IV CK 502/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 502/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 czerwca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Grzelka (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Mirosława Wysocka

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa Z. G. i H. G.

przeciwko Przedsiębiorstwu W. Spółce z o.o. w G.

o wydanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 czerwca 2004 r.,

kasacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 13 listopada 2002 r., sygn. akt III Ca [...],

I. uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I (pierwszym) w części

oddalającej apelację od wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia

8 marca 2002 (sygn. akt I C [...]) w zakresie oddalającym

żądanie

zasądzenia

odszkodowania

za

bezumowne

korzystanie z gruntu oraz w pkt. II (drugim) i w tej części

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego

rozpoznania

i

orzeczenia

o

kosztach

postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego;

II. oddala kasację w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji, po ponownym rozpoznaniu sprawy, oddalił

powództwo o wydanie nieruchomości oraz o zasądzenie odszkodowania za

bezumowne korzystanie z gruntu, ustalając zarazem że pozwany ani nie wykazał

okoliczności dotyczących uzyskania zgody na wejście na nieruchomość powodów

celem wybudowania kolektora, ani wypłacenia im odszkodowania. W ocenie tego

Sądu, zajęcie przez pozwanego pod kolektor części nieruchomości powodów nie

pozbawiło ich możliwości korzystania z nieruchomości, a zatem brak jest

naruszenia posiadania przez pozwanego, ponieważ powodowie nie zostali

pozbawieni władania rzeczą. Konsekwencją stwierdzenia braku pozbawienia

powodów przez pozwanego władania ich nieruchomością, a tym samym braku

zasadności samego roszczenia windykacyjnego, jest stwierdzenie bezzasadności

żądań zapłaty wynagrodzenia na podstawie art. 224 i 225 k.c., regulujących

korzystanie z rzeczy przez posiadacza w okresie pozbawienia właściciela

możliwości korzystania z rzeczy. Natomiast możliwość żądania odszkodowania na

ogólnych zasadach reżimu deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej nie

została

wykorzystana,

bo

powodowie

nie

wykazali

przesłanek

tej

odpowiedzialności, stwierdził Sąd pierwszej instancji.

Apelację powodów od tego wyroku oddalił Sąd drugiej instancji wyrokiem z

dnia 13 listopada 2002 r. W ocenie Sądu odwoławczego, trafny jest pogląd Sądu

Rejonowego,

że

przebieg

kolektora

pozwanego

przez

podziemną

część

nieruchomości powodów nie jest władaniem rzeczą o jakim mowa w art. 222 § 1

k.c. Za bezsporny uznał Sąd Okręgowy fakt, że pozwany nie włada nieruchomością

powodów, a okoliczność, że w podziemnej części tej nieruchomości przebiega

kolektor, będący częścią przedsiębiorstwa pozwanego, nie oznacza, że pozwany

włada faktycznie tą częścią nieruchomości. Odwołując się do podstawy faktycznej

powództwa, Sąd drugiej instancji wskazał na ewentualną zasadność roszczenia

negatoryjnego określonego w art. 222 § 2 k.c., które jednak, jako nie objęte

zakresem żądań pozwu, nie mogło być przedmiotem rozpoznania. Brak podstaw do

uwzględnienia roszczenia windykacyjnego przesądził o bezzasadności roszczeń

uzupełniających

o

zapłatę

wynagrodzenia

za

bezumowne

korzystanie

z

nieruchomości, a opartych na podstawie art. 224 § 2 i art. 225 k.c., stwierdził Sąd

odwoławczy.

Nadto roszczenie o zapłatę należnego powodom odszkodowania nie zostało

wykazane przez powodów co do wysokości, skonkludował Sąd Okręgowy.

W kasacji powodów, opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej, zarzucono

naruszenie art. 140 k.c., art. 222 § 1 k.c. przy zastosowaniu art. 49 k.c., przez ich

błędną wykładnię wskutek przyjęcia, że zajęcie podziemnej części nieruchomości,

przez umieszczenie w niej urządzenia stanowiącego własność pozwanego, nie jest

władaniem częścią nieruchomość lecz jedynie naruszeniem własności „w inny

sposób”. Zarzut naruszenia przepisów art. 224 § 2 k.c. i art. 225 k.c. uzasadniono

bezpodstawnym przyjęciem, że korzystanie w opisany sposób z cudzej

nieruchomości bez jakiegokolwiek tytułu prawnego nie daje podstaw do przyznania

wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Wreszcie, obrazę art. 64 ust. 2 i 3

Konstytucji RP oraz art. 1 protokołu dodatkowego nr 1 do Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności uzasadnili skarżący odmową udzielenia

im ochrony prawnej, przy takim faktycznym ograniczeniu ich prawa własności, które

powoduje naruszenie istoty tego prawa.

