IV CK 21/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 21/05

POSTANOWIENIE

Dnia 5 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z wniosku E. S. i R. S.

przy uczestnictwie Banku I.(...) SA w W. i Syndyka masy upadłości C.(…) SA z siedzibą

w S.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 maja 2005 r.,

kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 21 listopada

2003 r., sygn. akt III Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w G. w dniu 26 lutego 2003 r. odłączył lokal nr 2 położony w G.

przy ul. A. z księgi wieczystej nr (...), założył dla niego księgę wieczystą nr 114060 i

dokonał wpisu prawa własności tego lokalu na rzecz E. S. i R. S. na prawach wspólności

ustawowej. Przeniósł także do tej księgi hipotekę na rzecz Banku I.(...) S.A. w W. w

wysokości

780.000

Euro

jako

hipotekę

łączną

do

współodpowiedzialności

z

nieruchomością objętą księgą wieczystą nr (...).

Wnioskodawcy: E. S. i R. S. wnieśli apelację od powyższego wpisu w części

dotyczącej hipoteki łącznej w kwocie 780.000 Euro.

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 21 listopada 2003 r. oddalił apelację.

Sąd

Okręgowy

wskazał,

że

wyodrębnienie

lokalu

stanowiącego

osobną

od

nieruchomości gruntowej nieruchomość lokalową należy traktować jak podział

nieruchomości. W takim przypadku sąd dokonujący wpisu do księgi wieczystej jest

zobowiązany z urzędu przenieść wszystkie obciążenia istniejące w księdze wieczystej, z

której nieruchomość jest odłączona do nowej księgi wieczystej. Co do hipotek, w art. 76

ustawy o księgach wieczystych i hipotece zawarte jest szczególne unormowanie, wedle

którego w razie podziału nieruchomości hipoteka obciążająca dotychczas nieruchomość

obciąża wszystkie nieruchomości utworzone przez podział (hipoteka łączna). Przepis

ten dotyczy wszystkich rodzajów nieruchomości, także nieruchomości lokalowej.

Przeniesienie hipoteki i utworzenie hipoteki łącznej do księgi wieczystej założonej

dla nieruchomości odłączonej jest zasadą. Wierzyciel ma jednak uprawnienie

wynikające z art. 76 ust. 2 – zdanie drugie ustawy dokonać podziału hipoteki łącznej

miedzy poszczególne nieruchomości. Może on zwolnić z obciążenia nieruchomości

utworzone przez podział. Poza wyjątkiem wymienionym w art. 90 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece dłużnik nie ma uprawnienia względem wierzyciela do żądania

zwolnienia nieruchomości powstałych przez podział z zabezpieczenia hipoteką łączną.

W postępowaniu wieczystoksięgowym sąd bada jedynie

treść wniosku,

dołączonych do niego dokumentów i treść księgi wieczystej (art. 626 8 § 2 k.p.c.). Zatem

Sąd odłączając nieruchomość tylko wówczas mógłby zwolnić ją z obciążenia hipoteką

łączną, gdyby wnioskodawca przedstawił dokument sporządzony w odpowiedniej

formie, zawierający oświadczenie woli wierzyciela, wyrażające zgodę na zwolnienie

nieruchomości odłączonej od obciążenia jej hipoteką łączną. Takiego dokumentu

wnioskodawcy nie dołączyli do wniosku.

Wnioskodawcy powołali się na zgodę Banku znajdującą się w aktach księgi

wieczystej (...), jednakże Sąd w ramach swojej kognicji zobowiązany był ocenić ważność

tego dokumentu, to jest czy został on wystawiony przez osobę uprawnioną do składania

takich oświadczeń. Zarazem zobowiązany był ocenić treść pełnomocnictwa osoby

podpisanej pod tym dokumentem, to jest, czy w zakresie tego pełnomocnictwa

pełnomocnik był uprawniony do wyrażania zgody na bezciężarowe odłączenie

nieruchomości. Sąd Okręgowy stwierdził, że nie przedłożono wraz z wnioskiem takiego

pełnomocnictwa. Złożona kserokopia nie jest dokumentem w świetle przepisów kodeksu

postępowania cywilnego.

