IV CK 372/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 372/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa I. SA w W.

przeciwko R. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 stycznia 2006 r.,

kasacji pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 grudnia 2004 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

w

części

oddalającej

apelację

(pkt II) i orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego

(pkt

III)

i

w

tym

zakresie

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Na podstawie weksla powód – I. S.A. dochodził od pozwanych dłużników

wekslowych, w tym – pozwanego R. S. (poręczyciela wekslowego), rat

leasingowych (w kwocie 20.012,74 zł) i kary umownej (w kwocie 22.575,38 zł). Sąd

Rejonowy zasądził dochodzone należności od pozwanych dłużników wekslowych.

Zarzuty od nakazu zapłaty wniósł jedynie R. S. (poręczyciel wekslowych), a wobec

pozostałych pozwanych nakaz uprawomocnił się. Sąd Okręgowy utrzymał nakaz

zapłaty w mocy także wobec pozwanego poręczyciela. Rozstrzygnięcie swoje

oparł na następujących ustaleniach faktycznych.

Powód (leasingodawca) zawarł umowę leasingu z A. Z. i M. W. obejmującą

wyposażenie dyskoteki. Kontrahentki te wystawiły weksel dla zabezpieczenia

wierzytelności powoda wynikającego z tej umowy. Poręczenie na wekslu złożył

m.in. pozwany R. S. W deklaracji wekslowej upoważniono powoda do uzupełnienia

weksla sumą odpowiadającą zadłużeniu wystawców wynikającego z umowy

leasingu. Pozostawiono także miejsce płatności weksla do uznania powoda.

Pozwany zajmował się dystrybucją sprzętu służącego wyposażeniu dyskotek i był

zainteresowany w zawarciu przez wystawczynie weksla

wspomnianej umowy

leasingu. Umowa leasingu została przez powoda wypowiedziana w związku

niewywiązywaniem się z niej przez kontrahentki. Zgodnie z postanowieniami

ogólnych warunków umów leasingu (cyt. dalej jako – o.w.u. leasingu”),

leasingobiorca miał obowiązek bezzwłocznie i na własny koszt zwrócić przedmiot

leasingu. Pozwane kontrahentki nie wywiązały się z tego obowiązku, toteż sprzęt

objęty leasingiem nie został zdemontowany. Ostatecznie przejął go inny nabywca w

tym samym lokalu. Na kwotę umieszczoną na wekslu składały się należne

powodowi raty leasingowe w kwocie 20.012,74 zł oraz kary umowne w wysokości

22.575,38 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, powód (remitent) mógł uzupełnić weksel

wspomnianymi należnościami. Upoważniała go bowiem do tego treść deklaracji

wekslowej i fakt wykazania tych należności.

W wyniku apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Okręgowego w stosunku

do pozwanego R. S. w ten sposób, że uchylił

nakazał zapłaty w odniesieniu do kwoty 22.575,38 zł i oddalił apelację

w pozostałym zakresie, tj. w odniesieniu do kwoty obejmującej raty leasingowe.

Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. W ocenie tego Sądu,

nie było podstaw do przyjęcia odpowiedzialności poręczyciela wekslowego

w zakresie dotyczącym kary umownej, ponieważ nie można było wystawczyniom

weksla (kontrahentkom powoda) zarzucić niewywiązanie się z obowiązku zwrotu

(objętej umową leasingu) aparatury dyskotekowej. Należności powoda obejmujące

raty leasingowe wynikały z umowy leasingowej i przedawniały się zgodnie

z zasadami ogólnymi (art. 118 k.c.). Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu

wygaśnięcia

zobowiązania

wekslowego,

ponieważ

takiego

wniosku

nie

usprawiedliwiała treść pkt XI – ust. 4 o.w.u. leasingu. Nie było bowiem zamiarem

stron to, aby zabezpieczenie wekslowe wygasło przed pełnym wykonaniem

i rozliczeniem umowy leasingu.

W kasacji pozwanego podniesiono zarzuty naruszenia art. 385 § 2 k.c.,

art. 65 k.c., art. 3531 k.c. i art. 245 k.p.c. Skarżący domagał się zmiany

zaskarżonego wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy, tj. oddalenia powództwa

wobec pozwanego, ewentualnie – uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Wbrew stanowisku pozwanego (poręczyciela wekslowego), nie ma

podstaw do przypisania mu prawnego statusu konsumenta w rozumieniu art. 22 1

k.c. Oczywiście, status konsumenta mógłby mieć także podmiot zaciągający wobec

wierzyciela zobowiązanie wekslowe, w tym – poręczyciel wekslowy. Zgodnie

z ustaleniami dokonanymi przez Sąd Apelacyjny, nie kwestionowanymi przez

pozwanego, pozwany „w ramach działalności gospodarczej zajmował się

dystrybucją sprzętu służącego wyposażeniu dyskotek”. Był zainteresowany

w zawarciu umowy przez wystawczynie weksla (leasingobiorców), ponieważ

„do każdej transakcji (leasingowej) miał odpowiednią marżę” (s. 3 uzasadnienia).

