IV CK 20/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 15 lipca 2005 r., IV CK 20/05

Wymaganie uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego na odrzucenie

spadku w imieniu dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską nie wchodzi

w zakres pojęcia formy użytego w art. 12 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. –

Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm.).

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku małoletniego Kristoffera Dario F.

reprezentowanego przez matkę Antje F. przy uczestnictwie Haliny Marii Ł., Danuty

Stanisławy K., Stanisława Wojciecha F., Teresy Anny C., Barbary Jadwigi W. i

Elżbiety Katarzyny K. o stwierdzenie nabycia spadku po Dariuszu Krzysztofie F., po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2005 r. kasacji

uczestniczki postępowania Teresy Anny C. od postanowienia Sądu Okręgowego w

Olsztynie z dnia 21 października 2004 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Olsztynie – po rozpoznaniu sprawy z wniosku małoletniego

Kristoffera Dario F., w imieniu i na rzecz którego działała matka Antje Sabine F.,

przy uczestnictwie Haliny Ł., Danuty K., Stanisława F., Teresy C., Barbary W. i

Elżbiety K. o stwierdzenie nabycia spadku – postanowieniem z dnia 16 kwietnia

2004 r. stwierdził, że spadek po Dariuszu Krzysztofie F., zmarłym dnia 10 marca

2002 r. w L. i tam ostatnio zamieszkałym, na podstawie ustawy, nabył w całości,

łącznie z wchodzącym w skład spadku gospodarstwem rolnym położonym w M.,

syn Kristoffer Dario F. Podstawę orzeczenia stanowiły następujące ustalenia i

wnioski.

Spadkodawca Dariusz Krzysztof F., będący obywatelem polskim, zmarł dnia

10 marca 2002 r. w miejscu swojego ostatniego zamieszkania w L. na terenie

Niemiec. Był rozwiedziony; z małżeństwa z obywatelką niemiecką Antje Sabine F.

miał jedno dziecko – syna Kristoffera Dario F., urodzonego w K. dnia 13 listopada

1998 r. Poza tym miał rodzeństwo: Halinę Ł., Danutę K., Stanisława F., Teresę C.,

Barbarę W. i Elżbietę K. Zmarł, nie pozostawiając testamentu. W skład spadku

wchodzi gospodarstwo rolne położone w Polsce.

Po śmierci spadkodawcy Antje Sabine F. przyjęła spadek w imieniu

małoletniego syna Kristoffera, jednak w dniu 31 maja 2002 r. złożyła przed sądem

oświadczenie o uchyleniu objęcia spadku; twierdziła, że przyjęła spadek nie

wiedząc o jego zadłużeniu. Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2002 r. Sąd

Rejonowy w Siegburgu zezwolił Antje Sabine F. na „uchylenie objęcia spadku”

przez małoletniego syna Kristoffera.

Uczestniczki Barbara W. i Elżbieta K. złożyły przed Sądem Rejonowym w

Leverkusen oświadczenia o odrzuceniu – w imieniu własnym i swoich małoletnich

dzieci – spadku przypadającego im po zmarłym Dariuszu Krzysztofie F., natomiast

pozostali uczestnicy złożyli w Polsce oświadczenia o przyjęciu spadku z

dobrodziejstwem inwentarza.

Przed sądem niemieckim nie toczyło ani nie toczy się postępowanie o

stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym Dariuszu Krzysztofie F.

Sąd Rejonowy uznał, że, zgodnie z art. 34 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r.

– Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm. – dalej: „p.p.m.”),

w sprawie właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci, a więc

prawo polskie, z art. 2 § 1 p.p.m. wynika bowiem, że jeżeli ustawa przewiduje

właściwość prawa ojczystego, obywatel polski podlega prawu polskiemu, chociażby

prawo innego państwa uznawało go za obywatela tego państwa. Statutowi

spadkowemu określonemu w art. 34 p.p.m. podlegają również takie czynności, jak

przyjęcie i odrzucenie spadku, dlatego skuteczność oświadczeń spadkowych

składanych przez matkę małoletniego wnioskodawcy podlegać musi ocenie przez

pryzmat prawa polskiego. Z art. 101 § 3 k.r.o. wynika, że rodzice nie mogą bez

zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres

zwykłego zarządu. Do takich czynności – jak się powszechnie przyjmuje – należy

odrzucenie spadku w imieniu dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską

rodziców. Czynność prawna dokonana bez zezwolenia, o którym mowa, jest

nieważna i nie może być konwalidowana przez uzyskanie późniejszego

zatwierdzenia sądu (zob. uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24

czerwca 1961 r., 1 CO 16/61, OSNCP 1963, nr 9, poz. 187). Poza tym, w świetle

prawa polskiego spadkobierca, który uchyla się od skutków prawnych oświadczenia

o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak

spadek przyjmuje, czy też go odrzuca (art. 1019 § 1 k.c.). Oświadczenie o uchyleniu

objęcia spadku złożone przed sądem niemieckim przez matkę małoletniego

Kristoffera nie odpowiada tym wymaganiom, wobec czego należy przyjąć, stwierdził

Sąd Rejonowy, że nie doszło do skutecznego odrzucenia spadku przypadającego

małoletniemu po ojcu z ustawy.