Hipoteka w kwocie 788 000 Euro powstała z dniem 21 stycznia 2001 r. Z dniem

23 września 2001 r. weszła w życie ustawa nowelizująca ustawę o księgach wieczystych

i hipotece. Dodano do ustawy przepis art. 76 ust. 4 umożliwiający podział hipoteki

zabezpieczającej

kredyt

udzielony

na

budownictwo

mieszkaniowe

zgodnie

z

postanowieniami umowy między bankiem kredytującym a kredytobiorcą. W ocenie Sądu

Okręgowego nowy przepis nie ma zastosowania w sprawie. Nie działanie prawa wstecz

jest zasadą konstytucyjną. Zasada ta wyrażona jest także w art. 3 k.c., który stanowi, że

ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej brzmienia lub celu.

Ustanowienie hipoteki, jak również zmiany w zakresie wpisanego prawa poddane są

przepisom ustawy dawnej. Nie ma zastosowania przepis art. XXXVIII przepisów

wprowadzających Kodeks cywilny. Zawarta w tym przepisie norma dotyczyła bowiem

stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego, czyli przed

1 stycznia 1965 r., a nie przed wejściem w życie ustawy zmieniającej ustawę o księgach

wieczystych i hipotece z roku 2001.

W kasacji opartej na obu podstawach wymienionych w art. 393 1 k.p.c.

wnioskodawcy zarzucili naruszenie przepisów postępowania: art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z

art. 6268 § 2 k.p.c. przez błędne ustalenie, że wnioskodawcy nie przedłożyli

oświadczenia wierzyciela hipotecznego Banku I.(...) S.A. w W. o zezwoleniu na nie

przenoszenie hipoteki obciążającej nieruchomość dla której Sąd Rejonowy w G.

prowadzi księgę wieczystą KW (...) do nowozałożonej księgi wieczystej dla lokalu

stanowiącego własność wnioskodawców, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Zarzucili także naruszenie prawa materialnego art. 76 ust 4 w zw. z art. 117 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece oraz w związku z art. XXXVIII

ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające Kodeks cywilny przez jego

niezastosowanie i błędną wykładnię oraz art. 246 § 1 k.c. w zw. z art. 95 ustawy z 1997

r. Prawo bankowe w zw. z art. 6262 § 2 k.p.c. oraz art. 6268 § 2 k.p.c. oraz art. 229 k.p.c.

poprzez ich niezastosowanie, w szczególności poprzez dokonanie wpisu zaskarżonej

hipoteki w kwocie 780.000 Euro jako hipoteki łącznej, pomimo złożenia przez

wierzyciela hipotecznego oświadczenia o wyrażeniu zgody na nie przenoszenie tej

hipoteki do księgi wieczystej założonej dla nieruchomości wnioskodawców powstałej w

wyniku podziału nieruchomości obciążonej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W kasacji, podobnie jak w apelacji, skarżący powołują się na złożone przez P. C.

w imieniu Banku I.(...) S.A. oświadczenie woli, wyrażające zgodę na nieprzenoszenie

hipoteki w kwocie 780.000 Euro do księgi wieczystej, która zostanie założona dla lokalu

stanowiącego własność wnioskodawców. Okoliczność złożenia oświadczenia woli przez

P. C. jest bezsporna. Problem dotyczy umocowania P. C. do dokonania tej czynności, a

ściślej braku umocowania.

Wnioskodawcy złożyli tylko kserokopię pełnomocnictwa udzielonego przez Bank

I.(...) S.A. P. C. Zakładając nawet tak jak twierdzą skarżący, że oryginał dokumentu

dołączony jest do księgi wieczystej KW (...), zauważyć trzeba, że w pełnomocnictwie

udzielonym P. C. wyraźnie wyłączone zostały czynności prawne, z których wynika

zobowiązanie Banku o wartości przedmiotu świadczenia przewyższającej kwotę

800.000

złotych.

Wprawdzie

można

powiedzieć,

że

z

wyrażenia

zgody

na

nieprzenoszenie hipoteki do nowozakładanej księgi wieczystej nie wynika dla Banku

żadne zobowiązanie świadczenia, ale rzecz w tym, że pełnomocnictwo udzielone P. C.

w ogóle nie obejmuje czynności polegających na wyrażaniu zgody na zwalnianie

nieruchomości z obciążenia hipoteką.