Ustalenie

takie

wyłączają

zatem

możliwość

przypisywania

pozwanemu

(poręczycielowi wekslowemu) statusu konsumenta w rozumieniu art. 22 1 k.c.

w zakresie zobowiązania wekslowego wobec posiadacza weksla (powoda)

2. Istota sporu sprowadza się do właściwej interpretacji postanowień pkt IX

ust. 4 o.w.u. Zgodnie z tymi postanowieniami, z chwilą zwrotu przedmiotu leasingu

w sposób

spełniający

wymogi

umowy

leasingu,

wygasają

zabezpieczenia

ustanawiane przez leasingobiorcę, zaś leasingodawca zobowiązany jest w terminie

7 dni do zwrotu leasingobiorcy kaucji w niepotrącalnej części oraz weksla

gwarancyjnego. Według Sądu Apelacyjnego, zamiarem stron było przyjęcie

zabezpieczenia (w tym – wekslowego) do czasu pełnego wykonania umowy

leasingowej (tzw. rozliczenia się stron). Skoro zatem należność leasingodawcy

wynikająca z umowy leasingowej nadal istnieje (w postaci opłat leasingowych), to

uzasadnia ona również prawny byt zabezpieczenia wekslowego w postaci

poręczenia złożonego na tym wekslu.

W związku z tym, że pozwany (poręczyciel wekslowy) nie ma statusu

konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c., przy interpretacji wspomnianych

postanowień o.w.u. (wzorca umownego stosowanego przez powoda) nie było

podstaw do przyjęcia wykładni tego wzorca na korzyść konsumenta (art. 385 § 2

k.c.). Nietrafny okazał się zatem zarzut naruszenia tego przepisu przez Sąd drugiej

instancji. Pozostaje jednak do rozważenia to, czy Sąd ten dokonał prawidłowej

wykładni postanowień pkt IX ust. 4 o.w.u. w wyniku powiązania skutku w postaci

wygaśnięcia zobowiązania wekslowego poręczyciela z tzw. rozliczeniem się

leasingobiorców z umowy leasingowej (w niniejszej sprawie - zapłaty opłat

leasingowych). Należy uznać, że taka konstatacja Sądu Apelacyjnego brzmi jednak

zbyt kategorycznie. W każdym razie brak w tym zakresie dostatecznego,

odpowiednio

umotywowanego

wywodu

przy

uwzględnieniu

także

innych

postanowień o.w.u. i indywidualnej umowy leasingowej.

Ocena treści postanowień pkt IX ust. 4 o.w.u. została podjęta bez

odpowiedniego poszerzenia postępowania dowodowego, pozwalającego dokonać

właściwej interpretacji tych postanowień (art. 65 § 2 k.c.). Nie wiadomo więc,

dlaczego Sąd skutek wygaśnięcia zabezpieczenia powiązał z formułą „spełnienia

wymogów umowy”, skoro treść zdania pierwszego mogłaby właśnie wskazywać

na to, że formuła ta może odnosić się przede wszystkim do „zwrotu przedmiotu

leasingu” (por. § 5 umowy leasingu). W dokonanych przez Sąd Apelacyjny

ustaleniach przyjęto, że leasingobiorczynie wywiązały się ostatecznie z obowiązku

zwrotu przedmiotu leasingu i wywiązanie się to nie zostało uznane za

nieodpowiadające wymogom umowy leasingu. W omawianym pkt IX ust. 4 o.w.u. inaczej niż w innych postanowieniach tego wzorca - nie wspomina się wprost

o „rozliczeniu umowy” (por. np. pkt VIII ust. 3). Oznaczać to może wyraźne

określenie w pkt IX ust. 4 o.w.u. katalogu zdarzeń, z którymi może łączyć się

wygaśnięcie

ustanowionych

zabezpieczeń,

zwłaszcza

że

zwrot

weksla

gwarancyjnego powiązano zapewne właśnie ze zwrotem przedmiotu leasingu

uprawnionemu.