Apelacja wniesiona przez uczestniczkę Teresę C. została przez Sąd

Okręgowy w Olsztynie oddalona postanowieniem z dnia 21 października 2004 r.

Sąd Okręgowy zaaprobował zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji. Podkreślił, że wymóg zgody lub zezwolenia organu

państwowego na dokonanie czynności prawnej należy do materialnoprawnych

przesłanek dokonania tej czynności, nie zaś do zakresu formy, o której mowa w art.

12 p.p.m. Stwierdził ponadto, że – wbrew odmiennym zapatrywaniom skarżącej –

małoletni Kristoffer Dario F. ma obywatelstwo polskie od chwili urodzenia,

ponieważ, zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie

polskim (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm. – dalej: „ ustawa o

obywatelstwie polskim”), dziecko rodziców, z których jedno jest obywatelem

polskim, drugie zaś obywatelem innego państwa, nabywa przez urodzenie

obywatelstwo polskie. Gdyby zatem nawet oceniać czynności zdziałane przez

matkę małoletniego Kristoffera na podstawie prawa wskazanego w art. 19 p.p.m., to

właściwe dla tej oceny byłoby również prawo polskie jako prawo ojczyste dziecka.

Ocena czynności dokonanych przed sądami niemieckimi nie pozwala natomiast

przyjąć, że w świetle prawa polskiego doszło do skutecznego odrzucenia spadku

przypadającego małoletniemu Kristofferowi po ojcu.

W kasacji od postanowienia Sądu Okręgowego uczestniczka Teresa C.,

powołując się na obydwie podstawy określone w art. 3931 k.p.c., wnosiła o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie – gdyby

podstawa naruszenia przepisów postępowania okazała się nieuzasadniona – o

zmianę i stwierdzenie, że spadek po zmarłym w dniu 10 marca 2002 r. Dariuszu

Krzysztofie F., na podstawie ustawy, nabyli Halina Ł., Danuta K., Stanisław F. i

Teresa C. po 1/4 części. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazała na

naruszenie: art. 1 i 2 Konwencji między Polską Rzeczpospolitą Ludową a

Niemiecką Republiką Demokratyczną o uregulowaniu przypadków podwójnego

obywatelstwa, podpisanej w Berlinie dnia 12 listopada 1975 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr

15, poz. 91– dalej: „Konwencja o uregulowaniu przypadków podwójnego

obywatelstwa”) przez ich pominięcie przy ustalaniu obywatelstwa wnioskodawcy, co

doprowadziło do błędnego przyjęcia, że jest on obywatelem polskim, art. 34, art. 87,

art. 89, art. 91 i art. 241 Konstytucji przez oparcie się przy ustalaniu obywatelstwa

wnioskodawcy na przepisach ustawy o obywatelstwie, podczas gdy kwestie te

uregulowane zostały w Konwencji, która ma pierwszeństwo przed ustawą, art. 12

p.p.m. przez jego pominięcie przy rozważaniu ważności i skuteczności czynności

zdziałanych przez matkę małoletniego wnioskodawcy przed sądami niemieckimi,

podczas gdy w świetle tego przepisu wystarcza zachowanie formy przewidzianej

przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana, oraz art. 19 § 1 p.p.m.

przez dokonanie oceny ważności i skuteczności czynności prawnych zdziałanych

przez matkę małoletniego wnioskodawcy, będącego wyłącznie obywatelem

niemieckim, na podstawie prawa polskiego, podczas gdy stosunki prawne między

rodzicami a dzieckiem podlegają prawu ojczystemu dziecka, a do sfery tej – wbrew

odmiennemu stanowisku Sądu Okręgowego – należą także kwestie związane z

reprezentowaniem małoletniego. W ramach drugiej podstawy skarżąca postawiła

zarzut obrazy art. 670 § 1 i art. 1138 k.p.c. przez oparcie ustaleń faktycznych

przyjętych za podstawę orzeczenia na kserokopiach dokumentów w języku

niemieckim, a tym samym zaniechanie zbadania kto jest spadkobiercą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zasadniczy zarzut postawiony w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

dotyczył kwestii obywatelstwa małoletniego wnioskodawcy; skarżąca wywodziła, że,

ze względu na wynikającą z powołanych przepisów Konstytucji zasadę priorytetu

umów międzynarodowych przed prawem wewnętrznym, oceny obywatelstwa

małoletniego Kristoffera należało dokonać na podstawie art. 1 i 2 Konwencji między

