IV CK 28/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 28/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa G. G., R. G. i D. G.

przeciwko M. D. i J. D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2005 r., kasacji pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28 listopada 2003 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i zasądza solidarnie od pozwanych na rzecz powodów kwotę 1800

zł (jeden tysiąc osiemset złotych) kosztów procesu za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oddalającego apelację strony pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego, utrzymującego w mocy nakaz zapłaty wydany w

postępowaniu nakazowym, Sąd Apelacyjny przytoczył następujące ustalenia.

W wykonaniu wiążącej strony umowy, zawartej dnia 1 kwietnia 1998 r., strona

powodowa – A.(…) Spółka cywilna świadczyła na rzecz pozwanych usługi oznaczone w

umowie za prowizyjnym wynagrodzeniem. Pozwani nie kwestionowali wystawianych

przez powodów faktur VAT. Powód D. G. w 1998 r. pozostawał z pozwanymi w stosunku

pracy i był przez pozwanych umocowany do prowadzenia w ich imieniu spraw

związanych ze sprzedażą i serwisem samochodów osobowych marki Nissan, do

reprezentowania pozwanych przed Spółką Nissan, organami administracji rządowej oraz

samorządowej, a także do odbioru pism i korespondencji w zakresie określonym w

pełnomocnictwie z dnia 7 stycznia 1998 r. udzielonym D. G. w formie aktu notarialnego.

Wystawiane faktury VAT, z których dochodzona jest sporna należność, podpisywał jako

upoważniony – po stronie pozwanej – zleceniodawcy D. G.. Samo przyjęcie

wystawionych faktur przez D. G. będącego pełnomocnikiem pozwanych stanowiło w

ocenie Sądu Apelacyjnego – czynność faktyczną nie zawierającą oświadczenia woli w

imieniu mocodawców – pozwanych.

Przyjęte faktury zostały zaksięgowane w przedsiębiorstwie pozwanych i na ich

podstawie pozwani otrzymali zwrot podatku VAT, co świadczy że zaakceptowali oni

wysokość

należnego

powodom

wynagrodzenia

objętego

spornymi

fakturami.

Powoływany przez pozwanych art. 108 k.c. nie miał – zdaniem Sądu drugiej instancji –

zastosowania.

Pozwani nie wykazali pozorności umowy z dnia 1 kwietnia 1998 r. Nie doszło

także do potrącenia wierzytelności. Z powołaniem się na treść art. 864 k.c. i treść

nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy dnia 29 lipca 1999 r. w sprawie sygn.

akt IX Ng (…) Sąd Apelacyjny stwierdził, że „…daje on wyraz solidarnej

odpowiedzialności pozwanych”.

Kasację złożyli pozwani M. D. i J. D.

Skarżący z powołaniem się na podstawy kasacji przewidziane w art. 393 2 k.p.c.

zaskarżonemu wyrokowi zarzucili:

1)

naruszenie prawa materialnego w postaci przepisów art. 60 w związku z

art. 108 Kodeksu cywilnego (art. 3931 pkt 1 K.p.c.) poprzez ich błędną wykładnię w

postaci przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że wystawienie faktur VAT określających kwotę

wierzytelności wspólników spółki cywilnej (powodów) oraz potwierdzenie przyjęcia faktur

VAT dokonane przez jednego ze wspólników spółki cywilnej działającego jako

pełnomocnik dłużników jest czynnością faktyczną, a nie prawną i działanie

pełnomocnika pozwanych który jest jednocześnie wspólnikiem spółki cywilnej wystawcy faktury, nie narusza dyspozycji przepisu art. 108 k.c. zakazującej

pełnomocnikowi dokonywania czynności „z samym sobą" oraz zakazu dokonywania jej

w wypadku możliwości naruszenia interesów mocodawców.

