IV CK 178/02 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 16 października 2002 r., IV CK 178/02

Artykuł 670 § 1 k.p.c. nie wyłącza stosowania w postępowaniu o

stwierdzenie nabycia spadku art. 381 k.p.c. co do faktów mających

uzasadniać nieważność testamentu i dowodów na tę okoliczność.

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tomasza Macieja F. i Sabiny Joanny B.

następców prawnych Janusza Andrzeja F. z udziałem Grażyny S. o stwierdzenie

nabycia spadku, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16

października 2002 r. kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego

we Włocławku z dnia 16 grudnia 1999 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 grudnia 1999 r. Sąd Okręgowy we Włocławku

oddalił apelację wnioskodawcy Janusza F. od postanowienia Sądu Rejonowego w

Lipnie z dnia 25 maja 1999 r., stwierdzającego, że spadek po Walerii S.K., zmarłej

w dniu 15 maja 1995 r., na podstawie testamentu notarialnego z dnia 20 maja 1993

r. nabyła jej wnuczka Grażyna T.S. w całości. Sąd Rejonowy uznał, że w dniu 23

listopada 1994 r. spadkodawczyni nie sporządziła testamentu ustnego, na który

powoływał się wnioskodawca, wobec czego podstawę stwierdzenia nabycia spadku

po niej stanowi testament, którego ważność nie była kwestionowana.

Rozstrzygnięcie to zaaprobował Sąd Okręgowy, który uznał za spóźnione

powołanie przez wnioskodawcę dopiero w apelacji dowodu z dokumentów i

złożenie wniosku o dopuszczenie dowodu „z opinii sądowo-psychiatrycznej” na

okoliczność możliwości świadomego i swobodnego sporządzenia testamentu przez

spadkodawczynię w okresie od dnia 18 marca 1993 r.

Postanowienie wymienione na wstępie zaskarżył kasacją wnioskodawca.

Podstawę kasacji stanowiło naruszenie art. 945 § 1 pkt 1 i art. 952 § 1 k.c. przez

błędną ich wykładnię oraz naruszenie art. 670 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c.

przez nierozważenie, że sąd z urzędu bada, kto jest spadkobiercą i dokonuje

wszechstronnej oceny całego materiału. Skarżący wniósł o uchylenie obu

postanowień wydanych w sprawie i przekazanie jej do ponownego rozpoznania.

Wobec śmierci wnioskodawcy, Sąd Najwyższy rozpoznał kasację z udziałem

jego następców prawnych – Tomasza M. F. i Sabiny J. B., i zważył, co następuje:

Rację ma skarżący twierdząc, że stosownie do art. 670 § 1 k.p.c. sąd, do

którego należy przeprowadzenie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku,

bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, jednakże nie wynika z tego – co twierdzi

skarżący – że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku art. 232 k.p.c. w

ogóle nie obowiązuje i że art. 670 § 1 k.p.c. jest przepisem szczególnym w

stosunku do art. 381 k.p.c., wobec czego Sąd Okręgowy nie był uprawniony do

pominięcia dowodów, o przeprowadzenie których wnosił w apelacji.

Artykuł 670 k.p.c. oznacza, że sąd spadku nie jest związany treścią wniosku w

postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, lecz obowiązany jest z urzędu

ustalić, kto jest spadkobiercą. W szczególności sąd spadku obowiązany jest z

urzędu ustalić, czy spadkodawca pozostawił testament. Jednakże jeżeli ustali, że

spadkodawca pozostawił testament, ale nie poweźmie wątpliwości, że jest on

nieważny lub nieskuteczny, to nie jest obowiązany do przeprowadzania z urzędu

dowodów celem potwierdzenia jego ważności i skuteczności lub stwierdzenia, że

jest nieważny lub nieskuteczny. Uczestnik postępowania o stwierdzenie nabycia

spadku może podnieść zarzut nieważności (zob. np. art. 945 § 2 k.c.) lub

nieskuteczności testamentu. Jeżeli podniesie taki zarzut, ale nie wywoła on

wątpliwości sądu co do ważności lub skuteczności testamentu, sąd spadku także

nie ma obowiązku z urzędu przeprowadzania dowodów na te okoliczności ani

prowadzenia dochodzenia celem wykrycia istnienia takich dowodów. W takiej

sytuacji mają zastosowanie ogólne zasady dowodowe (m.in. art. 232 k.p.c.). Na

uczestniku postępowania, który podniósł zarzut, spoczywa ciężar udowodnienia

jego prawdziwości (art. 6 k.c.). Wniosek dowodowy zgłoszony przez uczestnika

postępowania celem zadośćuczynienia temu obowiązkowi powinien w zasadzie być

uwzględniony przez sąd spadku (art. 217 k.p.c.), natomiast w postępowaniu przed

sądem drugiej instancji znajduje wówczas w pełni zastosowanie art. 381 k.p.c.

W świetle tego co powiedziano wyżej, skoro Sąd pierwszej instancji nie miał

wątpliwości co do ważności testamentu notarialnego z dnia 20 maja 1993 r. i

ważność tego testamentu nie była kwestionowana, mógł na jego podstawie

stwierdzić nabycie spadku. Powołanie przez wnioskodawcę dopiero w apelacji

dowodów na okoliczność nieważności tego testamentu (art. 945 § 1 pkt 1 k.c.)

zasadnie zostało uznane przez Sąd Okręgowy za spóźnione, gdyż nie było

przeszkód, żeby wnioskodawca powołał je w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji, a potrzeba powołania się na te dowody nie wynikła później (art. 381

k.p.c.).

Ponieważ podstawa kasacji naruszenia przepisów postępowania okazała się

nieuzasadniona, dla oceny zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego

miarodajne są ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania zaskarżonego

postanowienia. Nie wskazują one, że w chwili sporządzania testamentu

notarialnego z dnia 20 maja 1993 r. spadkodawczyni była w stanie wyłączającym

świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, nie może więc być

mowy o naruszeniu przez zaskarżone postanowienie art. 945 § 1 pkt 1 k.c.).

Zarzut naruszenia art. 952 § 1 k.p.c. w ogóle nie został przez skarżącego

uzasadniony, wobec czego uchyla się spod oceny Sądu Najwyższego.

Kierując się przytoczonymi względami kasację, jako nie mającą

usprawiedliwionych podstaw, należało oddalić (art. 39312 k.p.c.).