W uzasadnieniu kasacji powodowie wywodzą, że przebieg rurociągu

uniemożliwia im korzystanie z zajętej przez rurociąg części nieruchomości

pozbawiając ich władztwa nad tą częścią nieruchomości, bowiem władanie rzeczą

oznacza w szczególności korzystanie z niej z wyłączeniem korzystania przez inne

osoby. Tymczasem korzystanie przez pozwanego z tej części nieruchomości

powodów jest równoznaczne z wyłączeniem możliwości korzystania z niej przez

powodów, bowiem nie można oddzielić od siebie posiadania urządzenia

stanowiącego część przedsiębiorstwa od posiadania tej części nieruchomości,

która przez to urządzenie jest zajęta.

Zdaniem powodów, osoba korzystająca z cudzej nieruchomości jako

właściciel urządzenia, w sytuacji gdy istnienie tego urządzenia uniemożliwia

właścicielowi nieruchomości korzystanie z przedmiotu jego własności, winna

zapłacić za korzystanie z cudzej rzeczy na podstawie art. 224 § 2 i art. 225 k.c.,

bowiem sposób korzystania z nieruchomości powodów przez pozwanego

odpowiada pojęciu posiadania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługiwała w części na uwzględnienie wobec zasadności

niektórych spośród zgłoszonych w niej zarzutów.

Naruszenie własności może przybierać różną postać, a mianowicie może

polegać na pozbawieniu właściciela faktycznego władztwa na rzeczą, bądź na

naruszeniu własności w inny sposób, polegający zwłaszcza na ograniczeniu

właściciela w korzystaniu z rzeczy w porównaniu ze stanem sprzed naruszenia lub

na utrudnianiu mu tego korzystania. Roszczenie windykacyjne może zostać

uwzględnione tylko wówczas, gdy naruszenie własności polega na pozbawieniu

właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą. Każdy inny sposób naruszenia prawa

własności, a w szczególności zachowanie skutkujące ograniczeniem właścicielowi

jego faktycznego władztwa nad rzeczą nie stanowi przesłanki uwzględnienia

powództwa na podstawie art. 222 § 1 k.c., co oczywiście nie jest przecież

równoznaczne z pozbawieniem go ochrony petytoryjnej. Trafnie uznał Sąd drugiej

instancji, że bezsporny fakt lokalizacji kolektora pozwanego w podziemnej części

nieruchomości powodów nie jest władaniem rzeczą o którym mowa w art. 222 § 1

k.c. Podzielić należy w tym zakresie stanowisko Sądu odwoławczego, że

okoliczność, iż fragment podziemnej części nieruchomości powodów zajęty jest

przez kolektor, będący częścią przedsiębiorstwa pozwanego, nie oznacza, że

pozwany włada faktycznie tą częścią nieruchomości w taki sposób, który zarazem

pozbawił powodów faktycznego władztwa nad tą częścią ich nieruchomości.

Powodowie mają bowiem wolny wstęp i możliwość korzystania także z tej części

nieruchomości, w podziemnym fragmencie której znajduje się kolektor pozwanego,

co oznacza, że nie zostali oni pozbawieni faktycznego władztwa nad tą częścią

nieruchomości. Z tej przyczyny zasadnie uznał Sąd odwoławczy, że nie było

podstaw do uwzględnienia apelacji w zakresie kwestionującym oddalenie

powództwa windykacyjnego. Fakt lokalizacji kolektora pozwanego na pewnym

odcinku podziemnej części nieruchomości powodów niewątpliwie narusza w

określony

sposób

ich

prawo

własności,

bowiem

zawęża

im

możliwość

nieograniczonego korzystania z tej części nieruchomości, np. przez zakaz

posadowienia budynku na tej właśnie części. Ochrona przed naruszeniem

własności w taki sposób, choć oczywiście możliwa w ramach ochrony petytoryjnej,

nie może być skutecznie realizowana przy pomocy skargi windykacyjnej, bowiem

zachowanie pozwanego nie polega na pozbawieniu właściciela faktycznego

władztwa na rzeczą, ale na ograniczeniu mu tego władztwa, choć w daleko idącym

zakresie. Zarzuty kasacji naruszenia art. 140 k.c. i art. 222 § 1 k.c. przez ich błędną

