Supreme Court allows appeal against acquisition by prescription, remanding case to lower court for proper review.

Sygn. akt IV CK 399/02

POSTANOWIENIE

Dnia 29 stycznia 2003 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Filomena Barczewska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie ze skargi Skarbu Państwa-Starosty Powiatu W.

o wznowienie postępowania w sprawie z wniosku M. i G. małżonków L.

przy uczestnictwie Gminy i Miasta L., W. M., L. M. oraz L. N., J. N.,

J. N. następców prawnych Z. N.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 stycznia 2003 r.,

kasacji wnioskodawczyni M. L.

od postanowienia Sądu Okręgowego we W.

z dnia 30 grudnia 1999 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu we W. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Skarb Państwa – za który czynności podejmował uprzednio Kierownik

Urzędu Rejonowego we W., a obecnie Starosta Powiatu W. – wniósł w dniu 12

lutego 1998 r. skargę o wznowienie postępowania w sprawie […], w której

postępowanie zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem Sądu Rejonowego

we W. z dnia 6 października 1994 r. stwierdzającym, że wnioskodawcy M. i G. L.

nabyli przez zasiedzenie z dniem 17 grudnia 1991 r. własność nieruchomości

oznaczonej w ewidencji nr 320 o powierzchni 164 m2, dla której prowadzona jest

księga wieczysta Kw Nr […]. Skarżący podniósł, że był współwłaścicielem tej

nieruchomości w ½ części, co wynikało z treści wniosku, jak i wpisu do księgi

wieczystej, a mimo to Sąd nie wezwał go do udziału w sprawie i orzekł ponad

żądanie zawarte we wniosku z dnia 9 grudnia 1993 r. naruszając tym

postanowieniem jego prawo do udziału we własności tej nieruchomości.

Sąd Rejonowy we W., po uznaniu że wznowienie jest dopuszczalne,

postanowieniem z dnia 26 lipca 1999 r. uchylił postanowienie z dnia 6 października

1994 r. i oddalił wniosek o stwierdzeniu nabycia przez zasiedzenie działki nr 320.

Sąd ten ustalił, że Skarb Państwa powinien brać udział w sprawie o zasiedzenie,

gdyż z mocy zasiedzenia stał się współwłaścicielem tej nieruchomości w ½ części,

co zostało stwierdzone postanowieniem z dnia 17 lutego 1962 r. Prawo

współwłasności Skarbu Państwa było ujawnione w księdze wieczystej prowadzonej

dla tej nieruchomości Kw Nr […]. Z mocy przepisów ustawy komunalizacyjnej minie

Skarbu Państwa przechodziło na własność gminy, jednak decyzja komunalizacyjna

odnośnie przedmiotowej nieruchomości nie została wydana i w księdze wieczystej

nadal uwidoczniony był Skarb Państwa jako współwłaściciel. Sąd stwierdził, że

skarga o wznowienie została wniesiona w terminie, gdyż Kierownik Urzędu

Rejonowego dowiedział się o podstawie wznowienia dopiero w styczniu 1998 r. od

burmistrza Miasta i Gminy L. Wcześniejsze zawiadomienie kierowane do Urzędu

Rejonowego o zmianie stanu prawnego, jako dotyczące spraw ewidencyjnych, nie

mogły odnosić skutku bowiem nie były skierowane wbrew treści art. 133 § 1 k.p.c.

do organu uprawnionego do reprezentacji Skarbu Państwa przed sądem.

Odnośnie zasiedzenia Sąd stwierdził, że uwzględniając niedopuszczalność

zasiedzenia własności nieruchomości państwowych i przyjmując, iż posiadanie

samoistne wnioskodawców w złej wierze trwało od dnia 17 grudnia 1971 r. to

zasiedzenie udziału we współwłasności nieruchomości należącej do Skarbu

Państwa nastąpiłoby dopiero z dniem 1 października 2005 r. Jeżeli zaś chodzi

o udział do połowy nieruchomości uwidoczniony w księdze wieczystej, jako

należący do M. M., to Sąd przyjmując za początek okresu zasiedzenia 17 grudnia

1971 r., jako potwierdzony pisemną umową przyrzeczenia sprzedaży, (a nie

wcześniejszy okres, jako nie udowodniony) uznał, że zasiedzenie co do tego

udziału upłynęłoby dopiero 17 grudnia 2001 r.

Apelacja wnioskodawczyni od powyższego orzeczenia została oddalona

przez Sąd Okręgowy we W. postanowieniem z dnia 30 grudnia 1999 r. Sąd ten

podzielił ustalenia i ocenę Sądu I instancji, że skarga o wznowienie postępowania

została wniesiona w terminie, gdyż skarżący wykazał, że o istnieniu postanowienia

w przedmiocie stwierdzenia zasiedzenia dowiedział się dopiero w dniu 12 stycznia

1998 r. Wnioskodawczyni chociaż kwestionowała tę okoliczność, to nie złożyła

stosownych wniosków dowodowych, które mogłyby ją podważyć. Do 1 stycznia

1999 r. organem reprezentującym Skarb Państwa w sprawach gospodarowania

nieruchomościami był rejonowy organ administracji ogólnej – kierownik urzędu

rejonowego. Urząd rejonowy był jedynie aparatem pomocniczym kierownika.

