IV CK 356/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 356/04

POSTANOWIENIE

Dnia 15 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Elżbieta Strelcow

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z wniosku M.G.

przy uczestnictwie K.G.

o podział majątku dorobkowego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 15 grudnia 2004 r.,

kasacji uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 10 marca 2004 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 8 października 2003 r. ustalił, że

w skład majątku dorobkowego byłych małżonków M. i K.G., o łącznej wartości

585.000 zł wchodzi:

1/ spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego w G. przy ul. T. wraz z

wkładem budowlanym oraz pozostałymi wierzytelnościami związanymi z tym

wkładem o wartości 40.000 zł,

2/ wyposażenie mieszkania spółdzielczego o wartości 3.000 zł,

3/ równowartość samochodu osobowego Mercedes - Benz w kwocie 3.000 zł,

4/ wierzytelność z tytułu nakładów uczestnika na nieruchomość w G. przy ul. M. w

kwocie 51.000 zł,

5/ zabudowana domem wielorodzinnym nieruchomość w G. przy ul. R. o wartości

488.000 zł.

Sąd dokonał podziału tego majątku w ten sposób, że spośród wymienionych

składników majątku, przyznał wnioskodawczyni M.G. spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu mieszkalnego wraz z wkładem i pozostałymi związanymi z nim

wierzytelnościami oraz wyposażenie mieszkania, zaś pozostałe składniki przyznał

na wyłączną własność uczestnikowi K.G. oraz zasądził od uczestnika na rzecz

wnioskodawczyni tytułem wyrównania udziałów w majątku dorobkowym kwotę

249.500 zł.

Małżeństwo M. i K.G., zawarte w dniu 12 lutego 1977 r., rozwiązane zostało

przez rozwód wyrokiem z dnia z dnia 30 listopada 1994 r., który uprawomocnił się

w dniu 21 grudnia 1994 r.

Między stronami sporna była przynależność do majątku dorobkowego lub

majątku

odrębnego

uczestnika

nakładów

na

nieruchomość

w

G. oraz

nieruchomości w G. W tym zakresie Sąd Rejonowy ustalił i przyjął za podstawę

rozstrzygnięcia następujący stan faktyczny.

W dniu 11 października 1992 r. pomiędzy matką uczestnika S.T. jako

darczyńcą, a uczestnikiem jako obdarowanym zawarta została w formie pisemnej

umowa darowizny kwoty 350.000 starych zł

przekazanej obdarowanemu z

przeznaczeniem na zakup nieruchomości położonej w G. przy ul R. Z umowy

wynika, że przekazanie darowanej kwoty ma nastąpić w dniu podpisania umowy.

Uczestnik nie wykazał jednak wykonania darowizny. Sporządzający umowę radca

prawny nie potwierdził faktu wręczenia uczestnikowi w jego obecności przedmiotu

darowizny. Z uwagi na nie wykonanie darowizny, sporządzonej bez formy aktu

notarialnego Sąd Rejonowy uznał umowę za nieważną. W dniu 8 grudnia 1992 r.

uczestnik kupił nieruchomość gruntową w G. przy ul. R. za 359.000 zł. W umowie

notarialnej zostało zapisane, że pieniądze na jej nabycie pochodzą z majątku

odrębnego uczestnika. W dniu 6 września 1996 r. uczestnik postępowania dokonał

darowizny tej nieruchomości na rzecz swojej matki. Spadek po zmarłej w dniu 7

kwietnia 2002 r. S.T. nabyli na podstawie testamentu uczestnik w 19/20 częściach i

W.G. w 1/20 części.

Na tej podstawie przyjął Sąd Rejonowy, że uczestnik nie otrzymał darowizny

pieniężnej na zakup nieruchomości, który został sfinansowany ze środków

pochodzących z działalności gospodarczej prowadzonej przez uczestnika. Nabyta

nieruchomość weszła więc w skład majątku wspólnego.

Sad Rejonowy ustalił nadto, że wyrokiem z dnia 6 września 1999 r. Sąd

Rejonowy w G. zasądził na rzecz uczestnika od właścicieli nieruchomości położonej

w G. przy ul M. kwotę 11.741,15 zł tytułem zwrotu kosztów remontu i adaptacji

lokali mieszkalnych na użytkowe, poniesionych w 1993 r. Uczestnik, który w okresie

od 15 kwietnia 1993 r. do 12 stycznia 1995 r. poniósł z tego tytułu wydatki w kwocie

51.000 zł nie przyznał, iż otrzymał ich zwrot.

Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżył apelacją uczestnik, kwestionując

orzeczenie o zaliczeniu do majątku wspólnego nieruchomości położonej w G. oraz

nakładów na nieruchomość w G. i zasądzeniu dopłaty na rzecz wnioskodawczyni.

W częściowym uwzględnieniu apelacji Sąd Okręgowy w T. zaskarżonym

postanowieniem zmienił postanowienie Sądu Rejonowego tylko o tyle, że :

- orzekł, że w skład majątku wspólnego, zamiast zabudowanej domem

wielorodzinnym nieruchomości

położonej w G. wchodzi równowartość tej

nieruchomości,

- równowartość tej nieruchomości w kwocie 488.000 zł podzielił na dwie równe

części wynoszące po 244.000 zł i przyznał je w takich częściach wnioskodawczyni

i uczestnikowi,

- wierzytelność z tytułu nakładów na nieruchomość w G. podzielił na dwie równe

części po 25.500 zł i przyznał je w takich częściach

wnioskodawczyni

i uczestnikowi, zaś kwotę 542.000 zł określającą wartość łączną majątku

przyznanego uczestnikowi zastąpił kwotą 285.000 zł,

- zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni w miejsce kwoty 249.500 zł

kwotę 224.000 zł.

Nadto w częściowym uwzględnieniu zażalenia wnioskodawczyni zmienił orzeczenie

o kosztach postępowania.

Oddalił dalszą apelację uczestnika i w tym zakresie podzielił stanowisko

Sądu Rejonowego co do przynależności nieruchomości w G., nabytej w czasie

trwania wspólności majątkowej, do majątku wspólnego byłych małżonków i uznał,

że uczestnik nie wykazał, iż otrzymał darowiznę od matki w kwocie 350.000 starych

złotych na nabycie tej nieruchomości, ani nawet, że

jego matka posiadała

wystarczające dochody by zgromadzić taką kwotę. W ocenie Sądu Okręgowego,

dokonując w 1996 r. darowizny przedmiotowej nieruchomości na rzecz matki,

uczestnik postępowania zadysponował także udziałem w niej wnioskodawczyni, do

czego nie był uprawniony. Jednak, wobec tego, że wnioskodawczyni nie

występowała o unieważnienie darowizny, a tylko o zaliczenie jej do majątku

wspólnego, do jego podziału należało przyjąć nie nieruchomość w naturze, a tylko

jej równowartość, należną po połowie wnioskodawczyni i uczestnikowi.

Sąd Okręgowy podzielił także stanowisko Sądu pierwszej instancji co do

przynależności do majątku wspólnego nakładów poczynionych przez uczestnika na

nieruchomość osób trzecich, położoną w G., wynoszących 51.000 zł. Za błędne

uznał jednak jej rozliczenie przez Sąd Rejonowy, które powinno polegać na

podzieleniu między małżonków po połowie tej wierzytelności.

W kasacji od postanowienia Sądu Okręgowego, zaskarżającej go w całości,

uczestnik postępowania przytoczył obie podstawy ustawowe zarzucając:

1/ naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, w szczególności:

- art. 43 § 1 k.r.o., art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 212 k.c. poprzez

ustalenie wartości udziałów stron w majątku wspólnym, jak i wysokości dopłaty na

rzecz wnioskodawczyni w sposób sprzeczny z zasadami zawartymi w powołanych

przepisach, a w konsekwencji przy ustaleniu przez Sąd Okręgowy łącznej wartości

majtku na kwotę 585.000 zł i przyznaniu uczestnikowi majątku o wartości

285.000 zł zasądzenie od niego nadto kwoty 224.000 zł tytułem dopłaty na rzecz

wnioskodawczyni,

- art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jed.

Dz. U. 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm. - dalej ukwh) poprzez jego błędne nie

zastosowanie przy rozstrzyganiu kwestii sporu o prawo własności nieruchomości w

G., mimo, że na dzień

wszczęcia postępowania działowego

zapisanym

współwłaścicielem nieruchomości była osoba trzecia,

- art. 42 k.r.o. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż składnikiem

mienia

dorobkowego

stron

jest

równowartość

nieruchomości

wyrażona

w pieniądzu, nie zaś nieruchomość w naturze, co w ocenie sądu zwalniało od

konieczności uzgodnienia treści księgi wieczystej.

