IV CK 18/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 18/05

POSTANOWIENIE

Dnia 5 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie z urzędu z udziałem Spółdzielni Mieszkaniowej "P.(...)" w G. i Spółdzielni

Mieszkaniowej "C.(...)" w G.

o wykreślenie Spółdzielni Mieszkaniowej "P.(...)" w G. z Krajowego Rejestru Sądowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 maja 2005 r.,

kasacji uczestnika postępowania Spółdzielni Mieszkaniowej "P.(...)" w G. od

postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 kwietnia 2004 r., sygn. akt IX Ga (...),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w G.

do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2004 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację

uczestnika postępowania Spółdzielni Mieszkaniowej „P.(...)” w G. od postanowienia

Sądu Rejonowego w G. z dnia 24 września 2003 r.

Tym ostatnim postanowieniem Sąd Rejonowy działając z urzędu wykreślił

Spółdzielnię Mieszkaniową „P.(...)” w G. z Krajowego Rejestru Sądowego. Spółdzielnia

ta została wpisana do rejestru spółdzielni w dniu 14 września 1998 r. Powstała w wyniku

podjęcia przez Zebranie Przedstawicieli Członków Spółdzielni Mieszkaniowej „C.(...)” w

G. uchwały o podziale spółdzielni.

Wnioskiem z dnia 10 października 2000 r. Zarząd Spółdzielni Mieszkaniowej

„C.(...)” wystąpił o podjęcie przez sąd postępowania mającego na celu wykreślenie

wpisu o podziale Spółdzielni Mieszkaniowej „C.(...)", gdyż uchwała o podziale nie

zawiera elementów wymaganych przez art. 108 § 2 pr. spółdz. Początkowo Sąd

Rejonowy oddalił wniosek przyjmując, że uchwała o podziale spółdzielni nie została

uchylona zatem funkcjonuje w obrocie, jednak orzeczenie to zostało uchylone przez

Sąd Okręgowy w G.

Sąd Rejonowy podjął zatem z urzędu postępowania mające na celu

dokonanie oceny prawidłowości istniejącego wpisu i ustalił, że plan podziału majątku

przedstawiony w uchwale Zebrania Przedstawicieli nie zawiera, wbrew wymaganiom

ustawy, precyzyjnego określenia co ma być przedmiotem podziału. Ponadto, w uchwale

tej odwołano się do przyszłych zdarzeń jako elementu podziału majątku pomiędzy

spółdzielnie, gdyż jednym ze składników podlegających podziałowi miały być przychody

i koszty, które zostaną rozliczone i zatwierdzone dopiero przez zarządy i rady nadzorcze

obu spółdzielni. W konsekwencji Sąd Rejonowy stwierdził, że uchwała o podziale

spółdzielni została podjęta z naruszeniem przepisów ustawy - Prawo spółdzielcze, a

więc nie mogła doprowadzić do skutecznego podziału spółdzielni. Wpis nowopowstałej

spółdzielni do rejestru był zatem niedopuszczalny i jako taki na podstawie art. 12 ust. 3

ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym podlegał wykreśleniu.

Apelacja Spółdzielni „P.(...)” została przez Sąd Okręgowy oddalona. Sąd ten

podzielił pogląd, że uchwała podjęta przez Zebranie Przedstawicieli Spółdzielni

Mieszkaniowej „C.(...)" dokonująca podziału tej Spółdzielni nie spełniała wszystkich

wymogów wynikających z art. 108 § 2 prawa spółdzielczego i nie wywołała skutków

prawnych. Konsekwencją tego musiało być wykreślenie Spółdzielni Mieszkaniowej

„P.(...)" z Krajowego Rejestru Sądowego. Sąd Rejonowy nie naruszył więc art. 12 ust.3

ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym. Jeżeli bowiem w Rejestrze figuruje wpis

niedopuszczalny (dane niedopuszczalne ze względu na obowiązujące przepisy prawa),

a za taki należy uznać wpis dotyczący podziału Spółdzielni „C.(...)”, Sąd ma obowiązek

zastosować procedurę określoną w art. 12 ust.3 ustawy o Krajowym Rejestrze

Sądowym. Wobec tego, że uchwała o podziale, wobec niespełnienia wymogów

określonych w art. 108 § 2 prawa spółdzielczego, dotknięta jest bezwzględną

nieważnością, nie rodzi ona skutków prawnych. Nie mogła zatem stanowić podstawy

wpisu. Sąd rejestrowy bada dołączone do wniosku dokumenty i załączniki zarówno pod

kątem formalnym, jak i materialnym. Jeżeli więc w wyniku materialnego badania

wniosku i dołączonych dokumentów sąd powinien odmówić rejestracji określonych

danych, to w razie późniejszego ujawnienia ich nieprawidłowości wpis powinien zostać

wykreślony z urzędu. Niewykreślenie z rejestru wpisu niedopuszczalnego godzi w

bezpieczeństwo obrotu. Nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu art. 5 k.c.

