Supreme Court allows offsetting shareholder's unpaid capital contribution against company's debt to shareholder.

Sygn. akt IV CK 188/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maria Grzelka (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSA Elżbieta Strelcow (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa "N." Spółki z o. o. w likwidacji

przeciwko P.L.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2004 r.,

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 października 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

„N." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w pozwie skierowanym

przeciwko P.L. domagała się pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 15 marca 2000 roku, zasądzającego od

powodowej Spółki na rzecz P.L. kwotę 346.068,60 złotych z ustawowymi odsetkami

i kosztami procesu. W uzasadnieniu pozwu powódka podała, iż dokonuje

potrącenia z wierzytelnością pozwanego, wynikającą ze wskazanego tytułu

wykonawczego, swoją wierzytelność w kwocie 258.900,00 złotych z ustawowymi

odsetkami od dnia 7 września 1998 roku z tytułu objęcia przez pozwanego

udziałów w podwyższonym kapitale Spółki.

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc, iż zarzut potrącenia

powódka zgłaszała już w sprawie Sądu Okręgowego w G. oraz, że nigdy nie był

wspólnikiem powodowej Spółki i nie obejmował udziałów w jej kapitale

zakładowym.

Wyrokiem z dnia 17 lutego 2003 roku Sąd Okręgowy w G. oddalił

powództwo i zasądził od powodowej Spółki na rzecz pozwanego kwotę 24.000

złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.

Wyrok ten oparty został na następujących ustaleniach:

Umowami z dnia 5 kwietnia 1998 roku powódka zobowiązała się do zawarcia

z pozwanym w terminie do 30 listopada 1998 roku umów sprzedaży prawa

odrębnej własności dwóch lokali użytkowych o powierzchni 55 m 2 i 63 m2

położonych w budynku powódki w W. przy ulicy J. 11. Na poczet kosztów budowy

lokali pozwany wpłacił kwotę 271.400 złotych.

W umówionym terminie powódka nie przeniosła na pozwanego prawa

własności lokali, wobec czego pozwany w dniu 22 lutego 1999 roku odstąpił od

umów zawartych dnia 5 kwietnia 1998 roku.

W dniu 24 czerwca 1998 roku Zgromadzenie Wspólników powodowej Spółki

podjęło uchwałę o podwyższeniu kapitału zakładowego Spółki o kwotę 900.200,00

złotych poprzez utworzenie 18.004 nowych udziałów, które miały zostać pokryte

przez wniesienie wkładów pieniężnych. W dniu 7 września 1998 roku pozwany P.L.

złożył oświadczenie w formie aktu notarialnego o przystąpieniu do powodowej

Spółki i objęciu w jej kapitale zakładowym 5.178 udziałów o łącznej wartości

258.900,00 złotych. Zarząd powodowej Spółki w dniu 5 stycznia 1999 roku złożył

zapewnienie, że udziały w kapitale zakładowym, podwyższonym na podstawie

uchwały Zgromadzenia Wspólników z dnia 24 czerwca 1998 roku, zostały w całości

opłacone i do wniosku rejestrowego załączył oświadczenia nowych wspólników, w

tym oświadczenie pozwanego, o przystąpieniu do Spółki i objęciu udziałów,

oświadczenie o wniesieniu wpłat na poczet kapitału zakładowego oraz nową listę

udziałowców Spółki. Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 5 lutego 1999

roku ujawnił w rejestrze powodowej Spółki nową wysokość kapitału zakładowego.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 5 marca 2000 roku Sąd Okręgowy w G.

zasądził od „N." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na rzecz P.L. kwotę

325.680,00 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. W skład

zasądzonej kwoty wchodziła wpłata dokonana przez pozwanego w wysokości

271.400,00 złotych oraz kwota 54.280,00 złotych z tytułu kary umownej i kwota

20.388,60 złotych z tytułu skapitalizowanych odsetek ustawowych.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy, z powołaniem się na art.

366 k.p.c. uznał, że powagą rzeczy osądzonej w sprawie Sądu Okręgowego w G.

objęte zostały wyłącznie rozliczenia finansowe, pozostające w związku z umowami

stron z dnia 5 kwietnia 1998 roku, wobec czego w ramach sporu, wywołanego

powództwem przeciwegzekucyjnym, badaniu może podlegać kwestia rozliczenia

związana z przystąpieniem przez pozwanego do powodowej Spółki i objęcia

udziałów w jej kapitale zakładowym. Pozwany dokonywał wpłat na rzecz

powodowej Spółki wyłącznie na potrzeby inwestycji wynikającej z umów z dnia 5

kwietnia 1998 roku i wbrew swemu oświadczeniu z dnia 7 września 1998 roku, nie

uiścił wkładu pieniężnego na poczet udziałów obejmowanych w powodowej Spółce.