2/ naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynika sprawy,

a w szczególności:

- art. 618 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 i 688 k.p.c. poprzez rozstrzyganie

w postępowaniu działowym sporu o prawo własności nieruchomości w G., mimo iż

rozstrzyganie to winno mieć miejsce w odrębnym powództwie o usunięcie

niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym,

- art. 623 k.p.c. poprzez błędne wyliczenie wartości udziałów stron jak i dopłaty

wyrównującej różnicę ich wartości,

- art. 233 k.p.c. poprzez wysnucie z zebranego materiału dowodowego

nieprawidłowych wniosków, co w szczególności dotyczy niepoprawnej interpretacji

umowy darowizny z 11 października 1992 r.

We wnioskach kasacji domagał się skarżący uchylenia zaskarżonego

postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego

i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem

podziału

majątku

wspólnego

małżonków,

po

ustaniu

wspólności ustawowej lub umownej mogą być jedynie przedmioty majątkowe, które

były objęte tą wspólnością w chwili jej ustania i które nadal znajdują się w majątku

małżonków, objęte ich współuprawnieniem w częściach ułamkowych.

Spór między uczestnikami postępowania o podział majątku wspólnego

o przynależność konkretnego przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego

podlega rozpoznaniu w tym postępowaniu. W czasie jego trwania sąd działu jest

wyłącznie właściwy dla rozpoznania takiego sporu. (art. 618 § 2 i 3 k.p.c. w zw.

z art. 567 § 3 k.p.c., art. 684 i 688 k.p.c.). Wyłączna kompetencja sądu

w postępowaniu o podział majtku wspólnego obejmuje także rozstrzygnięcie

o przynależności do majątku wspólnego nieruchomości, której własność jest

wpisana w księdze wieczystej na rzecz jednego z małżonków. Wytoczone w takiej

sytuacji powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, obejmujące żądanie dokonanie wpisu prawa własności nieruchomości na

rzecz obojga małżonków na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej

podlegałoby

przekazaniu

o uzgodnieniu

treści

księgi

do

postępowania

wieczystej

z

działowego.

rzeczywistym

Rozstrzygnięcie

stanem

prawnym

w postępowaniu o podział majątku wspólnego, będące rozstrzygnięciem sporu

o prawo własności w znaczeniu art. 618 § 1 k.p.c., może jednak nastąpić jedynie,

gdy istnieje tożsamość stron obu postępowań (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81 i z dnia 17 grudnia 1998 r.,

I CKN 934/97- nie publikowane oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia

2002 r, III CKN 943/99, OSNC 2004, nr 3, poz. 48). W procesie o uzgodnienie

muszą

uczestniczyć wszystkie osoby,

na rzecz których dokonany został wpis

w dziale drugim księgi wieczystej. Kryterium niezgodności jest zawsze aktualny

stan prawny nieruchomości, a nie istniejący w przeszłości. W okolicznościach

przedmiotowej sprawy sporna była przynależność do majątku wspólnego prawa

własności nieruchomości położonej w G. wpisanej na rzecz uczestnika i osoby

trzeciej, a w dacie wszczęcia postępowania na rzecz nieżyjącej już matki

uczestnika. Dla uzgodnienia z rzeczywistym stanem prawnym treści księgi

wieczystej zawierającej wpis uczestnika i nie uczestniczącego w niniejszym

postępowaniu W.G., konieczne było więc wytoczenie powództwa o usunięcie

niezgodności stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ukwh).

W tym stanie rzeczy zasadnicze znaczenie dla oceny zasadności podstaw

przytoczonych w kasacji mają, trafne w świetle powyższego, zarzuty naruszenia

przepisów art. 10 ukw, art. 42 k.r.o., art. 618, 567 § 3 i 688 k.p.c. Ich uwzględnienie

czyni zarazem bezprzedmiotowym rozważanie przez Sąd Najwyższy dalszych

zarzutów kasacji, jako pozbawionych obecnie doniosłości prawnej.

Z przedstawionych przyczyn, na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. oraz art. 108

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 39319 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.