IV CK 286/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 30 listopada 2004 r., IV CK 286/04

Przewidziana w art. 1150 k.p.c. przesłanka "wzajemności" jest spełniona

także wtedy, gdy stan prawny w państwie pochodzenia pozwala na

stwierdzenie, że orzeczenie polskie mogłoby zostać wykonane, gdyby zostało

przedstawione do stwierdzenia wykonalności organom państwa pochodzenia.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku C.R.I. F. I, L.P. D. USA przy uczestnictwie

Polskich Linii Oceanicznych, SA w G. o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu

zagranicznego, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 listopada

2004 r. kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z

dnia 28 stycznia 2004 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca C.R.I.F. I, L.P. z siedzibą w D., USA wniósł kasację od

postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 28 stycznia 2004 r.,

oddalającego zażalenie wnioskodawcy od postanowienia sądu pierwszej instancji z

dnia 28 stycznia 2004 r., na mocy którego oddalony został wniosek o stwierdzenie

wykonalności wyroku Sądu Najwyższego stanu New Jersey (USA) z dnia 4 maja

2001 r., zasądzającego od uczestnika postępowania – Polskich Linii Oceanicznych

S.A. w G. kwotę 4 389 398,15 dolarów amerykańskich.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał istnienia wzajemności

w rozumieniu art. 1150 k.p.c. między Polską a stanem New Jersey. Uzasadniając

swoje stanowisko uznał, że w przypadku braku tzw. wzajemności umownej (braku

umowy międzynarodowej pomiędzy państwami) wyłącznie wzajemność faktyczna,

tj. dotychczasowa praktyka sądu państwa pochodzenia orzeczenia, stanowi

podstawę do uznania, że w sprawie zachodzi warunek wzajemności, przy czym

sądy polskie nie są powołane do oceny, czy przychylna orzeczeniom polskim w tym

względzie praktyka sądów albo innych właściwych organów państwa pochodzenia

pozostaje w zgodzie z prawem tego państwa. Sąd Apelacyjny uwzględnił pogląd

uczestnika postępowania, oparty na dołączonej do akt sprawy opinii prawnej, że

„przestrzeganie wymagania (zasady) wzajemności jest przede wszystkim kwestią

faktu i praktyki sądów zagranicznych w ich stosunku do orzeczeń sądów polskich”.

Podniósł ponadto, że nie można domniemywać istnienia wzajemności, a do tego –

w ocenie Sądu Apelacyjnego – sprowadza się stanowisko zawarte w informacji

Ministerstwa Sprawiedliwości przedstawionej w trybie art. 1143 k.p.c. Zgodnie z tym

poglądem, opartym na innej opinii prawnej, wymaganiu art. 1150 § 1 k.p.c.

odpowiada także koncepcja „wzajemności ustawowej”, mająca zastosowanie wtedy,

gdy w stosunkach między Polską a państwem pochodzenia nie da się stwierdzić ani

wzajemności umownej (nie ma łączącej oba państwa umowy międzynarodowej) ani

wzajemności faktycznej, polegającej na braku jakiejkolwiek praktyki sądów albo

innych organów państwa pochodzenia w zezwalaniu na wykonanie orzeczeń

wydanych w Polsce.

Sąd Apelacyjny uznał, że istnieje – obok braku wzajemności – jeszcze druga

podstawa do odmowy stwierdzenia wykonalności wyroku, a mianowicie

pozbawienie uczestnika postępowania możności obrony przed Sądem stanu New

Jersey (art. 1146 § 1 w związku z art. 1150 § 1 pkt 2 k.p.c.). Wynika to z faktu, że

do doręczonego mu w dniu 13 marca 2001 r. zawiadomienia o przesłuchaniu

dowodowym wyznaczonym na dzień 3 maja 2001 r. nie został dołączony pozew.

Uczestnik postępowania, nie znając treści żądania drugiej strony i jego

uzasadnienia, nie mógł przygotować się do sprawy.

W kasacji wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 32 ust.

1 Konstytucji przez nierówne potraktowanie wnioskodawcy w stosunku do innych

podmiotów w sprawach o stwierdzenie wykonalności na skutek żądania spełnienia

przez wnioskodawcę wymagania wzajemności, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2

Konstytucji przez pozbawienie wnioskodawcy prawa do sądu, art. 178 ust. 1

Konstytucji przez niedokonanie oceny zgodności przepisu art. 1150 § 1 k.p.c. w

zakresie wymagania wzajemności z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2

