IV CK 564/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 564/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Filomena Barczewska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Zespołu Pulmonologii

i Onkologii w O.

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 lipca 2004 r.,

kasacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w B.

z dnia 17 lipca 2003 r.,

oddala kasację i zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę

1200 (jeden tysiąc dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – Samodzielny Publiczny Zespół Pulmunologii i Onkologii w O.

domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody […] kwoty

39.804,40 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 3 października 2002 r., stanowiącej

jego roszczenie regresowe za spłacone należności z tytułu pełnienia dyżurów

lekarskich w godzinach nadliczbowych, za okres gdy szpital był jednostką

budżetową Skarbu Państwa.

Pozwany wnosząc o oddalenie powództwa zarzucił, że odpowiedzialności

za zobowiązania jednostek służby zdrowia wobec pracowników przejętych w trybie

art. 231 k.p., powstałe przed przekształceniem tych jednostek w samodzielne

publiczne zakłady opieki zdrowotnej, ponosi nowy pracodawca, a nadto że powód

uzyskał na podstawie zawartej między stronami ugody dodatkowe środki

finansowe, które w pełni zaspakajają wszelkie roszczenia finansowe powstałe do

końca 1998 r.

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2003 r. Sąd Okręgowy w O. uwzględnił w

całości powództwo, przyjmując za jego podstawę następujący stan faktyczny.

Z dniem 1 stycznia 1998 r. Specjalistyczny Zespól Gruźlicy, Chorób Płuc

i Onkologii

został przekształcony, na podstawie ustawy z dnia 13 października

1998 r. – przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.

U. Nr 133, poz. 872) w Samodzielny Publiczny Zespół Pulmunologii i Onkologii i

uzyskał z dniem wpisu do rejestru publicznych zakładów opieki zdrowotnej

osobowość prawną. Powód, który przejął zobowiązania jednostek służby zdrowia

Skarbu Państwa w stosunku do przejętych pracowników, powstałe przed jego

przekształceniem, zawarł z tymi pracownikami ugody sądowe i na ich podstawie

wypłacił im w sierpniu 2002 r. drugą ratę wynagrodzenia za godziny nadliczbowe z

tytułu dyżurów pełnionych w okresie od 1 czerwca 1996 r. do 31 lipca 1998 r., w

łącznej kwocie 26.894,80 zł. W dniu 6 września 2000 r. strony zawarły ugodę, w

której Skarb Państwa zobowiązał się do niezwłocznej zapłaty powodowi kwoty

1.437.518,02 zł na zaspokojenie wszelkich roszczeń z tytułu udzielania świadczeń

zdrowotnych do końca 1998 r.

W dokonanej ocenie prawnej powyższych ustaleń Sąd Okręgowy przyjął, że

dopuszczalne jest dochodzenia przez powoda zgłoszonego roszczenia przeciwko

Skarbowi Państwa na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Powód nie był bowiem

dłużnikiem lekarzy, a jedynie działał w ramach obowiązku nałożonego nań przez

przepisy

prawa

pracy,

których

celem

była

ochrona

pracowników

przed

negatywnymi konsekwencjami przekształceń po stronie pracodawcy. To oznaczało,

że niezmienione pozostały zasady następstwa prawnego w sferze stosunków

cywilnoprawnych pomiędzy Samodzielnym Publicznym ZOZ a Skarbem Państwa,

w oparciu o które powód nie mógł się umówić z pozwanym w ugodzie, że zwalnia

go z długu. Zawarcie ugody nie stanowiło oświadczenia woli o przejęciu długu

przez powoda, a jedynie oświadczenie wiedzy o istniejących zobowiązaniach

Skarbu Państwa z okresu, gdy prowadził on szpital w formie jednostki budżetowej.

Sąd Okręgowy oddalił zarzuty pozwanego skierowane przeciwko wysokości kwot

wynagrodzenia objętych ugodami zawartymi z pracownikami wskazując, że Skarb

Państwa występował w procesach zakończonych tymi ugodami w charakterze

interwenienta ubocznego i wówczas ich wysokości nie kwestionował, a czyni to

dopiero obecnie gdy ugody zostały już wykonane.

W apelacji od powyższego wyroku pozwany podnosił zarzuty:

– naruszenia art. 40 § 1 k.c. i art. 518 § 1 pkt 1 k.c. przez przyjęcie, że SPZZ,

który pokrył zobowiązania z tytułu roszczeń pracowniczych wynikających z jego

działalności prowadzonej w formie jednostki Skarbu Państwa, za które w okresie

jego istnienia odpowiedzialny był Skarb Państwa, może dochodzić od Skarbu

Państwa roszczenia zwrotnego;

– naruszenia art. 190 ust. 3 Konstytucji RP i art. 71 ustawy z 1 sierpnia 1997 r.

o Trybunale Konstytucyjnym przez przyjęcie, że przepis § 12 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obowiązków

i uprawnień pracowników zatrudnionych w służbie zdrowia (Dz. U. Nr 51,

poz. 326, ze zm.) nie znajduje zastosowania do roszczeń lekarzy z tytułu

wynagrodzenia za dyżury lekarskiego pełnione w okresie od czerwca 1996 r. do

maja 1999 r. mimo, że przepis ten, wobec stwierdzenia jego niezgodności

z Konstytucją, przestał obowiązywać z dniem 20 maja 1999 r.

