IV CK 408/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 408/05

POSTANOWIENIE

Dnia 29 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości „A.”

Spółki z o.o.

przy uczestnictwie „S.” GmbH z siedzibą w B. (Niemcy) i "T." Spółki z o.o.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 marca 2006 r.,

kasacji wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 17 listopada 2004 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

w

G. do

ponownego

rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

oraz

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dokonał w dniu 3 października 2001 r. wpisu hipoteki

kaucyjnej (w dziale IV księgi wieczystej nr [...]) do kwoty 600 000 DEM, zgodnie z

wnioskiem A. Spółki z o.o. z dnia 8 sierpnia 2000 r. Hipotekę tę wpisano na rzecz

S.. GmbH (Niemcy). Podstawę wniosku o wpis stanowiło oświadczenie o

ustanowieniu hipoteki w akcie notarialnym z dnia 26 lipca 2000 r. W dziele II księgi

wieczystej [...] w dniu 25 czerwca 2003 r. wpisano jako właściciela – „T.” – Spółkę

z o.o. na podstawie umowy o przeniesienie własności nieruchomości.

W apelacji od wpisu z dnia 3 października 2001 r. wnioskodawca (Syndyk

Masy Upadłości wnioskodawcy) wskazywał na naruszenie art. 27 prawa

upadłościowego z 1934 r. Podniósł, że w dniu 12 września 2000 r. ogłoszono

upadłość wnioskodawcy, a w dniu 13 września tego roku o takiej upadłości

powiadomiony został sąd wieczystoksięgowy. Uczestnik postępowania (wierzyciel

hipoteczny) wnosił o oddalenie apelacji jako nieuzasadnionej.

Sąd Okręgowy oddalił apelację, przyjmując ogólnie, że przepis art. 27 prawa

upadłościowego z 1934 r. nie ma zastosowania w danej sprawie. Przepis ten

obejmuje bowiem tylko takie postacie hipoteki, które powstają w sposób

niezależny, bez współdziałania właściciela nieruchomości. W niniejszej sprawie

właściciel nieruchomości złożył oświadczenie o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej

i następnie sam wniósł o dokonanie wpisu tej hipoteki. Nie jest możliwe

dokonywanie wykładni rozszerzającej omawianego przepisu. Nie bez znaczenia też

pozostaje treść art. 26 prawa upadłościowego, który reguluje materialno-prawną

skuteczność czynności prawnej dokonanej w przedmiocie ustanowienia hipoteki.

Skuteczność ta bowiem nie może być badana przez sąd wieczystoksięgowy z racji

ograniczonej kognicji tego sądu (art. 628 § 2 k.p.c.).

W kasacji wnioskodawcy (Syndyka) zakwestionowano wykładnię art. 27

prawa upadłościowego dokonaną przez Sąd drugiej instancji. W

ocenie

skarżącego, przepis ten obejmuje także hipotekę kaucyjną. Oznacza to, że wpis

hipoteki kaucyjnej nie może nastąpić na nieruchomości upadłego po ogłoszeniu

upadłości, nawet wówczas, gdyby wniosek o wpis został złożony przez upadłego

(przyszłego) jeszcze przed ogłoszeniem upadłości. W rezultacie skarżący wnosił

o zmianę zaskarżonego wpisu i wykreślenie hipoteki kaucyjnej, ewentualnie –

o uchylenie zaskarżonego postanowienia o wpis i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie pojawiła się kwestia zasięgu zastosowania przepisu art.

27 prawa upadłościowego z 1934 r. Zgodnie z tym przepisem, po ogłoszeniu

upadłości żaden wierzyciel nie może uzyskać przeciwko upadłemu prawa zastawu

ani wpisu do księgi wieczystej lub wpisu w rejestrze celem zabezpieczenia

wierzytelności, chociażby powstała ona przed ogłoszeniem upadłości. Z ustaleń

dokonanych przez sądy wynika to, że wpis hipoteki kaucyjnej nastąpił po

ogłoszeniu upadłości wnioskodawcy. Sąd Okręgowy – konstatując istnienie różnic

interpretacyjnych odnośnie do zakresu zastosowania art. 27 prawa upadłościowego

– opowiedział się za stanowiskiem, zgodnie z którym przepis ten nie obejmuje

hipoteki ustanowionej dobrowolnie przez dłużnika, w tym też – hipoteki kaucyjnej.

Omawiany przepis obejmuje natomiast hipoteki ustanowione wbrew woli upadłego.

Stanowiska takiego nie można podzielić. W literaturze nowszej oraz

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. up. postanowienia z dnia 22 stycznia

2002 r., IV CKN 1805/00, nie opublik.) przytoczono wystarczająco doniosłe

argumenty, które mogą przemawiać za przyjęciem opinii, zgodnie z którą przepis

art. 27 prawa upadłościowego z 1934 r. ma zastosowanie także do hipoteki

umownej, w tym – do hipoteki kaucyjnej.

Za stanowiskiem prezentowanym przez Sąd Okręgowy nie przemawia

językowo – stylistyczne ujęcie przepisu art. 27 prawa upadłościowego z 1934 r.

Użyte w nim sformułowanie „przeciwko upadłemu” nie może być uznane za

tożsame z wyrażeniem „wbrew woli upadłego” (dłużnika). Z natury swej każdy

rodzaj hipoteki – niezależnie od źródła jej

powstania – jest zabezpieczeniem

rzeczowym ustanowionym właśnie przeciwko upadłemu dłużnikowi (podobnie też

np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2002 r.,

IV CKN 1805/00). Jeżeli zatem w art. 27 prawa upadłościowego nie zróżnicowano

wyraźnie zabezpieczeń hipotecznych w zakresie możliwości ich ustanowienia

po ogłoszeniu upadłości dłużnika, to nie ma podstaw do twierdzenia, że sam

sposób ustanowienia hipoteki (umowny lub pozaumowny) mógłby mieć w tym

względzie znaczenie decydujące.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1994 r., III CZP 4/94 (OSNC

1994, nr 9, poz. 170) wskazano m.in. na to, że prawny sens art. 27 prawa

upadłościowego z 1934 r. polega na „zamrożeniu reszty majątku upadłego” w celu

zaspokojenia

wszystkich

wierzycieli

upadłego.

Ogólny

cel

postępowania

upadłościowego eliminuje zatem możliwość przyznania zróżnicowanej ochrony

prawnej wierzycielom hipotecznym w zależności od sposobu ustanowienia

zabezpieczenia hipotecznego.

Należy zwrócić uwagę na to, że także de lege lata sformułowano jako

zasadę zakaz obciążania składników masy upadłości, m.in. hipoteką (bez

różnicowania jej postaci) w celu zabezpieczenia wierzytelności, chociażby

wierzytelność powstała przed ogłoszeniem upadłości (art. 81 ust. 1 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r., - Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. nr 60, poz. 535 ze

zm.). Wyłączenie tej zasady następuje jedynie wówczas, gdy wniosek o wpis

hipoteki został złożony w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku

o ogłoszenie upadłości (art. 81 art. 1 ustawy z 2003 r.).

W konkluzji należy uznać, że przepis art. 27 prawa upadłościowego z 1934 r.

miał zastosowanie także do umownej hipoteki kaucyjnej. Po ogłoszeniu upadłości

dłużnika niedopuszczalny jest wpis hipoteki kaucyjnej na nieruchomości upadłego,

nawet gdyby wniosek o wpis (jak w niniejszej sprawie) został złożony przed

ogłoszeniem upadłości.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie.