IV CK 235/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 235/05

POSTANOWIENIE

Dnia 24 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSA Aleksandra Marszałek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku D. Z. i Z. Z. przy uczestnictwie Gminy O. o ustanowienie drogi

koniecznej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 listopada 2005 r.,

kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w O. z dnia 16

listopada 2004 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w O. z

dnia 4 sierpnia 2004 r., sygn. akt I Ns (…) i przekazuje sprawę Sądowi

Rejonowemu w O. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w O.

oddalił apelację uczestnika postępowania Gminy O. od postanowienia Sądu

Rejonowego w O. z dnia 4 sierpnia 2004 r., którym, na wniosek D. i Z. małżonków Z.,

ustanowiono na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej w O. przy

ulicy Ż. (księga wieczysta KW (…) prowadzona przez Sąd Rejonowy w O.) służebność

drogi koniecznej na nieruchomości stanowiącej własność Gminy O., położonej w O.,

składającej się z działek oznaczonych numerami ewidencyjnymi (…)/1, (…)/2, (…)/3

(księga wieczysta KW (…)). Przebieg drogi określony został z powołaniem się na plan

załączony do opinii biegłego, jaką sporządzono w sprawie. Sąd drugiej instancji ustalił,

że wnioskodawcy są właścicielami działek położonych w O. przy ulicy Ż., oznaczonych

numerami ewidencyjnym (…)0 i (…). Działki zabudowane są budynkiem mieszkalnousługowym w zabudowie szeregowej. Wejście do budynku i do znajdujących się w nim

apteki i sklepu wędkarskiego usytuowane jest od ulicy Ż. Od strony równoległej ulicy D.

wnioskodawcy mają urządzony garaż, do którego wjazd możliwy jest wyłącznie z tej

ulicy. Na ulicy D., po której drugiej stronie znajduje się hala handlowa „Z.(…)”, prawo

poruszania się i parkowania mają wyłącznie najemcy i zaopatrzeniowcy hali. Ustalił

nadto Sąd, że plan realizacyjny dotyczący zagospodarowania terenu targowiska,

zatwierdzony decyzją Urzędu Rejonowego w O. z dnia 24 czerwca 1992 r., przewidywał,

że obsługa komunikacyjna oraz dojazdy do istniejącej i projektowanej zabudowy

odbywać się będą z układu ulicy D. Zdaniem Sądu pierwszej instancji mimo, że

nieruchomość wnioskodawców ma dostęp do drogi publicznej, to jest do ulicy Ż.,

żądanie ustanowienia drogi koniecznej przez działki uczestnika jest uzasadnione, skoro

plan realizacyjny zapewniał dostęp do drogi publicznej także od strony ulicy D.

Stanowisko takie zaakceptował Sąd drugiej instancji. Stwierdził jednak, że przedmiotem

sporu nie było ustanowienie drogi koniecznej dla nieruchomości wnioskodawców, ale

ustalenie służebności drogi koniecznej dla garażu położonego na nieruchomości

należącej do wnioskodawców, a garaż ten nie posiada dostępu do drogi publicznej.

Powołał się na główne zasady kształtujące zabudowę rejonu ulicy Ż., określone w planie

realizacyjnym, z których wynikać miał dostęp do nieruchomości wnioskodawców

zarówno od strony ulicy Ż., jak i ulicy D., oraz na fakt, że w oparciu o ten plan udzielono

wnioskodawcom zezwolenia na użytkowanie segmentu mieszkalno – usługowego

z garażem.

Kasację od powyższego wyroku wniósł uczestnik postępowania Gmina O.

powołując się na obie podstawy kasacyjne z d. art. 393 1 k.p.c. i domagając się zmiany

zaskarżonego

postanowienia

i

uwzględnienia

apelacji,

ewentualnie

uchylenia

zaskarżonego postanowienia i postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w O. W zakresie pierwszej

podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie art. 145 k.c. przez przyjęcie, że

nieruchomość wnioskodawców nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej i

ustanowienie służebności drogi koniecznej dla garażu oraz, że brak dostępu garażu do

drogi publicznej uniemożliwia korzystanie z nieruchomości a także przez pominięcie

interesu społeczno-gospodarczego nieruchomości obciążonej. Odnośnie naruszenia

przepisów postępowania zarzuciła obrazę art. 233 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że plan

realizacyjny gwarantował wnioskodawcom dostęp do drogi publicznej od strony ulicy D. i