Polską Rzeczpospolitą Ludową a Niemiecką Republiką Demokratyczną o

uregulowaniu przypadków podwójnego obywatelstwa, podpisanej w Berlinie dnia 12

listopada 1975 r. Według tych przepisów, rodzice, z których jedno jest obywatelem

jednej, drugie zaś drugiej umawiającej się strony, mogą wybrać dla dziecka

urodzonego po wejściu w życie Konwencji obywatelstwo jednej z umawiających się

stron, natomiast dziecko, w odniesieniu do którego rodzice nie złożyli oświadczenia

o wyborze obywatelstwa, zachowuje – jeżeli urodziło się na terytorium jednej z

umawiających się stron – obywatelstwo tej strony. Zdaniem skarżącej, w świetle

przytoczonej regulacji małoletni wnioskodawca ma obywatelstwo niemieckie, urodził

się bowiem w Kolonii, a matka dziecka nie przedłożyła żadnego dowodu

świadczącego o dokonaniu wyboru jego obywatelstwa.

Trzeba zgodzić się z wywodami skarżącej dotyczącymi zarówno mocy

obowiązującej ratyfikowanych umów międzynarodowych, jak i zasady ich priorytetu

przed prawem wewnętrznym, znajdują one bowiem oparcie w powołanych

przepisach Konstytucji i jako takie nie budzą wątpliwości. Ich trafność nie oznacza

jednak, że w niniejszej sprawie doszło do obrazy przepisów Konstytucji powołanych

przez skarżącą. Uszło uwagi skarżącej, że w związku ze zjednoczeniem Niemiec

Konwencja o uregulowaniu przypadków podwójnego obywatelstwa wygasła z dniem

13 października 1990 r., a małoletni Kristoffer Dario F. urodził się już po jej

wygaśnięciu. W tej sytuacji Sąd Okręgowy prawidłowo postąpił rozstrzygając, czy w

świetle przepisów ustawy o obywatelstwie polskim małoletni wnioskodawca jest

obywatelem polskim, według bowiem powszechnie przyjmowanej zasady o tym, czy

ktoś jest obywatelem danego państwa, rozstrzyga prawo tego państwa. Z ustaleń

przyjętych za podstawę zaskarżonego postanowienia wynika, że kwestia

posiadania przez małoletniego wnioskodawcę obywatelstwa polskiego została

również stwierdzona w sposób wskazany w art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie

polskim, gdyż w dniu 28 sierpnia 2003 r. Wojewoda W.-M. wydał stosowną decyzję

w tym przedmiocie.

U podstaw rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego legło stwierdzenie, że samo

nabycie spadku po zmarłym Dariuszu Krzysztofie F. oraz kwestie związane z

nabyciem spadku należy oceniać według statutu spadkowego, czyli prawa

zasadniczo właściwego dla sprawy spadkowej (lex successionis), oraz że – zgodnie

z art. 34 p.p.m. – prawem tym jest prawo polskie. Skarżąca nie zakwestionowała

tego stanowiska, jej zastrzeżenia wywołuje natomiast zakres statutu spadkowego, a

ściśle prawo właściwe dla oceny czynności prowadzących do przyjęcia lub

odrzucenia spadku, formy tych czynności oraz upoważnienia do działania w

charakterze przedstawiciela ustawowego. Skarżąca ma rację zarzucając, że Sąd

Okręgowy kwestii tych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia w sposób

szczegółowy nie rozważył.

Podejmując ten problem, rozpocząć trzeba od stwierdzenia, że w nauce prawa

zasadniczo zgodnie przyjmuje się, iż przyjęcie lub odrzucenie spadku podlega

statutowi spadkowemu. Panuje też zgoda co do tego, że legi successionis podlega

ocena możności przyjęcia lub odrzucenia spadku, dopuszczalność częściowego

przyjęcia lub odrzucenia spadku, treść składanego w tym przedmiocie oświadczenia

woli, granice czasowe, w jakich może być ono złożone, skutki przyjęcia lub

odrzucenia spadku, a także to, czy przyjęcia spadku wprost może dokonać osoba

fizyczna nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych. O tym, jaką zdolność

do czynności prawnych ma dany spadkobierca, rozstrzyga natomiast jego statut

personalny. W niniejszej sprawie kwestia zdolności wnioskodawcy do czynności

prawnych podlegała ocenie według jego statutu personalnego określonego w art. 9

§ 1 p.p.m. W myśl powołanego przepisu, zdolność prawna i zdolność do czynności

prawnych osoby fizycznej podlega jej prawu ojczystemu, którym w niniejszej

sprawie – podobnie jak lex successionis – jest prawo polskie.