Konstytucji i zaniechanie odmowy zastosowania art.1150 § 1 k.p.c. wobec jego

sprzeczności z powołanymi przepisami Konstytucji, art. 176 ust. 2 Konstytucji przez

przyjęcie wadliwego założenia, że sąd nie jest uprawniony do posługiwania się

przepisami zagranicznymi danego kraju co do zapewnienia wzajemności w zakresie

stwierdzenia wykonalności polskich orzeczeń i do dokonania oceny tych przepisów,

art. II ust. 1 i art. III ust. 3 i 5 Traktatu o stosunkach handlowych i gospodarczych

między Rzeczpospolitą Polska a Stanami Zjednoczonymi Ameryki z dnia 21 marca

1990 r. (Dz.U. Nr 97, poz. 467) przez nietraktowanie wnioskodawcy w sposób

sprawiedliwy i równy oraz niezapewnienie mu skutecznych środków dochodzenia

roszczeń i ochrony jego praw, art. 5 ust. 1 pkt a, art. 6 i 15 Konwencji o doręczaniu

za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub

handlowych sporządzonej w Hadze dnia 15 listopada 1965 r. (Dz.U. z 2000 r., Nr 87

poz. 467) przez przyjęcie, że nie było należytego doręczenia wymaganych

dokumentów sądowych dla wydania wyroku, a także art. 6 k.c. przez przypisanie

wnioskodawcy ciężaru dowodu wykazania wzajemności w wykonywaniu orzeczeń

między Polską a stanem New Jersey.

Kasacja oparta została także na podstawie naruszenia przepisów postępowania,

tj. art. 1150 § 1, art. 233 § 1 w związku z art. 328 § 2, art. 382, 227, 232 i 286 k.p.c.

art. 354 w związku z art. 236 k.p.c. art. 148 § 2 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. oraz

art. 1146 § 1 pkt 3 w związku z art. 1150 § 1 pkt 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie bezsporna jest kwestia, że w stosunkach między

Polską a stanem New Jersey nie ma ani wzajemności umownej, wobec braku

umowy międzynarodowej, ani wzajemności faktycznej, skoro nie ma praktyki sądów

obu podmiotów w zakresie zezwalania na wykonywanie orzeczeń wydanych w

Polsce i w stanie New Jersey. Kodeks postępowania cywilnego, wskazując na

przesłankę „wzajemności” (art. 1150 k.p.c.), nie precyzuje tego pojęcia ani nie

określa kryteriów, jakimi powinien kierować się sąd badający okoliczności istnienia

wzajemności. Sądy obu instancji uznały, że skoro brakuje umowy dotyczącej

wzajemności, to tylko pozytywna praktyka sądów stanu New Jersey w zakresie

stwierdzania wykonalności orzeczeń wydanych przez sąd polski uzasadniałaby

spełnienie, zawartego w art. 1150 k.p.c. warunku „wzajemności”. Akceptacja

takiego stanowiska prowadzi do efektu „błędnego koła”, polegającego na

wzajemnym niewykonywaniu orzeczeń wskutek braku „pierwszego kroku” ze strony

jednego z dwóch zainteresowanych państw.

Rozwiązanie takiej sytuacji możliwe jest przy uwzględnieniu, prezentowanej w

literaturze z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego, koncepcji

wzajemności ustawowej. Jej istota polega na tym, że w braku umowy

międzynarodowej (wzajemność umowna) i jakiejkolwiek praktyki organów państwa

pochodzenia w zakresie stwierdzenia wykonalności (uznawania) polskich orzeczeń

(wzajemność faktyczna), za podstawę oceny spełnienia wymagania wzajemności

przyjmuje się stan normatywny istniejący w tym państwie w odniesieniu do

stwierdzania wykonalności (uznawania) zagranicznych orzeczeń. Innymi słowy,

ustalenie, że w świetle regulacji państwa pochodzenia, orzeczenie polskie danego

rodzaju mogłoby zostać wykonane, gdyby zostało przedstawione do stwierdzenia

wykonalności organom państwa pochodzenia, oznacza stwierdzenie istnienia

wzajemności ustawowej.

Odrzucenie na tle art. 1150 § 1 i art. 1146 § 1 k.p.c. koncepcji wzajemności

ustawowej skutkowałoby tym, że uznawanie i wykonywanie w Polsce orzeczeń

pochodzących z państwa, które również ustanowiło wymaganie wzajemności,

byłoby możliwe tylko wtedy, gdyby to państwo przyjęło koncepcję wzajemności

ustawowej. Paradoksalnie zatem Polska jako państwo uznające (państwo

wykonania) oczekiwałaby wtedy zachowań, które sama neguje. Sąd Apelacyjny,

odrzucając tę koncepcję, podniósł, że dla bytu wzajemności w rozumieniu art. 1150

k.p.c. bez znaczenia jest stan normatywny obowiązujący w stanie New Jersey w

zakresie dopuszczalności stwierdzenia wykonalności zagranicznych orzeczeń

sądowych, sąd polski może bowiem jedynie uwzględniać, nie zaś stosować

przepisy procesowe obcego państwa i to tylko w takim zakresie, jaki jest niezbędny

do rozpatrzenia wniosku o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu

zagranicznego, czy też jego uznania. Ustawodawca odsyła polskie sądy do obcej

procedury i praktyki sądowej celem ustalenia, czy orzeczenie zagraniczne jest

prawomocne i czy podlega wykonaniu w państwie, z którego pochodzi; odesłania

takiego nie można rozszerzać na przesłankę wzajemności.