że wnioskodawcom udzielono pozwolenia na użytkowanie segmentu mieszkalnousługowego z garażem oraz przez nieuwzględnienie zarzutów dotyczących faktu, że

urządzenie garażu w sposób pozbawiający go dostępu do drogi publicznej jest wynikiem

działań samych wnioskodawców.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie mają zastosowanie przepisy dotyczące kasacji w wersji redakcyjnej i

numeracji obowiązującej do dnia 6 lutego 2005 r. (art. 3 ustawy o zmianie ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. – Kodeks postępowania cywilnego i ustawy – prawo o ustroju sądów

powszechnych Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Zgodnie z art. 145 k.c., jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do

drogi publicznej lub do należących do tej nieruchomości budynków gospodarskich,

właściciel

może

żądać

od

właścicieli

gruntów

sąsiednich

ustanowienia

za

wynagrodzeniem potrzebnej służebności drogowej – drogi koniecznej. Służebność ta

jest jedną z postaci służebności gruntowej. Jest więc prawną formą ograniczenia

wyłącznej sfery władztwa każdoczesnego właściciela nieruchomości obciążonej w celu

ułatwienia

gospodarczej

eksploatacji

nieruchomości

władnącej.

Z

definicji

tej

jednoznacznie wynika, że drogę konieczną ustanawia się dla nieruchomości władnącej i

w celu zapewnienia jej dostępu do drogi publicznej. Chodzi przy tym o dostęp dla

nieruchomości a nie jej poszczególnych części. O ile, bowiem nieruchomość taki dostęp

ma, to rzeczą właścicieli jest takie zorganizowanie jej eksploatacji, by umożliwiała

właściwe z niej korzystanie. W żadnym razie służebność gruntowa nie może dotyczyć

części składowych nieruchomości (art. 48 k.c.) i to potraktowanych jako elementy, które

powinny mieć zapewniony samodzielny dostęp do drogi, niezależnie od tego, jak

w relacji do drogi publicznej usytuowana jest cała nieruchomość. Stanowisko Sądu

drugiej instancji wskazujące na konieczność ustanowienia drogi koniecznej dla garażu a

nie dla nieruchomości wnioskodawców jest więc chybione a związany z nim zarzut

naruszenia art. 145 k.c. uzasadniony.

Bezspornym jest, że nieruchomość wnioskodawców ma dostęp do drogi

publicznej. Położona jest przy ulicy Ż. i z tej strony znajduje się wejście na posesję i do

usytuowanych

w

budynku

lokali

usługowych.

Wyklucza

to,

co

do

zasady,

dopuszczalność roszczenia o ustanowienie drogi koniecznej. Art. 145 k.c. nie jest,

bowiem źródłem roszczeń o ustanowienie służebności drogi zapewniającej łatwiejsze

korzystanie z nieruchomości, lecz stanowi podstawę prawną żądania ustanowienia drogi

koniecznej niezbędnej dla zapewnienia dostępu do drogi publicznej (wyrok SN z 18

listopada 1998 r., II CKN 45/98, niepublikowany). Nie uzasadnia też roszczenia o

ustanowienie drogi koniecznej brak możliwości dojazdu do garażu zlokalizowanego w

zwartej zabudowie, tym bardziej, gdy niedogodność taka spowodowana została

przebudową, przeprowadzoną przez samych właścicieli (wyroki SN z 11 września 1998

r., I CKN 836/97 niepublikowany, z 19 stycznia 2001 r., I CKN 322/00, niepublikowany, z

