IV CK 18/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 18/06

POSTANOWIENIE

Dnia 5 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Starosty Powiatu S.

przy uczestnictwie C.N., Z.N., M.S., U.G. i J.W.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 5 października 2006 r.,

kasacji wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt [...],

I. oddala kasację;

II. zasądza od Skarbu Państwa - Starosty Powiatu S. na rzecz

C.N., Z.N., M.S. i U.G. kwotę 1.800 zł (jeden tysiąc osiemset

złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu

kasacyjnym

oraz

na

rzecz

uczestniczki

postępowania J.W. kwotę 1.800 zł (jeden tysiąc osiemset

złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 9 września 2004 r. oddalił

apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa – Starosty S. od postanowienia Sądu

Rejonowego w S. z dnia 1 marca 2004 r., którym ten Sąd oddalił wniosek o

zasiedzenie bliżej określonych działek gruntu o nr 152/1 i 145/10.

W sprawie tej ustalono, że poprzednik prawny uczestników postępowania

C.N., który był właścicielem tych działek, zmarł w dniu 6 kwietnia 1950 r. C.N.

jeszcze

za

swego

życia

był

represjonowany

przez

ówczesne

władze.

Przeprowadzano w jego domu przeszukiwania, podczas których m. in. ustawiano

go twarzą do ściany. Po śmierci C.N. represjom ówczesnych władz poddani zostali

jego spadkobiercy. W sposób nieuprawniony, funkcjonariusze Obywatelskiej

Komisji Podatkowej przy Urzędzie Skarbowym - Rewizyjnym nakładali na nich

obowiązek zapłaty tzw. „domiarów podatkowych”. Z kolei funkcjonariusze Urzędu

Bezpieczeństwa kilkakrotnie przeprowadzili w ich mieszkaniach niczym nie

uzasadnione przeszukania. Synowie spadkodawcy – E.N. i Z.N. byli wzywani do

Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Zdarzało się, że wracali stamtąd po dwóch,

trzech dniach. W obecności Z.N. pracownicy Urzędu Bezpieczeństwa dopuszczali

się agresji względem osób zatrzymanych. Grożono spadkobiercom C.N., że jeżeli

nie zrzekną się spadku, to zostaną przeniesieni w inne miejsce w kraju.

Pod wpływem tych represji oraz nieprawdziwej informacji wytworzonej przez

funkcjonariuszy państwowych, że długi spadkowe przewyższają aktywa spadku,

spadkobiercy C.N. złożyli oświadczenia o jego odrzuceniu. Postanowieniem z dnia

3 października 1952 r. Sąd Powiatowy w S. stwierdził, że spadek po C.N. nabywa

Skarb Państwa, jako spadkobierca ustawowy.

Po wydaniu postanowienia z dnia 3 października 1952r. działka nr 152/1 była

w użytkowaniu Szpitala […] do dnia 25 sierpnia 1970 r. Tego dnia została

przekazana w użytkowanie na rzecz Zarządu Pracowniczych Ogrodów Działkowych

i od tego czasu do 1992 r. była w jego władaniu. Działka nr 145/10 była natomiast

we władaniu Skarbu Państwa do dnia 7 września 1983 r., kiedy to decyzją

Naczelnika Miasta przekazana została w użytkowanie na rzecz Zarządu Polskiego

Związku Działkowców. Od tego czasu do 1992 r., nieruchomość ta była w jego

władaniu.

Postanowieniem z dnia 22 maja 1992 r. Sąd Rejonowy w S. zatwierdził

oświadczenia uczestników postępowania o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczeń o odrzuceniu spadku po C.N. Jednocześnie uchylił postanowienie z

dnia 3 października1952 r. i stwierdził, że spadek po tym spadkodawcy nabyły na

podstawie ustawy jego wnuki w bliżej określonych częściach. Postanowienie to

uprawomocniło się bez zaskarżenia. Po jego wydaniu działki nr 152/1 i 145/10

przeszły we władnie spadkobierców C.N., którzy zostali ujawnieni w prowadzonych

dla tych działek księgach wieczystych jako współwłaściciele.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny stwierdził, że do objęcia

w posiadanie działek, o które chodzi w sprawie doszło w rezultacie nadużycia

prawa przez funkcjonariuszy państwowych, i dalej, że Skarb Państwa nie mógł

nabyć ich własności na skutek zasiedzenia, gdyż posiadał je w wyniku działań

o charakterze publicznoprawnym (imperium).