Kasacja uczestnika postępowania Spółdzielni Mieszkaniowej „P.(…)” w G. oparta

została na obu podstawach. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

wskazuje się art. 108 § 2, art. 112 w związku z art. 98 oraz art. 42 § 2 i 3 prawa

spółdzielczego, art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz art. 5 k.c. W

ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania: art. 233 § 1, art. 231 i art. 316

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W obszernym uzasadnieniu podstaw kasacyjnych przewijają się dwa zasadnicze

wątki: prawidłowość uchwały Zebrania Przedstawicieli Członków Spółdzielni „C.(...)”,

którą dokonano podziału Spółdzielni oraz prawidłowość wykreślenia z urzędu przez Sąd

Rejonowy z Krajowego Rejestru Sądowego Spółdzielni Mieszkaniowej „P.(...)”, w kilka

lat po dokonaniu wpisu tej Spółdzielni do ówczesnego rejestru spółdzielni. Przede

wszystkim rozważenia wymaga drugie z tych zagadnień, a rozpocząć należy od

przesądzenia zakresu kognicji sądu rejestrowego.

Postępowanie rejestrowe pełni ważną rolę w powstawaniu przeważającej

większości osób prawnych. Z uwagi na to, że większość osób prawnych powstaje

w trybie określanym jako normatywny, na sądzie rejestrowym ciąży obowiązek badania,

czy w toku czynności mających doprowadzić do powstania danej osoby prawnej

zachowane zostały wszystkie wymagania przewidziane ustawą. W odniesieniu do

spółdzielni sąd rejestrowy ma obowiązek badać, czy w sposób należyty dopełniono

kolejnych formalności przewidzianych prawem spółdzielczym, a konkretnie art. 6 i nast.

ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (tekst jedn.: Dz. U. 1995 r. Nr

54, poz.288; obecnie tekst jedn. Dz. U. 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.). Po

stwierdzeniu, że formalności zostały dopełnione, w szczególności, że statut spółdzielni

odpowiada prawu, sąd wydaje postanowienie o dokonaniu wpisu. Osobowość prawną

spółdzielnia nabywa z chwilą wpisania jej do rejestru (art. 11 § 1 prawa spółdzielczego).

Dokonując wpisu spółdzielni powstałej w wyniku podziału sąd rejestrowy ma

obowiązek badać prawidłowość uchwały dokonującej takiego podziału. Wynika to z art.

23 ust.1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.:

Dz. U. 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.), zgodnie z którym sąd rejestrowy bada, czy

dołączone do wniosku dokumenty są zgodne pod względem formy i treści z przepisami

prawa. Obowiązek badania zgodności treści dokumentów z przepisami prawa należy

rozumieć jako obowiązek dokonania oceny m.in. tego, czy uchwała o podziale

spółdzielni odpowiada wymaganiom określonym w art. 108 prawa spółdzielczego.

Powstaje pytanie, co się dzieje, kiedy mimo iż uchwała o podziale spółdzielni

nie odpowiada wymaganiom ustawy, sąd rejestrowy wydał postanowienie o dokonaniu

wpisu nowopowstałej spółdzielni do rejestru. W rozpoznawanej sprawie Sądy

orzekające przyjęły, że powstaje wówczas stan uregulowany w art. 12 ust. 3 ustawy o

Krajowym Rejestrze Sądowym, a więc w Rejestrze znajdują się dane niedopuszczalne

ze względu na obowiązujące przepisy prawa i możliwe jest w związku z tym wykreślenie

nowopowstałej spółdzielni z Rejestru. Sąd może przy tym działać z urzędu. Stanowisko

takie nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach.

Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na to, że wykreślenie spółdzielni

z rejestru

stanowi

zakończenie

całego

procesu

mającego

doprowadzić

do

wyeliminowania z obrotu cywilnoprawnego funkcjonującej w nim wcześniej osoby

prawnej. Trafnie wskazuje się w kasacji, że prawo spółdzielcze przewiduje zamknięty

katalog przyczyn ustania bytu prawnego spółdzielni, a ustanie to poprzedzone jest

postępowaniem likwidacyjnym (art. 113 i nast. prawa spółdzielczego). Otwarcie

likwidacji podlega zgłoszeniu do Krajowego Rejestru Sądowego przez zarząd lub

likwidatora spółdzielni, a jeżeli nie dopełnią oni tego obowiązku - przez związek

rewizyjny (art. 113 § 2 prawa spółdzielczego). Całe postępowanie likwidacyjne ma na

celu uregulowanie spraw likwidowanej spółdzielni, w tym zaspokojenie należności

zarówno publiczno-, jak i prywatnoprawnych. Dopiero po zakończeniu postępowania

likwidacyjnego spółdzielnia podlega wykreśleniu z rejestru. Dopuszczenie możliwości

wykreślenia spółdzielni w trybie przewidzianym w art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym

Rejestrze Sądowym pociągałoby za sobą nagłe „zniknięcie" podmiotu prawa

cywilnego

bez

możliwości

wspomnianego

wyżej

uregulowania

wszystkich

niezbędnych spraw.

