IV CK 4/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 5 maja 2005 r., IV CK 4/05

Jeżeli rękojmia, o której mowa w art. 962 k.p.c., zostaje wpłacona za

pomocą przekazu pocztowego, jej złożenie następuje w chwili doręczenia

adresatowi (komornikowi lub sądowi) kwoty pieniężnej określonej w tym

przekazie.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Powszechnej Kasy

Oszczędności B.P. SA, Oddziału Regionalnego w O. przeciwko dłużniczce

Honoracie S. przy udziale Jagody Małgorzaty S. i Janiny P. o egzekucję z

nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu

5 maja 2005 r. kasacji uczestniczki postępowania Jagody Małgorzaty S. od

postanowienia Sądu Okręgowego w Elblągu z dnia 30 września 2004 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

W dniu 11 maja 2004 r. została przeprowadzona druga licytacja

nieruchomości należącej do dłużniczki Honoraty S., przeciwko której toczyła się

egzekucja świadczeń pieniężnych na rzecz wierzyciela Powszechnej Kasy

Oszczędności B.P., Oddziału Regionalnego w O. Do licytacji przystąpiła Janina P.,

która nabyła licytowaną nieruchomość za kwotę 25 000 zł, sędzia nadzorujący

licytację odmówił natomiast dopuszczenia do udziału w licytacji Jagodzie

Małgorzacie S. W jej imieniu stawił się pełnomocnik, który okazał dowód nadania

przekazu pocztowego na konto komornika z dnia 11 maja 2004 r., a więc z dnia

licytacji, którym przekazana została rękojmia w wysokości 3682,30 zł.

Postanowieniem z dnia 13 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w Elblągu udzielił

przybicia nieruchomości na rzecz licytanta Janiny P. W uzasadnieniu wskazał, że w

dniu licytacji na koncie komornika znajdowała się jedynie rękojmia wpłacona przez

Janinę P., natomiast nie było możliwe ustalenie, czy wpłynęła rękojmia od Jagody

Małgorzaty S. Zdaniem Sądu, rękojmia powinna być uiszczona najpóźniej w chwili

rozpoczęcia licytacji, a w chwili rozpoczęcia przetargu powinna istnieć możliwość jej

ustalenia przez komornika lub sąd. Samo nadanie przekazu pocztowego w dniu

licytacji, bez ustalenia, czy kwota ta wpłynęła na konto komornika lub sądu, nie

spełnia wymogu wpłaty rękojmi w gotówce (art. 962 § 2 k.p.c.). Jagoda Małgorzata

S. nie dopełniła obowiązku wpłacenia rękojmi i z tego względu nie dopuszczono jej

do udziału w licytacji. Dodatkowo Sąd wskazał, że nadana przekazem kwota nie

wpłynęła do dnia wydania postanowienia, tzn. do dnia 13 maja 2004 r.

Zażalenie uczestniczki zostało oddalone postanowieniem Sądu Okręgowego

w Elblągu z dnia 30 września 2004 r., który przypomniał, że przystępujący do

przetargu jest obowiązany złożyć rękojmię w wysokości jednej dziesiątej sumy

oszacowania, a celem rękojmi jest zabezpieczenie pokrycia ewentualnych kosztów

postępowania egzekucyjnego, gdyby nabywca nie wykonał warunków licytacyjnych,

a przede wszystkim nie uiścił ceny nabycia.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że rękojmia ma być złożona w

gotówce lub w postaci książeczki oszczędnościowej, jednak wobec rozwoju obrotu

bankowego w praktyce dopuszcza się również inne formy uiszczenia rękojmi. Nie

może jednak budzić wątpliwości, że fakt uiszczenia rękojmi musi być możliwy do

potwierdzenia najpóźniej w momencie zgłoszenia gotowości przystąpienia do

przetargu. Dowód przedstawiony przez pełnomocnika Jagody Małgorzaty S. nie

wykazywał, że rękojmia wpłynęła na konto komornika, tylko zaś w ten sposób

można rozumieć określenie „złożenie rękojmi". Skoro kwota nadana przekazem

przez Jagodę Małgorzatę S. nie wpłynęła na konto komornika w dniu licytacji,

skarżąca nie mogła być dopuszczona do przetargu w charakterze licytanta.

Sąd Okręgowy wskazał także, że zgodnie z art. 987 i 988 k.p.c., regułą jest

ogłoszenie postanowienia o przybiciu niezwłocznie po ukończeniu przetargu, a

odstępowanie od tej reguły może nastąpić jedynie z ważnych przyczyn. Z zasadami

tymi kolidowałoby zaakceptowanie praktyki dopuszczania do udziału w przetargu

osób, które nie spełniły warunku złożenia rękojmi najpóźniej w momencie

przystąpienia przez nie do licytacji.

Kasacja uczestniczki Jagody Małgorzaty S. oparta została na obu

podstawach. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca

wskazała naruszenie art. 9215 k.c. polegające na zajęciu stanowiska, że przyjęty

przez przekazanego przekaz pocztowy nie stanowi dowodu złożenia rękojmi. W

ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania wskazano naruszenie art.

962 k.p.c. przez odmowę dopuszczenia do licytacji uczestnika z powołaniem się na

niezłożenie rękojmi oraz art. 997 i art. 385 w związku z art. 397 § 2 i art. 13 § 2

k.p.c. przez zaakceptowanie przez sąd drugiej instancji błędnego orzeczenia Sądu

pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Artykuł 962 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili licytacji

przewidywał, że rękojmię należy złożyć w gotówce albo w postaci książeczki

oszczędnościowej. Nie budziło jednak w praktyce wątpliwości, że rękojmia może

zostać złożona także w inny sposób, w szczególności przy wykorzystaniu

instrumentów obrotu bezgotówkowego. Najczęściej w grę wchodzi złożenie

polecenia przelewu przez osobę mającą uiścić rękojmię. Takie stanowisko zostało

zresztą potwierdzone przez ustawodawcę, gdyż ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 172, poz. 1804) skreślony został § 2 w art. 962 k.p.c. W ten sposób

ustawodawca zrezygnował z określenia sposobu złożenia rękojmi.

Problem określenia chwili spełnienia świadczenia z wykorzystaniem obrotu

bezgotówkowego nie jest nowy i nie dotyczy jedynie rozważanej kwestii uiszczenia

rękojmi przez osobę, która chce wziąć udział w licytacji. W orzecznictwie

zagadnienie to pojawiło się w odniesieniu do dwóch zasadniczych sytuacji:

spełnienia świadczenia przez dłużnika w ramach łączącego strony stosunku

obligacyjnego oraz uiszczenia opłaty sądowej.

Co do pierwszej sytuacji przyjmuje się, że spełnienie świadczenia

bezgotówkowego następuje w dniu uznania rachunku bankowego wierzyciela,

chyba że strony stosunku zobowiązaniowego postanowiły inaczej (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 4 stycznia 1995 r., III CZP 164/94, OSNC 1995, nr 4, poz. 62),

jeżeli zaś prowadzona już jest egzekucja mająca na celu zaspokojenie wierzyciela,

to spełnienie świadczenia na rzecz wierzyciela następuje w chwili uznania rachunku

bankowego komornika (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 1999 r., II CKN

394/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 30).

W odniesieniu do uiszczania opłat sądowych stanowisko orzecznictwa jest

nieco odmienne, gdyż przyjmuje się, że dla dochowania terminu do uiszczenia

opłaty decydująca jest data złożenia polecenia przelewu w banku, a nie data

uznania rachunku bankowego właściwego sądu. Dokonuje się jedynie zastrzeżenia,

że taki skutek można przypisać udzielonemu zleceniu jedynie wówczas, gdy jest

ono wykonalne, tzn. gdy zleceniodawca miał w chwili składania polecenia przelewu

odpowiednie środki pozwalające na zrealizowanie zlecenia (por. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2000 r., III CKN 1077/99, OSNC

2000, nr 9, poz. 162; zob. też uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25

czerwca 2003 r., III CZP 28/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 71).

Mogłoby się wydawać, że przy rozstrzyganiu kwestii, w jakim momencie

następuje uiszczenie rękojmi wymaganej w art.962 k.p.c. należy przyjąć stanowisko

dotyczące opłat sądowych, gdyż w rozważanej sytuacji nie chodzi o spełnienie

świadczenia, którego źródłem jest łączący strony stosunek zobowiązaniowy.

Oznaczałoby to, że wpłacenie rękojmi następuje w chwili złożenia polecenia

przelewu w banku prowadzącym rachunek osoby uiszczającej rękojmię, a także,

konsekwentnie, w chwili nadania przekazu pocztowego, jeżeli został wybrany taki

sposób wpłacenia rękojmi. Przeciwko przyjęciu takiego stanowiska przemawiają

jednak istotne argumenty.

Przekaz pocztowy jest instytucją pozwalająca na doręczenie, za

pośrednictwem Poczty Polskiej lub innego operatora publicznego, określonej kwoty

pieniężnej wskazanej osobie. W ustawie z dnia 12 czerwca 2003 r. – Prawo

pocztowe (Dz.U. Nr 130, poz. 1188 ze zm. – dalej: "Pr.poczt.") zawarta została

legalna definicja przekazu pocztowego, zgodnie z którą przekaz pocztowy to

polecenie doręczenia adresatowi określonej kwoty pieniężnej przez operatora

publicznego (art. 3 pkt 15). Powierzenie operatorowi publicznemu określonej kwoty

wraz ze złożeniem polecenia doręczenia jej wskazanemu adresatowi nie przesądza

jednak w sposób definitywny, że adresat ją otrzyma, zgodnie bowiem z art. 23 ust. 1

Pr.poczt. nadawca może przed doręczeniem przesyłki rejestrowanej lub kwoty

pieniężnej określonej w przekazie pocztowym odstąpić od umowy o świadczenie

usługi pocztowej, a także żądać zmiany adresata lub miejsca doręczenia. Łatwość,

z jaką nadawca może zniweczyć skuteczność wcześniej nadanego przekazu

pocztowego, przemawia przeciwko przyjęciu, że z chwilą nadania przekazu

pocztowego następuje skuteczne wpłacenie rękojmi, o której mowa w art. 962 k.p.c.

Także cele, których osiągnięciu ma służyć złożenie rękojmi przez

przystępującego do przetargu, przemawiają przeciwko uznaniu, że wpłacenie

rękojmi następuje w chwili nadania przekazu pocztowego. Jak trafnie wskazał Sąd

Okręgowy, celem złożenia rękojmi jest zabezpieczenie pokrycia ewentualnych

kosztów postępowania egzekucyjnego, gdyby nabywca nie wykonał warunków

licytacyjnych, w szczególności nie uiścił ceny nabycia. Realizacja tych celów jest

możliwa, gdy kwota rękojmi pozostaje do dyspozycji komornika lub sądu bądź gdy

taka możliwość dysponowania nastąpi, w sposób pewny lub graniczący z

pewnością, w najbliższej przyszłości. Takiej pewności, ze wskazanych przyczyn, nie

gwarantuje nadanie przekazu pocztowego. Dodatkowo można zauważyć, że

szybkość realizowania przez Pocztę Polską poleceń doręczenia określonemu

adresatowi wskazanej kwoty pozostawia nadawcy stosunkowo długi czas, w którym

może on odstąpić od zawartej umowy.

Skutków nadania przekazu pocztowego nie można zrównać ze złożeniem

polecenia przelewu przez posiadacza rachunku bankowego (lub osobę przez niego

upoważnioną), o ile bowiem odstąpienie od umowy o świadczenie usługi pocztowej

w postaci przekazu pocztowego jest możliwe w każdej chwili przed doręczeniem

kwoty pieniężnej określonej w przekazie (art. 23 ust. 1 Pr.poczt.), o tyle odwołanie

polecenia przelewu podlega pewnym ograniczeniom. W doktrynie wskazuje się, że

odwołanie polecenia przelewu jest dopuszczalne, jeżeli strony w umowie rachunku

bankowego tak postanowiły bądź też jeżeli przewiduje to regulamin bankowy. Jeżeli

natomiast takich postanowień nie umieszczono, odwołanie polecenia przelewu

podlega uregulowaniom zawartym w art. 61 zdanie drugie k.c., a więc może być

skutecznie dokonane, jeżeli doszło do banku jednocześnie z tym poleceniem lub

wcześniej. Zawsze jednak takie odwołanie nie jest możliwe po zrealizowaniu

polecenia (uznaniu rachunku wierzyciela kwotą określoną w poleceniu). Biorąc pod

uwagę realia obrotu bankowego należy stwierdzić, że szybkość tego obrotu

minimalizuje możliwość odwołania złożonego polecenia przelewu.

Sąd Okręgowy odwołał się trafnie do specyfiki sprzedaży nieruchomości przez

licytację publiczną w toku postępowania egzekucyjnego. Z art. 987 i 988 k.p.c.

wynika, że postanowienie o przybiciu wydawane jest po zamknięciu przetargu i

ogłaszane niezwłocznie po jego zakończeniu. W licytacji powinny zatem

uczestniczyć jedynie osoby, które spełniły obowiązek złożenia rękojmi. W razie

wybrania przez osobę mającą zamiar przystąpienia do przetargu przekazu

pocztowego jako sposobu uiszczenia rękojmi, musi ona liczyć się z tym, że upłynie

pewien czas pomiędzy nadaniem przekazu, a wpłynięciem pieniędzy na rachunek

komornika bądź sądu.

Z przedstawionych względów za pozbawione usprawiedliwionych podstaw

należy uznać zarzuty sformułowane w kasacji w ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania. Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 921 5 k.c.

Wprawdzie trafnie wskazuje się, że konstrukcja przekazu pocztowego oparta jest na

przekazie uregulowanym w art. 9211-9215 k.c., nie oznacza to jednak, że należy

wprost i bez ograniczeń stosować do niego uregulowania zawarte w kodeksie

cywilnym. Przede wszystkim trzeba pamiętać, że uregulowania zawarte w kodeksie

cywilnym mają charakter ogólny, zatem ich stosowanie jest wyłączone, gdy istnieją

uregulowania o charakterze szczegółowym.

Takie uregulowania znajdują się w Prawie pocztowym. Chodzi o art. 23 ust. 1

Pr.poczt., normujący odmiennie niż art. 9213 k.c. możliwość odwołania przekazu.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, przekazujący może odwołać przekaz,

dopóty, dopóki przekazany go nie przyjął lub nie spełnił świadczenia (art. 921 3).

Prawo pocztowe dopuszcza tymczasem możliwość odwołania przekazu do chwili

jego wykonania, a więc do chwili doręczenia adresatowi określonej kwoty. Nie jest

także możliwe stosowanie art. 9215 k.c., gdyż ma on zastosowanie jedynie w

stosunkach cywilnoprawnych, a wpłacenie rękojmi przez osobę zamierzającą

przystąpić do licytacji nie może być uważane za spełnienie świadczenia w

rozumieniu tego przepisu. Nie jest zatem również możliwe stosowanie art. 921 5 k.c.

a contrario. Sąd drugiej instancji nie naruszył więc wskazanego przepisu.

Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).