Oceny tej nie podważa treść oświadczenia Zarządu powodowej Spółki z dnia 5

stycznia 1999 roku złożonego w trybie art. 258 § 2 pkt 3 Kodeksu handlowego,

bowiem stanowiło ono jedynie dopełnienie obowiązku wynikającego z przepisów

kodeksu handlowego a wadliwość w złożeniu tego oświadczenia skutkować może

ewentualną odpowiedzialnością odszkodowawczą i karną członków zarządu.

Przyjmując, że powodowa Spółka posiada wobec pozwanego wierzytelność

z tytułu zobowiązania do wniesienia wkładów pieniężnych na poczet udziałów

w kapitale zakładowym, której domagać się może na drodze sądowej, Sąd

Okręgowy uznał jednak, że wierzytelność ta nie może być potrącona z wzajemną

wierzytelnością pozwanego wobec Spółki, stwierdzoną prawomocnym wyrokiem

z dnia 15 marca 2000 roku.

Sąd Okręgowy podniósł, iż kapitał zakładowy spółki ma charakter

nienaruszalny a wpłaty pieniężne na jego rzecz muszą być - w świetle treści art.

160 pkt 2 kh, art. 167 § 1 pkt 2 kh, art. 189 kh. Art. 257 kh i art. 258 § 2 kh faktycznie dokonane. W takiej sytuacji umorzenie przez potrącenie wierzytelności

z tytułu wkładów pieniężnych jest wyłączone (art. 505 pkt 4 k.c.) jako prowadzące

do obejścia prawa.

Rozpoznając apelację powodowej Spółki Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia

27 października 2003 roku, dokonał jedynie korekty wysokości zasądzonych od

powódki na rzecz pozwanego kosztów procesu a w pozostałej części apelację

oddalił. Podzielając ustalenia faktyczne oraz ich ocenę prawną dokonaną przez

Sąd I instancji Sąd Apelacyjny odwołał się do przedwojennych poglądów doktryny

oraz stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w orzeczeniu z dnia 11 listopada

1924 roku III R 1495/24 (RPEiS 1925 str. 12220), że „wpłaty na podwyższenie

kapitału zakładowego nie można dokonać przez potrącenie odpowiedniej kwoty z

wierzytelności wspólnika do Spółki". Podkreślił Sąd Apelacyjny, że dla pewności

obrotu

niezbędnym

odpowiedzialnością

jest

aby

stanowiła

kapitał

gotówka,

zakładowy

Spółki

która

zabezpieczeniem

jest

z ograniczoną

dla

prowadzonej przez spółkę działalności gospodarczej. Odnosząc się do poglądu

Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 26 marca 1993 roku III CZP

20/93 (IOSN 1993/9/1571), w której Sąd Najwyższy przyjął, że pokrycie udziałów

po podwyższeniu kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

jest także dopuszczane przez oświadczenie wspólnika o przeniesieniu na poczet

tego udziału jego wierzytelności przysługującej mu do spółki, Sąd Apelacyjny

wskazał, iż wyrażony w uchwale pogląd dotyczył potrącenia umownego (w ramach

swobody umów) a nadto nie został on zaaprobowany przez doktrynę.

Kasację od tego wyroku powodowa Spółka oparła na zarzucie naruszenia

prawa materialnego, tj. art. 498 k.c., art. 160 pkt 2 kh, art. 167 § 1 pkt 2 kh oraz art.

189 kh. Skarżąca zarzuciła też sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią

zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że powodowa

Spółka, posiadająca wobec pozwanego wierzytelność pieniężną, nie może

przedstawić jej skutecznie do potrącenia w warunkach rozpoznawanej sprawy

z wzajemną wierzytelnością pozwanego z uwagi na nienaruszalny charakter

kapitału zakładowego.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

II instancji, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku przez orzeczenie co do

istoty sprawy zgodnie z żądaniem pozwu z zasądzeniem od pozwanego na rzecz

powódki kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zarzutu sformułowanego w kasacji jako „sprzeczność

istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego"

należy stwierdzić, iż nie uzasadnia on podstawy kasacyjnej z art. 393 1 pkt 2 k.p.c.

Skarżący

nie

zarzuca

bowiem

naruszenia

konkretnych

przepisów

prawa

procesowego, których pogwałcenie doprowadziło Sąd II instancji do błędnych

ustaleń ani nie wskazuje ustaleń faktycznych, które pozostają w sprzeczności

z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. W istocie ten zarzut kasacji

stanowi rozwinięcie zarzutu naruszenia prawa materialnego.

W tych warunkach zaskarżony wyrok podlegał ocenie w ramach podstawy

kasacyjnej przewidzianej w art. 3931 pkt 1 k.p.c.

Naruszenia prawa materialnego skarżący upatruje w niezastosowaniu art.