Przeciwko stanowisku zaprezentowanemu przez Sądy orzekające przemawia

także treść przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowego sposobu

prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz

szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz. U. Nr 117, poz. 1237 ze zm.). Z

przepisów tych wynika, jak trafnie wskazuje się w kasacji, że nie można utożsamiać

wpisu polegającego na wykreśleniu podmiotu z rejestru (§ 19 pkt 6 lit.d) powołanego

wyżej rozporządzenia) ze zmianą danych w rejestrze, która może polegać m.in. na

dokonaniu wpisu z urzędu na podstawie art. 12 ust. 3 i art. 24 ust. 3 i 4 ustawy o

Krajowym Rejestrze Sądowym (§ 10 pkt 6 lit. f rozporządzenia). Zadaniem sądu

prowadzącego rejestr jest dbać o to, aby informacje zawarte w rejestrze (dane

dotyczące określonej osoby) były zgodne z rzeczywistym stanem oraz aby nie znalazły

się w rejestrze dane niedopuszczalne ze względu na obowiązujące przepisy prawa, a

więc np. dane, których ujawnienia nie przewidują obowiązujące przepisy.

Reasumując tę część wywodu należy więc stwierdzić, że na podstawie art. 12

ust.3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym nie jest dopuszczalne wykreślenie

podmiotu wpisanego uprzednio do rejestru. Wskazany przepis ma służyć celom,

o których była mowa wyżej. Nie może on prowadzić do obchodzenia przewidzianego

prawem spółdzielczym trybu likwidacji spółdzielni.

Kolejna kwestia to kompetencja sądu rejestrowego do badania prawidłowości

(zgodności z przepisami prawa spółdzielczego) uchwały o podziale spółdzielni

stanowiącej podstawę wpisu nowopowstałej spółdzielni. Wskazano już, że taka

kompetencja przysługuje sądowi rejestrowemu w postępowaniu o dokonanie wpisu. Nie

sposób

natomiast

kompetencji

takiej

przyznać

sądowi

rejestrowemu

w

toku

postępowania wszczętego z urzędu i mającego na celu dokonanie oceny, czy

znajdujące się w rejestrze dane są dopuszczalne ze względu na obowiązujące przepisy

prawa. Poza granicami takiego postępowania musi pozostać merytoryczne badanie

dokumentów, które były już uprzednio badane w toku postępowania o wpisane danego

podmiotu do rejestru. Warto także zauważyć, że art. 23 ust.3 ustawy o Krajowym

Rejestrze Sądowym przyznaje sądowi rejestrowemu kompetencję w zakresie badania

zgodności z przepisami prawa treści dokumentów dołączonych do wniosku. W

postępowaniu wszczętym z urzędu siłą rzeczy nie występują dokumenty dołączone do

wniosku, a więc nie istnieje przedmiot badania. Nie sposób zaś przyjąć, aby

sformułowanie ustawy „...zamieszczone dane są niedopuszczalne ze względu na

obowiązujące przepisy prawa" obejmowało także możliwość dokonywania oceny pod

kątem zgodności z prawem dokumentów zalegających w aktach rejestrowych.

Powyższy wywód prowadzi do wniosku, że orzeczenie Sądu drugiej instancji

pozostaje w sprzeczności z art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym co

uzasadnia uwzględnienie kasacji Spółdzielni Mieszkaniowej „P.(...)" w G.

Sąd Najwyższy nie dokonał natomiast oceny zarzutów odnoszących się do

prawidłowości

oceny

uchwały

Zebrania

Przedstawicieli

Członków

Spółdzielni

Mieszkaniowej „C.(...)" o dokonaniu podziału Spółdzielni. Dokonanie takiej oceny nie jest

niezbędne dla rozstrzygnięcia o zasadności kasacji Spółdzielni „P.(…)”. Ponadto, jak

wyżej

wskazano,

w

toku

postępowania,

którego

przedmiotem

była

ocena

zamieszczonych w rejestrze danych, niedopuszczalne było dokonywanie oceny

zgodności uchwały o podziale spółdzielni z wymaganiami wynikającymi z art. 108 prawa

spółdzielczego. Jak trafnie przyjął Sąd Rejonowy w toku pierwszego rozpoznania

sprawy, uchwała o podziale nie została uchylona. Nie dokonano także badania jej

zgodności z prawem w trybie przewidzianym w art. 42 prawa spółdzielczego. Kwestia

zaś bezwzględnej nieważności uchwał walnego zgromadzenia członków spółdzielni i

możliwości powołania się na taką nieważność w toku każdego postępowania przez

każdego zainteresowanego jest wysoce dyskusyjna. Jej rozstrzygnięcie zaś nie jest

niezbędne dla orzeczenia o rozpoznawanej kasacji.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się

treścią art. 39313 § 1 k.p.c. mającym zastosowanie w sprawie zgodnie z art. 3 ustawy z

dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy

- Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).