzut

naruszenia

art.

k.p.c.,

uzasadniony

błędnym

przesunięciem ciężaru dowodu na pozwaną, bowiem wymieniony przepis nie

reguluje rozkładu ciężaru dowodu, lecz jest źródłem określenia obowiązków stron

i uprawnienia sądu w odniesieniu do zasad gromadzenia materiału dowodowego.

Odniesienie się do zarzutów naruszenia prawa materialnego wymaga

uprzednio wyrażenia aprobaty dla stanowiska Sądu drugiej instancji, iż do wiążącej

strony umowy mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego

o umowie agencyjnej sprzed ostatniej ich zmiany, dokonanej ustawą z dnia 26 lipca

2000 r.

Zasadniczą kwestią dla oceny zasadności zarzutów naruszenia wskazanych

w

kasacji poszczególnych przepisów prawa materialnego jest konieczność

uprzedniego rozstrzygnięcia, czy nieosiągnięcie przez powódkę rezultatu w postaci

bądź to przyjęcia przez Fundusz „Złota Jesień” na członka osoby, z którą pozwana

zawarła umowę o przystąpienie do tego Funduszu, bądź też przyjęcia zgłoszenia

takiej osoby przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, pozbawia pozwaną prawa do

uzyskania od powódki wynagrodzenia niezależnie od oceny przyczyn braku takiego

rezultatu, czy też znajduje tu zastosowanie art. 761 § 3 k.c., który w dacie zawarcia

umowy przyznawał prawo d prowizji agentowi także wówczas, gdy do niewykonania

umowy doszło z przyczyn dotyczących dającego zlecenie.

Dlatego za trafny uznać należało zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. wskutek jego

niezastosowania i doprowadzenia do co najmniej przedwczesnej wykładni § 3

aneksu nr 1 z dnia 30 kwietnia 1999 r. do łączącej strony umowy, bowiem Sąd

Apelacyjny nie rozważył należycie jaka jest rzeczywista treść uzgodnienia

poczynionego przez strony w postanowieniu § 3 aneksu nr 1, zmieniającego

wiążącą strony umowę, w kontekście obowiązującego w dacie jej zawarcia

i zawierającego normę dyspozytywną przepisu art. 761 § 3 k.c.

Niezbędne staje się zatem zbadanie, z zastosowaniem przesłanek art. 65 §

2 k.c., czy strony umowy wyłączyły stosowanie regulacji z art. 761 § 3 k.c. poprzez

generalne obciążenie pozwanej ryzykiem braku oczekiwanego przez powódkę

efektu działalności akwizytorskiej pozwanej, czy też wolą stron było zatrzymanie

przez pozwaną wynagrodzenia w takiej sytuacji, w której wypełniła ona należycie

swoje obowiązki, a mimo tego do przyjęcia na członka Funduszu osoby, z którą

pozwana zawarła umowę, nie doszło z przyczyn dotyczących powódki.

Stanowisko Sądu odwoławczego, iż stwierdzenie 14 przypadków niezasadnego

odrzucenia umów sporządzonych przez pozwaną nie podważa wiarygodności

wykazów złożonych przez powódkę, ani też nie daje podstaw do zaaprobowania

twierdzeń pozwanej o generalnie źle funkcjonującym systemie informatycznym

powódki, nie może być potraktowane jako kategoryczne stwierdzenie Sądu

w kwestii wyłączenia z woli stron regulacji zawartej w art. 761 § 3 k.c. Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie zawiera w tym przedmiocie jednoznacznego stanowiska,

co nie pozwala obecnie na odparcie zarzutu kasacji naruszenia wskutek

niezastosowania art. 65 § 2 k.c. i art. 761 § 3 k.c., w brzmieniu tego ostatniego

z daty zawarcia umowy.

Dopiero określony wynik badania przesądzający o rzeczywistej woli stron w

kwestii

kształtu

umownych

przesłanek

uzasadniających

zapłatę

pozwanej

wynagrodzenia może zaktualizować potrzebę zbadania faktycznych przyczyn, dla

których zawarte z udziałem pozwanej umowy nie zostały zaaprobowane przez

Fundusz. (zob. też wyrok SN z dnia 14 maja 2004 r., sygn. IV CK 291/03, nie publ.).

Chybione okazały się natomiast zarzuty naruszenia art. 410 k.c. w zw. z art.

409 k.c. wskutek ich niezastosowania, bowiem zarzut ten przemilcza fakt

dokonania przez Sąd odwoławczy negatywnych ustaleń odnośnie do wystąpienia

przesłanek pozwalających na ich zastosowanie, a opiera się wręcz na próbie

wykreowania własnych, odmiennych ustaleń, co w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej nie może odnieść zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 3933 § 1 k.p.c.

db