498 k.c. do ustalonego przez Sąd II instancji stanu faktycznego, pomimo istnienia

podstaw do dokonania subsumcji. Skarżący wywodzi, iż żaden przepis kodeksu

handlowego - w szczególności przepisy wskazane w kasacji jako niewłaściwie

zastosowane, tj. art. 160 pkt 2, art. 167 § 1 pkt 2 oraz art. 189 kodeksu handlowego

- nie zawierają zakazu potrącenia przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością

wierzytelności przysługującej jej wobec wspólnika z tytułu nieuiszczonego wkładu

pieniężnego z wierzytelnością przysługującą wspólnikowi wobec spółki.

Zdaniem

skarżącego,

przeciwko

możliwości

skutecznego

dokonania

potrącenia w takiej sytuacji, nie świadczy nienaruszalny charakter kapitału

zakładowego spółki, z którym Sąd II instancji związał niedopuszczalność potrącenia

wzajemnych wierzytelności stron w warunkach rozpoznawanej sprawy.

Stanowisko skarżącego, co do braku w przepisach kodeksu handlowego

zakazu potrącenia wierzytelności spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu

nieuiszczonego wkładu pieniężnego z wierzytelności wspólnika wobec spółki,

należy podzielić. Sąd Apelacyjny, stanowisko o niedopuszczalności dokonania

potrącenia wzajemnych wierzytelności stron, oparł na poglądach wyrażanych w

literaturze prawniczej i orzeczeniu Sądu Najwyższego z 1924 roku, akcentujących

zasadę realnego wniesienia wpłat na poczet kapitału zakładowego spółki, oraz jej

obowiązywanie w zakresie podwyższenia kapitału zakładowego spółki. W myśl tej

zasady wspólnik, zobowiązany do wniesienia wkładu pieniężnego, wykonuje swoje

zobowiązanie wobec spółki gdy dokonuje na jej rzecz świadczenia pieniężnego,

polegającego na przekazaniu z jego majątku określonej sumy pieniężnej w formie

gotówki (bądź w drodze przelewu bankowego) do majątku spółki. Wszelkie

odstępstwa od tej zasady powinny być traktowane jako obejście prawa (art. 58 § 1

k.c.), bo prowadzą w praktyce do zwolnienia wspólników (akcjonariuszy)

z obowiązku wniesienia wkładu.

Powyższe

stanowisko

nie

jest

jednak

jednolite

w

orzecznictwie

(patrz: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1993 r. III CZP 20/93 OSN

1993/9/157, nie publikowany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 1999 r.

III CKN 476/98). Odmienny pogląd o dopuszczalności potrącenia w wyniku umowy

bądź w drodze jednostronnej czynności prawnej prezentowany jest też obecnie

w literaturze przedmiotu, z tym zastrzeżeniem, że takie potrącenie, z inicjatywy

spółki, powinno być uznane za dopuszczalne, jeżeli spełnione są przesłanki

gwarantujące ochronę interesu spółki akcyjnej, w tym - wzajemne roszczenie

akcjonariusza jest w pełni wartościowe i spełnione są pozostałe przesłanki

potrącenia przewidziane w kodeksie cywilnym. Zdaniem Sądu Najwyższego

w obecnym składzie, powyższe stanowisko zasługuje na aprobatę i to także

w odniesieniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

W realiach rozpoznawanej sprawy ochrona interesu powodowej Spółki

niewątpliwie przemawia za uznaniem dopuszczalności potrącenia jej wierzytelności

z

tytułu

nieuiszczonego

wkładu

pieniężnego

z

wierzytelności

pieniężnej

pozwanego. W ten sposób Spółka uzyska od pozwanego wpłatę kwoty pieniężnej

nie mniej wartościową niż wysokość jej długu wobec pozwanego, którą może

przeznaczyć na kapitał zakładowy. Potrącenie dokonane w takich okolicznościach

pozwala nie tylko

na nieponoszenie kosztów związanych

z uzyskaniem

zaspokojenia wierzytelności obu stron ale też chroni Spółkę przed ryzykiem

ewentualnej bezskuteczności egzekucji długu należnego od pozwanego.

Mając to na uwadze uznać należało, iż oświadczenie powodowej Spółki

o potrąceniu przysługującej jej wobec pozwanego wierzytelności z tytułu nie

uiszczonego wkładu z wierzytelnością pozwanego, w warunkach ustalonego

w sprawie stanu faktycznego, nie może być traktowane jako obejście prawa,

uniemożliwiające oparcie powództwa przeciwegzekucyjnego na zdarzeniu jakim

jest potrącenie (art. 498 k.c.).

Z

tych

względów Sąd

Najwyższy uznał

zarzut

naruszenia

prawa

materialnego za uzasadniony i na podstawie art. 39313 k.p.c. orzekł jak w sentencji.