Sąd Apelacyjny w B. nie podzielił tych zarzutów i zaskarżonym obecnie

wyrokiem z dnia 17 lipca 2003 r oddalił apelację pozwanego.

Z punktu widzenia podstaw, nam których oparta została wniesiona od tego

wyroku kasacja pozwanego, istotne są przyczyny uznania za bezzasadny,

ponowionego w niej, pierwszego z zarzutów apelacji. W tym zakresie Sąd

Apelacyjny wypowiedział pogląd, że przewidziana w art. 80 ust. 1 ustawy z dnia

13 października 1998 r. odpowiedzialność Skarbu Państwa stanowi samodzielną

podstawę odpowiedzialności za konkretne zobowiązania Skarbu Państwa powstałe

do 31 grudnia 1998 r., będące zobowiązaniami finansowymi państwowych

jednostek budżetowych, przejmowanych przez jednostki samorządu terytorialnego.

Samodzielna

odpowiedzialność

Skarbu

Państwa

w

oparciu

tę

podstawę

„nie kłóci się” z odpowiedzialnością nowego pracodawcy w oparciu o art. 23 1 § 2

k.p. Z istoty zapisu art. 231 § 2 k.p. wynika, że pracownicy mogli wystąpić ze swoim

roszczeniem zarówno w oparciu o przepisy k.p., jak i w oparciu o przepisy ustawy

z dnia 13 października 1998 r. przeciwko Skarbowi Państwa (solidarność

nieprawidłowa). Zakład pracy był zobowiązany do zapłaty należnego pracownikom

wynagrodzenia za dyżury w godzinach nadliczbowych i to jego zobowiązanie

wynikało wprost z ustawy, chociaż de facto nie było ono jego własnym

zobowiązaniem, gdy dotyczyło okresu poprzedzającego jego powstanie, a o jego

przejęciu zadecydował kodeks pracy. Materialnie zatem dług był przynależny do

zlikwidowanej jednostki budżetowej, finansowanej w oparciu o odrębne przepisy.

Zasadnie więc – jak ocenił Sąd Apelacyjny – Sąd pierwszej instancji przyjął, że

powód, który zapłacił dług pozwanego, nie będący jego własnym długiem, nabył

roszczenie regresowe na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

Kasacja pozwanego podnosi zarzuty:

– naruszenia przepisów art. 518 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 40 § 1 k.c. poprzez

błędne zastosowanie i art. 231 § 2 k.p. w zw. z art. 40 k.c. przez jego

niezastosowanie

tj.

przyjęcie,

iż

w

przypadku

przejęcia

pracowników

zlikwidowanej jednostki budżetowej spłata zobowiązań wobec tych pracowników

stanowi spłatę cudzego długu i w konsekwencji obciąża Skarb Państwa,

a w szczególności co do uznania, iż Skarb Państwa jest osobą trzecią

w rozumieniu przepisu art. 518 § 1 pkt 1 k.c., która spłacając wierzyciela nabyła

do wysokości zapłaty spłaconą wierzytelność;

– naruszenia art. 80 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. – przepisy

wprowadzające ustawy reformujące administracje publiczną przez przyjęcie, że

strona skarżąca ponosi pełną odpowiedzialność za zobowiązania zakładów

opieki zdrowotnej ze stosunku pracy powstałe do 31 grudnia 1998 r. na mocy

tego przepisu.

W uzasadnieniu zarzutów podnosił, że o ile można zaakceptować linię

orzecznictwa Sądu Najwyższego, zgodnie z którą Skarb Państwa ponosi

odpowiedzialność za zobowiązania deliktowe zakładów opieki zdrowotnej przed ich

przekształceniem w jednostki samodzielne, to budzi poważną wątpliwość istnienie

takiej odpowiedzialności w przypadku zobowiązań wynikających ze stosunku pracy

pracowników przejętych w trybie art. 231 k.p. Zdaniem pozwanego, konsekwencją

zastosowania normy art. 231 § 2 k.p. jest przejęcie długu nie tylko w sposób

formalny,

ale

także

materialny.

Przemawia

za

tym

zastosowanie

przez

ustawodawcę formuły solidarnej odpowiedzialności starego i nowego pracodawcy.