Doręczenie więc w dniu 8 listopada 1994 r. przez Sąd Rejonowy we W. do Urzędu

Rejonowego Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami postanowienia z dnia 6

października 1994 r., jak i następnie doręczenie do tego Urzędu zawiadomienia

przez Wydział Ksiąg Wieczystych w dniu 25 stycznia 1995 r. nie może być uznane

za skuteczne, jako nie skierowane do organu uprawnionego do reprezentowania

Skarbu Państwa przed Sądem. Sąd Okręgowy nie podzielił też zarzutów apelacji (w

tym i kwestionujących w trybie art. 380 k.p.c. postanowienie z dnia 15 września

1998 r. uznające wznowienie za dopuszczalne), iż Sąd I instancji orzekł ponad

wniosek skargi o

wznowienie postępowania. W ocenie Sądu II instancji Skarb

Państwa wnosił o wznowienie postępowania w całości i jako współwłaściciel

nieruchomości

miał

niewątpliwie

interes

prawny

w

żądaniu

wznowienia

postępowania co do całej nieruchomości, a nie w ograniczeniu jedynie do jego

udziału.

W kasacji wnioskodawczyni powołując się na obie podstawy kasacyjne

przewidziane w art. 3931 k.p.c. wnosiła o zmianę zaskarżonego postanowienia

i odrzucenie skargi o wznowienie postępowania ewentualnie o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie art. 176 § 1 k.c., zaś w ramach drugiej

podstawy naruszenie artykułów 411, 133 § 2, 407, 233 § 1, 382 k.p.c., 524 § 2 oraz

321 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie w niniejszej sprawie toczy się ze skargi o wznowienie

postępowania nieprocesowego zakończonego prawomocnym orzeczeniem co do

istoty sprawy. W piśmiennictwie i orzecznictwie podkreśla się, że szczególny

charakter skargi o wznowienie postępowania, będącej nadzwyczajnym środkiem

umożliwiającym wzruszenie prawomocnego orzeczenia, powoduje, iż wykładnia

regulujących ją przepisów musi być ścisła. Wyrazem wyjątkowości są także normy

zobowiązujące stronę (uczestnika postępowania) do wskazania wprost już

w skardze podstawy wznowienia i jej

uzasadnienia (art. 409 k.p.c. w związku

z art. 13 § 2 k.p.c.), jak i ograniczenie kognicji sądu (art. 411 § 1 k.p.c.), który

związany jest podstawą skargi i jej uzasadnieniem, nie może więc wyjść ponad nie

nawet stwierdzając uchybienie innym przepisom lub wystąpienie innej podstawy

wznowienia (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2000 r., I CKN

450/00, LEX Nr 53299 oraz uzasadnienie uchwały z dnia 19 grudnia 1997 r.,

III CZP 66/97, OSNC 1998, z. 4, poz. 56).

Uczestnik postępowania nieprocesowego wnoszący skargę o wznowienie

postępowania na podstawie art. 524 § 1 k.p.c. może powoływać się zarówno na

podstawy nieważności (art. 401 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), jak i restytucyjne

(art. 4011, 403 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Odmiennie zainteresowany, – który

nie był uczestnikiem postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

orzekającym, co do istoty sprawy – stosownie do art. 524 § 2 k.p.c. może żądać

wznowienia postępowania, jeżeli poza ogólnymi wymaganiami przewidzianymi dla

skargi, wykaże że bez własnej winy nie był uczestnikiem postępowania oraz, że

orzeczenie narusza jego prawo. To unormowanie zostało podyktowane względem

na stabilność prawomocnych orzeczeń, które nie mogą być wzruszane z czysto

formalnych przyczyn. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

18 grudnia 1974 r., III CZP 88/74 (OSNC 1976, z. 1, poz. 4) stwierdzając, że samo

niewezwanie

zainteresowanego

do

udziału

w

sprawie

nie

uzasadnia

dopuszczalności wznowienia postępowania na podstawie art. 524 § 2 k.p.c.,

w skardze winien on wskazać nadto na czym polega naruszenie jego prawa. Sąd

ten wyjaśnił, ze naruszenie prawa w rozumieniu art. 524 § 2 k.p.c. należy

interpretować jako naruszenie prawa materialnego (por. też uzasadnienie uchwały

SN z dnia 11 września 1992 r., III CZP 79/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 69).

Twierdzenie o naruszeniu prawa materialnego stanowi przedmiot merytorycznego

sprawdzenia w toku postępowania o wznowienie postępowania oczywiście po

wykazaniu spełnienia innych wymagań przewidzianych dla tego środka, w tym

zachowania terminu. W pierwszej z powołanych uchwał Sąd Najwyższy podkreślił,

że niebezpieczeństwo wzruszenia prawomocnych orzeczeń przemawia za ścisłym

stosowaniem art. 524 § 2 k.p.c. zarówno gdy chodzi o stwierdzenie, czy

zainteresowany został pozbawiony możności uczestniczenia w sprawie, jak i co do

tego czy orzeczenie rzeczywiście narusza jego prawo. Skład orzekający

w niniejszej sprawie podziela to stanowisko.

Zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej dotyczą

zasadniczo dwóch różnych zagadnień, a mianowicie czy sądy trafnie oceniły, że

skarga została wniesiona w terminie oraz czy rozpoznając skargę wykroczyły poza

podstawę wznowienia.

Jeżeli chodzi o pierwszą z podniesionych kwestii to należy przyjąć, że termin

do wniesienia skargi na podstawie art. 524 § 2 k.p.c. rozpoczyna się stosownie do

art. 407 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., od dnia dowiedzenia się przez stronę

o podstawie wznowienia czyli o wydaniu orzeczenia naruszającego jej prawa. Jak

podkreśla się przy tym w literaturze przedmiotu i orzecznictwie chodzi o faktyczne

dowiedzenie się o orzeczeniu, a nie o możliwości dowiedzenia się o nim (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2000 r., IV CKN 2/00, OSNC

2000, Nr 10, poz. 192). Jeżeli więc chodzi o stronę będącą Skarbem Państwa, to

bieg terminu przewidzianego do wniesienia skargi o wznowienie postępowania

rozpoczął się w dniu dowiedzenia się o orzeczeniu przez organ odpowiedniej

jednostki organizacyjnej (art. 67 § 2 k.p.c.). Sądy trafnie oceniły, że organem tym

był wówczas kierownik urzędu rejonowego. Wynikało to niezbicie z treści art. 36

ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 1990 r. o terenowych organach administracji ogólnej

(Dz.U. Nr 21, poz. 123 ze zm.). Urząd rejonowy zgodnie z art. 37 ust. 1 tej ustawy

był tylko organem pomocniczym kierownika urzędu. Sądy więc zasadnie przyjęły,

że bieg terminu do wniesienia skargi rozpoczął się od dnia, w którym kierownik

Urzędu Rejonowego we W., jako organ odpowiedniej jednostki organizacyjnej

w rozumieniu art. 67 § 2 k.p.c., dowiedział się o orzeczeniu w przedmiocie

zasiedzenia. Z ustaleń Sądu, nie podważonych skutecznie przez skarżącą, wynika,

że nastąpiło to w styczniu 1998 r. a zatem ocenę, iż termin do wniesienia skargi

został zachowany należy uznać za zasadną. Wcześniej przesyłane zawiadomienia

do organu pomocniczego prowadzącego czynności ewidencyjne trafnie oceniono,

jako nie spełniające warunku rozpoczęcia biegu terminu, gdyż nie wykazano aby

nastąpiło faktyczne dowiedzenie się o orzeczeniu przez organ odpowiedniej

jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa. Bowiem jak to podkreślono wyżej

decydujące znaczenie dla rozpoczęcia biegu terminu ma jedynie fakt dowiedzenia

się o podstawie wznowienia, a nie powinność czy możliwość dowiedzenia się.

Przepis art. 407 k.p.c., jak i pozostałe przepisy o wznowieniu, podlegają bowiem

ścisłej wykładni.

Trafnie natomiast skarżąca zarzuca, że Sąd II instancji niezasadnie nie

uwzględnił zarzutów dotyczących, iż rozpoznanie skargi wykroczyło poza podstawę

wznowienia wskazaną w skardze, a mianowicie, że postanowienie o zasiedzeniu

narusza prawa skarżącego do udziału w nieruchomości w ½ części. Wbrew ocenie

Sądu II instancji skarga o wznowienie, choć sformułowana niezbyt profesjonalnie

i mało precyzyjnie, to jednak jej treść szczególnie pkt 3, w którym skarżący wnosił

o orzeczenie zgodnie z wnioskiem pisemnym wnioskodawców z dnia 9 grudnia

1993 r., wskazywała, że skarżącemu chodzi tylko o wzruszenie orzeczenia

odnośnie udziału Skarbu Państwa. Stanowisko to podtrzymał pełnomocnik

skarżącego na posiedzeniu w dniu 28 czerwca 1999 r. (k. 166 odwrót),

stwierdzając, że „popiera skargę o wznowienie wnosząc o ustalenie, że w-cy stali

się właścicielami udziału w wysokości ½”. Wreszcie w postępowaniu apelacyjnym

pełnomocnik Skarbu Państwa przychylił się do stanowiska wnioskodawców, że

Skarb Państwa ma interes prawny co do wzruszenia prawomocnego postanowienia

jedynie co do swego udziału.

Powyższe jednoznacznie wskazuje, że podstawą wznowienia, która winna

była stanowić przedmiot merytorycznego sprawdzenia w toku postępowania

o wznowienie (art. 524 § 2 k.p.c. w związku z art. 412 k.p.c.) było naruszenie prawa

własności do udziału w ½ części przysługującego Skarbowi Państwa. Rozszerzenie

granic ponownego rozpoznania poza te, które były zakreślone podstawą

wznowienia, było niedopuszczalne.

Z powołanych względów zaszła konieczność uwzględnienia kasacji,

uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania (art. 39313 k.p.c.).