2)

naruszenie przepisów postępowania (art. 3931 pkt 2 K.p.c.) w postaci

przepisów art. 321 § 1 i art. 325 Kodeksu postępowania cywilnego, poprzez przyjęcie,

że sentencja wyroku zasądzająca określoną kwotę pieniężną od dwóch pozwanych

wspólników spółki cywilnej na rzecz trzech powodów wspólników spółki cywilnej bez

określenia ich odpowiedzialności jako solidarnej umożliwia prawidłowe wykonanie

wyroku. Ponadto stanowi naruszenie procesowego wymiaru przepisu art. 45 ust 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. ustanawiającego prawo

każdego obywatela do sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd. Uchybienie

powołanym przepisom kodeksu postępowania cywilnego przez Sąd Apelacyjny wynika z

oddalenia apelacji pozwanych co stanowi potwierdzenie wyroku Sądu Okręgowego w

Bydgoszczy utrzymującego w mocy nakaz zapłaty nie określający, że zasądzona

nakazem wierzytelność powodów przysługuje im solidarnie przy jednoczesnej solidarnej

odpowiedzialności pozwanych. Tym samym możliwe jest zdaniem skarżących

kilkukrotne wyegzekwowanie zasądzonej nakazem należności - indywidualnie przez

każdego z powodów, od każdego z pozwanych. co stanowi uchybienie przepisowi art.

325 Kodeksu postępowania cywilnego nakazującego umieszczenie w sentencji

rozstrzygnięcia

o

żądaniu

stron.

Ponadto

z uwagi na

wskazaną

możliwość

egzekwowania roszczenia przez każdego z powodów czy też od każdego z pozwanych,

całej należności wskazanej w nakazie przy dochodzeniu pozwem jednego roszczenia de

facto oznacza to rozstrzygnięcie o żądaniach nie objętych pozwem - co oznacza

naruszenie przepisu art. 321 § l K.p.c. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego narusza również

powołany przepis art. 45 ust. l Konstytucji poprzez swoiste sanowanie niestaranności w

formułowaniu orzeczenia przez sąd niższej instancji. Niejednoznaczne orzeczenie sądu

pierwszej instancji w wyniku oddalenia apelacji pozwanych oznacza, że zakres

egzekwowanego

od

pozwanych

świadczenia

nie

będzie

wynikał

wprost

ze

sprawiedliwego rozstrzygnięcia sądu, a od egzekwującego roszczenie komornika lub też

dobrej woli wierzycieli. W takim przypadku brak staranności sądu przekreśla możliwość

wypełnienia postulatu „sprawiedliwego rozpoznania" sprawy.

Strona powodowa wnosiła o oddalenie kasacji z zasądzeniem kosztów procesu

za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje (po uwzględnieniu, że do złożenia

i rozpoznania kasacji pozwanych stosuje się przepisy dotychczasowe – art. 3 ustawy z

dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego… Dz. U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98).

Rozważenie pierwszego z zarzutów kasacji dotyczącego naruszenia przepisu art.

60 k.c. w zw. z art. 108 k.c. wymaga wskazania na różnorodność funkcji jaką spełniała

faktura, która traktowana była jako jeden z powszechnie obowiązujących dokumentów

rozliczeniowych. Jej doręczenie umożliwia dłużnikowi podjęcie czynności mających na

celu sprawdzenie, czy świadczenie jest zasadne tak co do zasady jak i wysokości.

Umożliwia

tez podjęcie

czynności finansowych

mających

na

celu

spełnienie

świadczenia. Jeżeli faktura zawiera wzmiankę co do sposobu i czasu zapłaty może

pełnić tę funkcję wezwania do zapłaty, jaką jest sprecyzowanie obowiązku dłużnika w

aspekcie czasu, czemu dał wyraz Sąd Najwyższy w (nie publ.) wyroku z dnia 12

stycznia 1999 r. I CKN 964/97 stwierdzającym, że dokument rozliczeniowy (faktura) jest

wezwaniem do spełnienia świadczenia pieniężnego, gdy zawarto w nim stosowną

wzmiankę co do sposobu i czasu zapłaty (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23

października 2001 r., I CKN 323/99 – OSNC z 2002 r., nr 7-8, poz. 94). Stanowisko

stwierdzające, że faktura, w której określony został termin jej płatności, jeżeli

sporządzona została przez pracownika wierzyciela, do zakresu obowiązków którego

należało dokonywanie takich czynności, jest wezwaniem do zapłaty w rozumieniu art.

455 k.c. należy do utrwalonych w orzecznictwie sądowym (por. uchw. Sądu

Najwyższego z dnia 19 maja 1992 r., III CZP 56/92 – OSNCP 1992 r., nr 12, poz. 219).

Z postanowień ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty

w transakcjach handlowych (Dz. U. Nr 139, poz. 1323) – zwłaszcza jej art. 6 – wynika

expressis verbis, że faktura może określać termin płatności i stanowi postać wezwania

do zapłaty.