Skarżąca ma rację podnosząc, że upoważnienie rodziców do reprezentowania

dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską należy oceniać według prawa

wskazanego w art. 19 § 1 p.p.m., właściwego dla stosunków prawnych między

rodzicami a dzieckiem. W myśl powołanego przepisu, właściwe jest prawo ojczyste

dziecka, stąd wadliwe przyporządkowanie tej kwestii przez Sąd Okręgowy

zakresowi działania statutu spadkowego pozostaje bez wpływu na treść podjętego

rozstrzygnięcia. Upoważnienie Antje Sabine F. do działania w imieniu małoletniego

wnioskodawcy należy przecież oceniać także według prawa polskiego.

Co się tyczy formy wymaganej dla oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku, to prawo właściwe w tej mierze wskazuje art. 12 p.p.m., stanowiący, że

forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności; wystarczy

jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność

została dokonana. Zdaniem skarżącej, przepis ten został naruszony, w świetle

zawartej w nim regulacji należało bowiem uznać oświadczenie o odrzuceniu spadku

złożone w imieniu małoletniego wnioskodawcy przez jego matkę Antje Sabine F. za

skuteczne, skoro zachowane zostały wymogi przewidziane przez legem loci actus.

Zarzut powyższy dotyczy zasięgu normy prawnej wyrażonej w art. 12 p.p.m. W

nauce prawa przyjmuje się, że pojęcie formy użyte w tym przepisie obejmuje

wymagania dotyczące sposobu ucieleśnienia oświadczenia woli (np. forma ustna

lub pisemna), udziału świadków lub organu państwowego przy dokonywaniu

czynności prawnej, czy uwierzytelnienia (np. urzędowe potwierdzenie podpisu). Nie

należy natomiast do zakresu formy wymóg zgody na dokonanie czynności prawnej

osoby trzeciej lub organu państwowego. Trzeba zgodzić się z poglądem

prezentowanym w doktrynie, że wymaganie uzyskania zezwolenia organu

państwowego na dokonanie czynności prawnej wykracza poza zakres użytego w

art. 12 p.p.m. pojęcia formy, stanowi bowiem materialnoprawną przesłankę

dokonania tej czynności prawnej. Sąd Okręgowy trafnie zatem oceniał skutki

złożonego przez Antje Sabine F. przed sądem niemieckim oświadczenia o

uchyleniu się od objęcia spadku przez pryzmat prawa polskiego, możność

odrzucenia spadku, treść składanego oświadczenia woli, a także wpływ wad

oświadczenia woli na ważność oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

podlegają bowiem ocenie legis successionis. Zgodnie z jego wymaganiami w

niniejszej sprawie, w sytuacji, w której oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu

spadku zostało złożone pod wpływem błędu, zastosowanie znajdują przepisy o

wadach oświadczenia woli, z tym że uchylenie się od skutków prawnych

oświadczenia powinno nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien

jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca (art. 1019

§ 1 k.c.). Poza tym uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub

o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.). Ze

względu na małoletniość wnioskodawcy zastosowanie miał ponadto art. 101 § 3

k.r.o., stąd na złożenie w imieniu wnioskodawcy oświadczenia o odrzuceniu spadku

konieczne było uprzednie uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, czynność prawna

dotycząca majątku małoletniego, dokonana przez przedstawiciela ustawowego bez

uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego wymaganego przez przepisy art. 101 §

3 i 156 k.r.o., jest nieważna i nie może być konwalidowana; dotyczy to także

czynności podejmowanych w postępowaniu sądowym (art. 58 k.c.; zob. też uchwała

Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1961 r., I CO 16/61,

OSNCP 1963, nr 9, poz. 187, uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z

dnia 30 kwietnia 1977 r., III CZP 73/76, OSNCP 1978, nr 2, poz. 19, uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 4 lutego 1997 r., III CZP 127/ 96, OSNC 1997, nr 5, poz. 50 lub

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1997 r., I CKU 13/97, nie

publ). Nie chodzi tu o zgodę osoby trzeciej w rozumieniu art. 63 k.c., która może

być udzielona także ex post, ale o zezwolenie organu państwa, stanowiące

materialnoprawną przesłankę dopuszczalności czynności prawnej. Z tej już tylko

przyczyny złożone przez Antje Sabine F. oświadczenie o uchyleniu objęcia spadku,

jako nieodpowiadające wymaganiom stawianym w tym względzie przez lex

successionis, nie wywarło skutku w postaci odrzucenia spadku w imieniu

małoletniego wnioskodawcy.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.