Kasację od tego postanowienia wniósł Skarb Państwa – Starosta S., który

zarzucając naruszenie art. 172 k.c. oraz art. 50 § 1 pr. rzecz. domagał się jego

uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący nie zakwestionował przytoczonych powyżej ustaleń dotyczących

okoliczności towarzyszących objęciu przez państwo w posiadanie działek, o które

chodzi w sprawie. W szczególności takich działań funkcjonariuszy państwa jak

przeszukania w mieszkaniach, przetrzymywanie w Urzędzie Bezpieczeństwa,

agresja wobec zatrzymanych, czy też narzucane „domiary podatkowe”.

Zgodzić zatem należało się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że

skarżący nie nabył przez zasiedzenie tych działek. Skarżący pomija, że wydanie

postanowienia z dnia 3 października 1952 r. poprzedziły przestępcze niekiedy

działania, wyżej ustalone, funkcjonariuszy państwa nakierowane na doprowadzenie

do złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku. Rację zatem ma ten Sąd, że nie

można

zaliczyć

do

okresu

posiadania

„samoistnego”

czasu

władania

przedmiotowymi działkami na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w S. z

dnia 3 października 1952 r., następnie uchylonego. Sąd Apelacyjny wyszedł

bowiem z trafnego założenia, że pewne ogólne zasady rządzące instytucją

zasiedzenia nie mogą być w ustalonym stanie faktycznym uwzględnione, gdyż

odnieść je należy do sytuacji normalnych, typowych, a nie do spraw, u podstaw

których legły zdarzenia szczególne i wyjątkowe. Inaczej mówiąc, kwalifikacja

posiadania jako „samoistnego" oraz ocena wynikających z tego skutków prawnych

musi być odnoszona do sytuacji normalnych, typowych, a nie do spraw u podstaw

których legły zdarzenia wyjątkowe i szczególne.

Zdarzenia wyjątkowe i szczególne – w niniejszej sprawie – to przestępcze

niekiedy działania funkcjonariuszy państwa i to, co wymaga podkreślenia,

w ramach pełnionych publicznych funkcji, które doprowadziły spadkobierców C.N.

do złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku. Należy przy tym mieć na uwadze, że

wobec tych działań spadkobiercy C.N. byli bezsilni. Nie było wówczas nawet

minimalnych szans, aby uzyskać na drodze prawnej jakąkolwiek ochronę ze strony

ówczesnych władz, gdyż owe władze te działania funkcjonariuszy państwa w

zasadzie aprobowały.

Ponadto, stwierdzenie nabycia własności przedmiotowych działek przez

zasiedzenie przez państwo, które bezprawnie weszło w posiadanie ich, co zostało

stwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 22 maja 1992 r.,

stanowiłoby nadużycie prawa i w tych okolicznościach państwo nie może korzystać

z ochrony. Odmienne stanowisko prowadziłoby do nieoczekiwanych wyników,

zresztą sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem. Sąd uchyla postanowienie, którego

wydanie poprzedziły przestępcze niekiedy działania funkcjonariuszy państwa, w

wyniku którego

państwo objęło w posiadanie nieruchomość, i równocześnie w

innym postępowaniu miałoby udzielić mu ochrony przez uznanie, że jest

właścicielem w oparciu o przepisy o zasiedzeniu. Podstawą nabycia przez

zasiedzenie byłaby w rezultacie to samo uchylone postanowienie sądu, bo w jego

wyniku nastąpiło objęcie w posiadanie.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.

jc