W pkt IX ust. 4 o.w.u. wspomina się wprawdzie o wygaśnięciu zabezpieczeń

ustanowionych przez leasingobiorcę (a nie przez osoby trzecie), ale nie sposób

przyjąć, że regulacja tych postanowień wzorca umownego nie odnosi się do

zobowiązań wekslowych zaciągniętych przez inne osoby (np. poręczycieli

wekslowych) w wyniku złożenia podpisu na wekslu wystawionym przez

leasingobiorcę. Poręczenie wekslowe poszerza tylko krąg dłużników określonych

w przyjętym przez powoda wekslu gwarancyjnym.

Nie da się, oczywiście, skutecznie podważyć stanowiska, że zgodnie

z treścią deklaracji wekslowej (k. 7) wystawiony weksel gwarancyjny obejmował

także

raty leasingowe należne od wystawczyń weksla. W treści tej deklaracji

wspomina się bowiem o „zadłużeniu z tytułu umowy leasingu”. To samo wynika

z treści pkt VII ust. 2 o.w.u. Inna artykulacja treści pkt IX ust. 2 o.w.u.

w zestawieniu z brzmieniem pkt VII ust. 2 o.w.u. może prowadzić do wniosku, że

w tym pierwszym punkcie powiązano jednak istnienie zobowiązania wekslowego

już z faktem zwrotu przedmiotu leasingu przez osoby zobowiązane (wystawczynie

weksla), a nie – z wygaśnięciem ich zadłużenia w postaci rat leasingowych.

Wprawdzie wierzyciel z reguły przyjmuje zabezpieczenia, które przynajmniej

równoważą w sensie prawnym zakres zabezpieczonej wierzytelności (należności

objętych zabezpieczeniem), ale przecież w treści umowy objętej zabezpieczeniem

(w danej sprawie – w umowie leasingu) mogłyby znaleźć się także inne

postanowienia odnoszące się jedynie do części (fragmentów) zabezpieczonej

wierzytelności. Warto także zwrócić uwagę na to, że w o.w.u. przewidziano

możliwość ustanowienia przez leasingobiorców odpowiedniej kaucji pieniężnej i

właśnie taka kaucja mogła być wykorzystana z woli wierzyciela (leasingodawcy) do

regulowania należności wymaganych od leasingobiorcy po zakończeniu stosunku

leasingu (możliwość potrącenia z kaucji „należności i wszelkich roszczeń

niezaspokojonych przez leasingobiorcę”; pkt VII ust. 3). Postanowienia umowy

leasingu z dnia 20 marca 2000 r. (§ 4) mogą wskazywać na to, że wspomniana

kaucja nie została zastrzeżona, niemniej jednak w o.w.u. pozostały wspomniane

postanowienia

dotyczące

m.in.

wygaśnięcia

zabezpieczeń

i możliwości

wykorzystywania przez wierzyciela (posiadacza weksla) wręczonej mu kaucji

pieniężnej.

Nie może być z pewnością wątpliwości co do tego, że pkt IX ust. 4 o.w.u.

odnosi się także do zabezpieczenia wekslowego. Wynika to z użytej w tym

przepisie ogólnej formuły „zabezpieczenie”. Ponadto wspomina się tam także o

zwrocie weksla gwarancyjnego. Może pozostać kwestią, jak rozumieć zwrot

wygaśnięcie zobowiązania wekslowego w rozumieniu pkt IX ust. 4 o.w.u. i to w

sytuacji, w której weksel gwarancyjny pozostawałby jeszcze we władaniu

leasingodawcy (remitenta). Z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika

to, jakie znaczenie prawne przywiązywał Sąd Apelacyjny do tego faktu. W każdym

razie powiązanie skutku wygaśnięcia zabezpieczenia wekslowego (zapłaty sumy

wekslowej) z faktem zwrotu przedmiotu leasingu uprawnionemu, prowadziłoby do

powstania po stronie poręczyciela zarzutu odmowy wykonania zobowiązania

wekslowego (zapłaty sumy wekslowej) jako zarzutu wynikającego ze stosunku

osobistego łączącego tego poręczyciela z remitentem weksla.

Z przedstawionych względów należało uznać za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 65 k.c. Sąd Apelacyjny w związku z interpretacją pkt IX ust. 4 o.w.u.

ograniczył

się

bowiem

tylko

do

odpowiedniego,

nawet

ogólnego

ogólnej,

kategorycznej

umotywowania

takiej

konstatacji

bez

konstatacji

przy

uwzględnieniu innych postanowień tego wzorca. Dlatego należało zaskarżony

wyrok uchylić w części oddalającej apelację pozwanego (pkt II) oraz orzekającej

o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III) i w tym zakresie przekazać sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 393 13 § 1 k.p.c. w zw. z art.

3 ustawy z dnia 22 grudnia 2005 r.; Dz. U. z 2005 r., Nr 13, poz. 98).