Solidarna odpowiedzialność pracodawców, z których każdy spłaca własny dług

oraz użyty zwrot, iż nowy pracodawca staje się stroną w dotychczasowych

stosunkach pracy, poddaje w wątpliwość konstrukcję uznania nowego pracodawcy

za osobę trzecią w rozumieniu art. 518 § 1 k.c. Przepis ten ma na celu szczególne

zabezpieczenie osoby spłacającej cudzy dług, za który jest odpowiedzialna

osobiście, jeżeli łączy ją z wierzycielem umowa, bądź jej wstąpienie w prawa

dłużnika następuje z ustawy. W takiej sytuacji osoba, która spłaca wierzyciela

zajmuje automatycznie jego miejsce.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sadu Okręgowego i przekazania sprawy

temu

Sądowi

do

ponownego

rozpoznania

postępowania za wszystkie instancje.

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowiące istotę sporu, powstałego na tle zarzutów rozpoznawanej kasacji,

zagadnienie czy samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej

powstałemu

z

przekształcenia

publicznego

zakładu

opieki

zdrowotnej

prowadzonego w formie jednostki budżetowej Skarbu Państwa, który spełnił

świadczenie z tytułu wynagrodzenia pracownika za okres jego pracy w tym

zakładzie przed przekształceniem, przysługuje roszczenie do Skarbu Państwa

o zwrot spełnionego świadczenia było już przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego w tym w szczególności, w uchwale z dnia 8 października 2003 r.,

III CZP 64/03 (OSNC 2004, nr 7-8, poz. 108). W uchwale tej, podjętej w sprawie

toczącej się między tymi samymi stronami, Sąd Najwyższy udzielił pozytywnej

odpowiedzi

na

przedstawione

zagadnie,

przedstawiając

wszechstronne

i wyczerpujące uzasadnienie wyrażonego w niej poglądu, w którym rozstrzygnął

także kwestie objęte zarzutami kasacji pozwanego. Stwierdził, że przepis art. 80

ustawy z dnia 13 października 1998 r. wyraża ogólną zasadę odpowiedzialności

Skarbu Państwa za wszelkie zobowiązania wynikające z działalności państwowych

jednostek budżetowych i zakładów budżetowych przejmowanych przez jednostki

samorządu terytorialnego, powstałe do dnia 31 grudnia 1998 r., w tym także za

zobowiązania tych jednostek, które przed ich przejęciem uległy przekształceniu.

Przepis ten ma zastosowanie do wynikających ze stosunku pracy zobowiązań

publicznych zakładów opieki zdrowotnej, prowadzonych w formie jednostki

budżetowej, powstałych przed ich przekształceniem w samodzielne publiczne

zakłady opieki zdrowotnej, także wówczas, gdy przekształcenie to nastąpiło przed

dniem 1 stycznia 1999 r. Wskazał, że za zobowiązania te ponosi odpowiedzialność

zarówno Skarb Państwa jak i samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jako

pracodawca. Wzajemną relację między tymi dwoma podmiotami określił jako opartą

na konstrukcji odpowiedzialności in solidum. Podkreślił, iż celem unormowania

zawartego w art. 231 k.p., było zapewnienie ochrony interesom pracowniczym

i wzgląd na to oraz przyjęta w prawie pracy konstrukcja zakładu pracy

zadecydowały o obciążeniu samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

obowiązkiem spełnienia świadczenia, który w odmiennym razie – zgodnie z zasadą

braku sukcesji zobowiązań – obciążałaby Skarb Państwa. Powyższe wywody

doprowadziły Sąd Najwyższy do wniosku, że dług który jest w istocie długiem

Skarbu

Państwa

samodzielny

spłaca,

publiczny

wykonując

zakład

opieki

równocześnie

zdrowotnej,

własne

to

zaś

zobowiązanie,

upoważnia

do

zastosowanie do opisanej sytuacji konstrukcji długu formalnie własnego, ale

materialnie cudzego. Jej zastosowanie pozwala z kolei na przyjęcie, że

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, spełniając świadczenie z tytułu

wynagrodzenia pracownika spłaca cudzy dług w rozumieniu art. 518 § 1 pkt 1,

będąc w znaczeniu w nim użytym osobą trzecią. Powyższy wywód doprowadził Sąd

Najwyższy do konkluzji, że przepis art. 518 § 1 pkt 1 k.c. może stanowić podstawę

roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej do Skarbu

Państwa o zwrot spełnionego świadczenia.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela stanowisko uchwały

z dnia 8 października 2003 r., zarówno odnośnie do jej tezy jak i motywacji

wyrażonego w niej poglądu. Powołana w niej argumentacja prawna – przytoczona

in ekstenso za uzasadnieniem uchwały – przesądza o uznaniu, że wniesiona

kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw, co prowadzi do jej oddalenia,

stosownie do art. 39312 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 393 19 k.p.c.

jk