5 listopada 1998 r., I CKN 878/97, niepublikowany). Art. 145 k.c., jako przesłankę

ustanowienia drogi koniecznej, obok całkowitego braku dostępu do drogi publicznej,

wymienia też brak dostępu odpowiedniego. Instytucja drogi koniecznej, ograniczająca

prawo własności może być stosowana tylko w przypadkach szczegółowo wskazanych

w ustawie. W sytuacji, gdy nieruchomość ma dostęp do drogi publicznej, jak w sprawie

niniejszej, może to mieć miejsce wyjątkowo, tylko wtedy, gdy przemawiają za tym

uzasadnione względy, interes społeczno-gospodarczy, a także, gdy właściciel nie może

we własnym zakresie usunąć zaistniałych trudności. Zdaniem Sądu drugiej instancji

okolicznością taką jest fakt, że plan realizacyjny zapewniał wnioskodawcom dostęp do

drogi publicznej od strony ulicy D. Innymi słowy, wnioskodawcy nabywając

nieruchomość i ją zabudowując spodziewali się, że będą mieli dostęp do drogi

publicznej także od strony targowiska i hali „Z.(…)”. Trafnie jednak podnosi kasacja, że

dokonując tego zasadniczego dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia, w żaden sposób nie

rozważył Sąd drugiej instancji rzeczywistego znaczenia i zakresu planu realizacyjnego.

W szczególności, czy plan ten dotyczący terenu targowiska obejmował też ciąg

budynków mieszkalno-usługowych wznoszonych wzdłuż ulicy Ż. i czy zapewniając

dostęp od strony targowiska, zabezpieczał równocześnie możliwość przejazdu ulicą D.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że poza jego kognicją pozostaje ocena legalności

budowy garażu, okoliczność ta nie ma bowiem znaczenia dla rozpoznania żądania

wnioskodawców. Choć generalnie zgodzić się trzeba z tym stanowiskiem, to zwrócić

jednak trzeba uwagę na dwie kwestie. Na niekonsekwencję Sądu drugiej instancji, który

po zajęciu takiego stanowiska ustalił dalej, że wnioskodawcy uzyskali zezwolenie na

użytkowanie segmentu mieszkalno-usługowego z garażem. Nie wskazał przy tym, na

czym oparł powyższe ustalenie, mimo, że okoliczność powyższa nie była przedmiotem

zainteresowania sądu pierwszej instancji i że pozostaje sporna między stronami. Jak już

wyżej wskazano, przesłanką ustanowienia drogi koniecznej jest brak dostępu

nieruchomości do drogi publicznej. Wzniesienie na nieruchomości budynku bez

stosownych zezwoleń roszczenia o ustanowienie drogi koniecznej nie niweczy. Może

mieć jednak znaczenie dla oceny dopuszczalności skorzystania z tego roszczenia i

udzielenia ochrony wnioskodawcy. O ile, bowiem garaż wybudowany został nielegalnie,

w sposób, który z góry przesądzał o konieczności korzystania z działki stanowiącej

własność innej osoby, to okoliczność taka może być przesłanką odmowy udzielenia

ochrony wnioskodawcom, jak również wpływać powinna na ocenę odpowiedniości

istniejącego dostępu do drogi publicznej. Ocenę tę przeprowadzić trzeba także w

kontekście możliwości innego usytuowania garażu, jego przebudowy i ewentualnego

korzystania z istniejącego dostępu do drogi publicznej od strony ulicy Ż., w ramach

obciążających właściciela obowiązków zorganizowania eksploatacji działki w sposób

umożliwiający korzystanie z niej zgodnie z przeznaczeniem. Regułą powinno bowiem

być przystosowanie istniejącego dostępu do użytku a nie obciążanie służebnością

drogową nieruchomości sąsiedniej (wyrok z 6 kwietnia 2004 r., I CK 552/03, OSNC z

2005 r., nr 4, poz. 70). Zarzut dotyczący wysokości wynagrodzenia ustalonego

orzeczeniem Sądu nie zawiera żadnego umotywowania, nie był też, z braku stosownych

treści w apelacji, przedmiotem rozpoznania przez Sąd drugiej instancji, co uniemożliwia

ustosunkowanie się do niego w niniejszym rozstrzygnięciu.

Zarzutu kasacji oparte na obu podstawach kasacyjnych okazały się więc

zasadne.

Z tych względów na mocy art. 39313 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.