wykładnię okazały się więc nieusprawiedliwione, bowiem zajęcie fragmentu

podziemnej części nieruchomości powodów przez umieszczenie w nim urządzenia

stanowiącego własność pozwanego, jest takim władaniem przez pozwanego tą

częścią nieruchomości, które nie pozbawia powodów faktycznego nad nią

władztwa, lecz niewątpliwie narusza ich prawo własności w inny sposób.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art. 393 12

k.p.c. w zakresie kwestionującym oddalenie apelacji powodów od wyroku Sądu

pierwszej instancji oddalającego powództwo windykacyjne.

Kasacja okazała się natomiast usprawiedliwiona w zakresie zarzutu obrazy

przepisów art. 224 § 2 k.c. i art. 225 k.c. poprzez odmowę ich zastosowania

wskutek

błędnej

wykładni.

Nie

zasługuje

na

aprobatę

stanowisko

Sądu

odwoławczego wyrażone stwierdzeniem, że skoro powodom nie przysługuje wobec

pozwanego skuteczne roszczenie windykacyjne, to także roszczenia uzupełniające,

a wynikające z przepisów art. 224 § 2 k.c. i art. 225 k.c., nie mogły zostać

uwzględnione. W orzecznictwie zwrócono już uwagę na brak bezwzględnego

uzależnienia

dopuszczalności

korzystania

z

roszczeń

uzupełniających

od

równoczesnego dochodzenia wyłącznie roszczeń windykacyjnych. W wyroku z dnia

11 lutego 1998 r., sygn. akt III CKN 354/97 (niepubl.) Sąd Najwyższy stwierdził, że

właściciel może dochodzić tzw. roszczeń uzupełniających, o których mowa w art.

224-225 k.c., także wówczas, gdy żąda jednocześnie nie wydania działki, ale jej

„wykupu” na podstawie art. 231 § 2 k.c.

Przepisy art. 224 i następne k.c. regulują bowiem stosunki bezumowne

w każdej takiej sytuacji, w której rzecz znalazła się w jakikolwiek pozaumowny

sposób w samoistnym posiadaniu (współposiadaniu) niewłaściciela. Wyłącznym

źródłem i przyczyną roszczeń wynikających z przepisów art. 224-225 k.c. jest więc

jedynie samoistne posiadanie cudzej rzeczy, które nie jest tożsame tylko z

pozbawieniem właściciela wszystkich elementów faktycznego władztwa nad rzeczą,

ale może także polegać na takim korzystaniu z rzeczy przez niewłaściciela, które

narusza prawo własności w inny sposób, aniżeli pozbawiający właściciela

faktycznego władztwa. Moment powstania przewidzianego w art. 224 § 2 k.c.

obowiązku samoistnego posiadacza zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z cudzej

rzeczy

nie

został

bowiem

uzależniony

od

uwzględnienia

roszczenia

windykacyjnego, lecz jedynie od dowiedzenia się o wytoczeniu powództwa, którego

przedmiotem jest takie roszczenie. Skoro więc powstanie obowiązku zapłaty

wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy następuje z mocy art. 224 § 2 k.c. już z

chwilą dowiedzenia się o wytoczeniu powództwa windykacyjnego to oznacza to, że

ustawodawca uniezależnił ten obowiązek od wyniku merytorycznej oceny

zasadności powództwa o wydanie rzeczy. Innymi słowy, brak przesłanek

uzasadniających możliwość uwzględnienia roszczenia windykacyjnego nie oznacza

wygaśnięcia powstałego już wcześniej obowiązku samoistnego posiadacza zapłaty

właścicielowi wynagrodzenia za korzystanie z jego rzeczy.

Kasacja okazała się więc uzasadniona w odniesieniu do zarzutu naruszenia

art. 224 § 2 k.c. i art. 225 k.c., wobec czego Sąd Najwyższy, działając na podstawie

art. 39313 § 1 k.p.c., uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację od

wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego roszczenie o zapłatę wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z gruntu.

jk