Powyższe uregulowanie jest potwierdzeniem stanowiska Sądu Najwyższego, że

faktura jest wezwaniem do spełnienia świadczenia w rozumieniu art. 455 k.c., jeżeli

określa termin płatności. Wiążąca strony umowa z dnia 1 kwietnia 1998 r. stanowiła (§

9), że należność zleceniobiorcy określa się w następujący sposób …comiesięczna

negocjowana pomiędzy stronami prowizja (uzależniona od efektywności wykonywanych

przez zleceniobiorcę usług) – prowizja płatna będzie po przedłożeniu przez

zleceniobiorcę faktury zawierającej ustaloną między stronami umowy należność

wynikającą z miesięcznej prowizji. Faktura wystawiona zostanie w terminie 14 dni od

zakończenia miesiąca obrotowego…”. Ustalenie wysokości należnego wynagrodzenia, a

także termin i sposób jego płatności, zostały określone w umowie. Treść faktury i

ewentualne zamieszczane tam adnotacje nie mogły nakładać innych obowiązków na

dłużnika, precyzować ich bądź zmieniać ustalone przez strony elementy w odniesieniu

do spełnienia świadczenia w określonej wysokości we właściwym czasie i miejscu.

Zobowiązanie do świadczenia wynikło nie z faktury, lecz wiążącej strony umowy. Trudno

zatem wezwaniu do zapłaty przypisać cechy oświadczenia woli. Przyjęcie zaś spornych

faktur przez D. G. może być potraktowane jako oświadczenie dłużnika podjęcia

czynności zmierzających do sprawdzenia zasadności świadczenia oraz wykonania

czynności księgowo-finansowych przygotowujących spełnienie świadczenia. Podjęcie

tych czynności w trybie wewnętrznego urzędowania właściwych służb dłużnika, z

których nie wynika zamiar wywołania przez nie skutku prawnego w postaci akceptacji

należności, nie może być zakwalifikowane jako oświadczenie wyrażające taką wolę

wobec wierzyciela. Wykonujący te czynności D. G. nie składał oświadczenia woli i nie

stawał się stroną czynności prawnej. Dokonanie przez pełnomocnika czynności prawnej

z samym sobą następuje wówczas, gdy pełnomocnik składa lub odbiera oświadczenie

woli, z jednej strony, w imieniu reprezentowanego, z drugiej strony, w imieniu własnym,

a również wtedy, gdy pełnomocnik, reprezentując obie strony czynności prawnej, składa

lub odbiera oświadczenie w imieniu obu reprezentowanych stron. W tych sytuacjach,

które nie ziściły się w rozpoznawanej sprawie, dochodzi do czynności prawnej z samym

sobą. Odmienne zapatrywanie kasacji jest następstwem pominięcia ustaleń faktycznych

oraz treści pełnomocnictwa udzielonego D. G. i rozszerzającej niemożliwej do akceptacji

– wykładni art. 108 k.p.c. Skarżący pomijają, co trafnie wskazały Sądy obu instancji, że

stan faktyczny czynności prawnej może – z mocy ustawy (woli stron) obejmować różne

elementy, jednakże oświadczenie woli jest (nie jedynym), lecz istotnym i koniecznym

elementem czynności prawnej. Jak trafnie podkreśla się w literaturze przedmiotu –

powołanej także przez skarżących – istotny sens czynności prawnej, polega na tym, że

ustawa dopiero z jej dokonaniem wiąże skutki prawne (art. 56 k.c.).

Wadliwość podstawy prawnej orzeczenia może być zarówno wynikiem uchybienia

przepisom prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów procesowych (ze skutkami w

art. 3931 pkt 2 k.p.c. przewidzianymi). Natomiast wadliwość podstawy faktycznej jest

zawsze wynikiem uchybienia procesowego, które w ramach omawianej podstawy (art.

3931 pkt 2 k.p.c. – według numeracji i brzmienia obowiązującego w dacie wydania

zaskarżonego orzeczenia) wymaga przytoczenia przepisów naruszenie których zarzuca

kasator (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1997 r., III CKN

13/97 – OSNC 1997, nr 8, poz. 114). Jeżeli zatem skarżący pomijają ustalenia Sądu

stanowiące podstawę zaskarżonego wyroku, bądź przytaczają dla uzasadnienia

podstawy kasacji przeciwstawne do tych ustaleń twierdzenia, to sama możliwość

zgłoszenia odmiennych twierdzeń nawet jeżeli mogą one wynikać z tych samych

dowodów, nie jest wystarczająca do przyjęcia wadliwości dokonanych ustaleń

faktycznych.