Rozumowania takiego nie można zaakceptować. Nie wdając się w niewyjaśnioną

przez Sąd Apelacyjny kwestię, na czym polega rozróżnienie na „stosowanie” i

„uwzględnianie” obcego prawa procesowego, podnieść należy, że w doktrynie nie

budzi żadnych wątpliwości pogląd o konieczności stosowania w określonych

wypadkach obcego prawa procesowego, co niewątpliwie przełamuje zasadę lex fori

processualis. Przepis art. 176 ust. 2 Konstytucji w żadnym wypadku nie zakazuje

sądom polskim stosowania obcego prawa procesowego. Wobec tego, że prawo to

nie obowiązuje na obszarze Polski, do jego stosowania dochodzi jedynie wtedy, gdy

wynika to z norm prawa polskiego. Przypadki takie występują często w związku z

badaniem przesłanek uznawania i stwierdzania wykonalności orzeczeń

zagranicznych. Przyjęcie koncepcji wzajemności ustawowej, powodujące potrzebę

zbadania obcego stanu prawnego w zakresie uznawania i stwierdzania

wykonalności orzeczeń zagranicznych, nie jest więc niczym szczególnym.

Dla oceny możliwości przyjęcia w rozpoznawanej sprawie istnienia wzajemności

ustawowej konieczne jest przedstawienie prawa obowiązującego w stanie New

Jersey. W aktach sprawy znajduje się – dołączona do wyjaśnienia Ministra

Sprawiedliwości złożonego na podstawie art. 1143 k.p.c. – obszerna opinia prawna

dotycząca możliwości stwierdzenia w stosunkach między Polską a stanem New

Jersey wzajemności na podstawie tamtejszego prawa. Opinia ta, po zastosowaniu

przepisów dotyczących dowodu z opinii biegłego, stanowić może dowód na

okoliczność treści i funkcjonowania prawa stanu New Jersey w zakresie uznawania

i stwierdzania wykonalności orzeczeń zagranicznych. Wprawdzie prawo w zasadzie

nie jest przedmiotem dowodu (art. 227 k.p.c.), jeśli jednak chodzi o prawo

zagraniczne, to zasada iura novit curia nie ma zastosowania (art. 1143 § 3 k.p.c.).

W świetle przytoczonych argumentów za uzasadnione uznać należało zarzuty

naruszenia art. 1150 § 1 k.p.c. przez błędną wykładnię pojęcia „wzajemności”,

polegającą na uznaniu, że oznacza ona jedynie wzajemność faktyczną, art. 233 § 1

w związku z art. 391 k.p.c. przez wadliwą ocenę dowodu z dokumentu urzędowego,

jakim jest wyjaśnienie Ministra Sprawiedliwości udzielone w trybie art.1143 k.p.c., a

także art. 227 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez uznanie, że przedmiotem

dowodu nie może być treść i funkcjonowanie prawa obcego oraz odwołanie się do

jednej z opinii prawnych załączonych do akt sprawy, mimo że nie ma ona

charakteru dowodu, a jedynie mogła być potraktowana jako stanowisko strony,

która tę opinię złożyła.

Trafny jest również zarzut naruszenia art. 1150 § 1 pkt 2 w związku z art. 1146 §

1 pkt 3 k.p.c. przez błędne uznanie, że uczestnik postępowania pozbawiony został

możności obrony przed sądem stanu New Jersey. Sąd Apelacyjny kwestię tę ocenił

„na marginesie uwag dotyczących istnienia warunku wzajemności”, podkreślając

jednocześnie, że niedołączenie pozwu do wezwania doręczonego uczestnikowi

postępowania na termin przesłuchania dowodowego, uniemożliwiło uczestnikowi

podjęcie obrony przed sądem w stanie New Jersey. Jeśli okoliczność ta stanowiła –

jak zaznaczył Sąd Apelacyjny – „drugą przesłankę przemawiającą przeciwko

stwierdzeniu wykonalności wyroku wydanego przez sąd w stanie New Jersey”, to

nie powinna zostać oceniona marginesowo. Ocena wspomnianego doręczenia

zawiadomienia o terminie przesłuchania dowodowego dokonana została przez Sąd

Apelacyjny z pominięciem skutecznego doręczenia odpisu pozwu w dniu 18

stycznia 2000 r., jest więc – z punktu widzenia przesłanki przewidzianej w art. 1146

§ 1 pkt 3 w związku z art. 1150 § 1 pkt 2 k.p.c. – oceną niepełną.

Z przytoczonych względów, uznając kasacje za usprawiedliwioną, należało

orzec, jak w sentencji (art. 39313 § 1 k.p.c.).