Zatem, wbrew twierdzeniom kasacji prawidłowe jest ustalenie Sądu Okręgowego,

że wnioskodawcy nie wykazali stosownie do art. 6268 k.p.c. wyrażenia przez wierzyciela

zgody na nieobciążenie ich nieruchomości lokalowej hipoteką łączną. Zarzut naruszenia

art. 233 § 1 k.p.c. nie jest usprawiedliwiony. W konsekwencji za chybiony uznać należy

także zarzut naruszenia art. 246 § 1 k.c., oparty na założeniu stanu faktycznego

odmiennego niż ustalony przez Sąd orzekający.

Sąd Okręgowy, przyjmując zasadność wpisu hipoteki, uznał za prawidłowe

zastosowanie art. 76 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którym,

w razie podziału nieruchomości hipoteka obciążająca dotychczas nieruchomość obciąża

wszystkie nieruchomości utworzone przez podział.

Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. (Dz. U. Nr 63, poz. 635) dodała do art. 76 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece ustęp 4, zgodnie z którym do hipoteki

zabezpieczającej kredyt udzielony na budowę domów mieszkalnych, jeżeli podział

nieruchomości polega na przeniesieniu własności części nieruchomości zabudowanej

domem mieszkalnym, przepisu ust. 1 nie stosuje się. W takim wypadku hipoteka ulega

podziałowi zgodnie z postanowieniami umowy. Ustawa z dnia 11 maja 2001 r.

nowelizująca ustawę o księgach wieczystych i hipotece obowiązuje od dnia 23 września

2001 r., zaś hipoteka będąca przedmiotem rozpatrywanego wpisu ustanowiona została

w dniu 25 stycznia 2001 r.

Sąd Okręgowy trafnie uznał, że nowa ustawa nie ma w niniejszej sprawie

zastosowania ze względu na zasadę nieretroakcji wyrażona w art. 3 k.c. Trafne jest

także stanowisko Sądu Okręgowego co do braku możliwości stosowania art. XXXVIII

przepisów wprowadzających Kodeks cywilny. Przepis art. XXXVIII określający zasadę

bezpośredniego działania przepisów kodeksu cywilnego do niektórych stosunków

prawnych powstałych przed jego wejściem w życie nie oznacza bowiem bezpośredniego

działania wszystkich nowych ustaw, regulujących podobne stosunki prawne. To samo

jest, jeżeli chodzi o art. 117 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, który ustanawia

bezpośrednie działanie, w niektórych przypadkach, przepisów ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ale nie odnosi się do przepisów przyszłych ustaw nowelizujących

tę ustawę.

Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. nowelizująca ustawę o księgach wieczystych i

hipotece nie zawiera przepisów przejściowych. Zastosowanie do niej art. XXXVIII

przepisów wprowadzających Kodeks cywilny czy art. 117 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece mogłoby wchodzić w grę tylko przez analogię. Jednakże,

nieuzasadnione byłoby odwoływanie się do analogii w sytuacji istnienia ogólnego

uregulowania zawartego w art. 3 k.c. Nadto, przyjęcie przez analogię do art. XXXVIII

przepisów wprowadzających Kodeks cywilny czy art. 117 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, że przepis art. 76 ust. 4 ma zastosowanie do hipotek powstałych

przed jego wejściem w życie, prowadziłoby do istotnego uszczuplenia praw wierzycieli.

Biorąc pod uwagę, że wierzyciele zawierając umowy, godząc się na określone

zabezpieczenie hipoteczne nie mogli przewidywać przyszłej niekorzystnej dla ich

regulacji ustawowej, proponowana przez skarżących wykładnia byłaby nie do

pogodzenia z konstytucyjną zasadą państwa prawnego (art. 2 Konstytucji).

W sytuacji, w której art. 76 ust. 4 ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie

ma zastosowania, zbędna jest szczegółowa interpretacja jego treści.

Z powyższych względów, na mocy art. 39312 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji postanowienia.