Powołanie przez skarżących – w ramach podstawy z art. 3931 pkt 2 k.p.c.

przepisów k.p.c. w tym art. 45 ust. 1 Konstytucji zmierza do wykazania, że wadliwe

sformułowanie zaskarżonego wyroku i poprzedzających ten wyrok orzeczeń Sądu

pierwszoinstancyjnego czyni to orzeczenie trudno wykonalnym i umożliwia kilkukrotne

wyegzekwowanie zasądzonej nakazem należności indywidualnie przez każdego z

powodów, od każdego z pozwanych. Krytyka braku wyraźnego wskazania w sentencji

orzeczenia wynikającej z ustawy solidarności po stronie dłużników (art. 369 i 864 k.c.)

jest oczywiście zasadna, lecz wnioski z niej rzekomo wynikające – przytoczone w

uzasadnieniu kasacji są zbyt daleko idące i pomijają praktyczną przydatność

wyrażonego

przez

Sad,

który

wydał

zaskarżone

orzeczenie,

stanowiska

stwierdzającego, że „…skoro więc jedną dochodzoną w pozwie kwotę pieniężną w

nakazie zapłaty zasądzono od pozwanych, to tym samym daje to wyraz solidarnej

odpowiedzialności pozwanych”.

Natomiast całkowicie chybione są wywody i zarzuty kasacji dotyczące art. 321 § 1

k.p.c.

Granice orzekania w procesie cywilnym – w rozumieniu tego przepisu w jego

brzmieniu obowiązującym w dacie wyrokowania przez Sąd Apelacyjny – można ogólnie

określić jako granice materialnoprawne, faktyczne i procesowe.

Maksymalną granicę orzekania stanowi w każdym wypadku to, co się stronie

powodowej należy z mocy prawa materialnego. Orzekanie zaś ponad żądanie musiało

być uwarunkowane istniejącym obiektywnie prawem podmiotowym, uprawnieniem,

roszczeniem. Sprowadza się ono do rozszerzenia roszczenia, którego miarą jest ilość

(np. pieniądze) i w konsekwencji zasądzenie wyższej kwoty od żądanej. Druga postać

naruszenia omawianego przepisu dotyczy sytuacji, gdy sąd orzeka o czym innym,

zasądza inne świadczenie, aniżeli żądane przez stronę powodową. Trzecia postać

naruszenia – wówczas obowiązującego art. 321 § 1 k.p.c. – mogła wystąpić w sytuacji

charakterystycznej dla kumulacji przedmiotowej roszczeń tj. gdy z przytoczonego przez

stronę powodową stanu faktycznego mogło wynikać, nie tylko konkretne, samoistne

roszczenie objęte żądaniem, ale także inne roszczenia również samodzielne. Odwołanie

się prze skarżących do art. 45 ust. 1 Konstytucji i sprawiedliwego rozstrzygnięcia

sądowego czyni niezbędnym wskazanie, że treść powołanego przepisu odpowiada

międzynarodowym standardom praw człowieka zawartym w szczególności w art. 14

Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz w art. 6 ust. 1

Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Obowiązująca

Konstytucja

przyjmuje

system

zasad

społeczno-etycznych

w

uniwersalnym znaczeniu tworzących uporządkowaną całość i spójność mającą – w

założeniu ustrojodawcy – zapewnić realizację idei państwa sprawiedliwego. Znajduje to

wyraz w preambule Konstytucji jak i nakazie, którym uczyniono państwo (i jego organy)

podmiotami urzeczywistniającymi zasady o których mowa w art. 2 Konstytucji.

Urzeczywistniać w rozumieniu tego przepisu oznacza sprawiać aby coś stało się

rzeczywistością. Wytknięte

uchybienie

w odniesieniu

do

pominiętego

elementu

rozstrzygnięcia (art. 325 k.p.c.) bez podważenia merytorycznej zasadności wyroku nie

pozbawia

Sądu

orzekającego

przymiotu

sprawiedliwego

ani

też

nie

czyni

usprawiedliwioną podstawę kasacji z art. 3931 pkt 2 k.p.c. Dlatego kasacja podlega

oddaleniu (art. 39312 k.p.c.) z zasądzeniem żądanych kosztów procesu za instancję

kasacyjną (art. 39319, 391 § 1 w zw. z art. 108 § 1, 98 § 1 i 3 oraz 99 k.p.c.).