IV CK 165/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CK 165/05

POSTANOWIENIE

Dnia 13 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E.(...) SA w P.

przy uczestnictwie G. S., F.S. i Skarbu Państwa Prezydenta Miasta B.

o zasiedzenie służebności gruntowej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 13 października 2005 r., kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu

Okręgowego w B. z dnia 4 listopada 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację; zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestników G. i F. S. kwotę

180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wnioskodawca – Zakład Energetyczny B. – S.A. w B. (użytkownik wieczysty

nieruchomości gruntowej o nr (…)/1) wnosił o stwierdzenie zasiedzenia służebności

gruntowej bliżej opisanej we wniosku [KW nr (…)]. Służebność ta polegałaby na prawie

utrzymywania na nieruchomości obciążonej przez każdoczesnego użytkownika

wieczystego (posiadającego koncesję na dystrybucję i obrót energią elektryczną) stacji

transformatorowej z odpowiednimi urządzeniami oraz linii napowietrznej i ziemnej,

szczegółowo opisanych we wniosku.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek po dokonaniu następujących ustaleń.

Dnia 4 maja 1971 r. Zakłady Energetyczne Okręgu (…) – Zakład Energetyczny B.

w B. odebrały linię Wn i stację transformatorową położoną na ul. W. w B. oraz przewody

odprowadzające energię elektryczną do i od tej stacji. Stacja była położona na

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa. Od momentu odebrania

wspomniane urządzenia stały się częścią sieci elektroenergetycznej wchodzącej w skład

przedsiębiorstwa wnioskodawcy i nie stanowią części składowej nieruchomości w B.

przy ul. W. Zasilanie sieci elektroenergetycznej wykonywane jest z Rejonowej

Dyspozycji Ruchu w budynku znajdującym się na ul. K. w B.. Wnioskodawcy przysługuje

prawo użytkowania wieczystego tej nieruchomości. Rejonowa Dyspozycja Ruchu jest

głównym administratorem systemu podległego rejonowi energetycznemu – B.. W dniu

16 stycznia 1989 r. doszło do podziału wspomnianych Zakładów i w wyniku tego

podziału powstało przedsiębiorstwo państwowe – Zakład Energetyczny w B..

Przedsiębiorstwo to w 1993 r. przekształcone zostało w jednoosobową Spółkę Skarbu

Państwa o nazwie Zakład Energetyczny B. S.A. Stacja transformatorowa była przez cały

czas składnikiem majątku będącym w posiadaniu wnioskodawcy i obsługiwanym przez

jego pracowników. W październiku 1998 r. (po dwóch latach dzierżawy) uczestnicy

postępowania K. i F. S. nabyli użytkowanie wieczyste nieruchomości przy ul. W. w B.,

którą miałaby obciążać służebność gruntowa, opisana we wniosku wnioskodawcy.

Uczestnicy postępowania nie uzgodnili z właścicielem nieruchomości (Skarbem

Państwa) zasad funkcjonowania stacji transformatorowej; wskazywali natomiast na

znaczną niedogodność funkcjonowania tej stacji dla użytkowników wieczystych

nieruchomości. W grudniu 2002 r. wnioskodawca uległ przekształceniu w wyniku

połączenia go z innymi spółkami o podobnym przedmiocie działalności (powstała w

związku z tym Grupa Energetyczna E.(...) S.A.). W dalszym ciągu zasilanie i sterowanie

sieci elektroenergetycznej wykonywane jest z Rejonowej Dyspozytorni Ruchu,

znajdującej się w budynkach na nieruchomości w B. przy ul. K.

Oceniając ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy uznał, że nieruchomość

władnąca

(której

prawo

użytkowania

wieczystego

przysługuje

wnioskodawcy)

zlokalizowana jest przy ul. K., ponieważ tam właśnie znajduje się Rejonowa Dyspozycja

Ruchu (jednostka organizacyjna wnioskodawcy), będąca głównym administratorem

systemu podległego rejonowi energetycznemu – B. Wprawdzie nieruchomość władnąca

wchodzi w skład przedsiębiorstwa energetycznego, ale nie wyklucza to możliwości

urzeczywistnienia przez strony w umowie o ustanowienie służebności gruntowej jej celu

określonego w art. 285 § 2 k.c. Nieruchomości przy ul. K. (na której znajduje się

Rejonowa Dyspozycja Ruchu) byłaby mniej użyteczna w razie braku możliwości

korzystania

z nieruchomości

obciążonej,

ponieważ

konieczne

do

właściwego

funkcjonowania stacji elektroenergetycznej urządzenia znajdują się m.in. na tej właśnie

nieruchomości. Niewątpliwie wystąpiło w rozpatrywanej sprawie korzystanie przez

wnioskodawcę z trwałego i widocznego urządzenia (stacji transformatorowej i innych

obiektów). Miało też miejsce posiadanie przez wnioskodawcę nieruchomości gruntowej

odpowiadające cechom wskazanym w art. 352 k.c. (posiadanie służebności).

Wnioskodawca korzystał jednak z nieruchomości jak osoba uprawniona z tytułu

służebności prawnej w złej wierze, tj. w błędnym i nieusprawiedliwionym okolicznościami

przekonaniu, że przysługiwało mu wykonywane przezeń prawo. W rezultacie nie upłynął

jeszcze 30-letni termin zasiedzenia przewidziany w art. 172 k.c.

Apelacja wnioskodawcy została oddalona. Sąd Okręgowy w całości podzielił

ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i dokonane przez ten Sąd oceny prawne. Uznał

m. in. za trafne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że dla określenia biegu zasiedzenia

służebności miał zastosowanie w rozpatrywanej sprawie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321). Po dłuższym

wywodzie prawnym Sąd Okręgowy przyjął ostatecznie to, że wnioskodawca nie mógł

być uznany za posiadacza służebności w dobrej wierze, ponieważ samowolne wejście w

posiadanie cudzej nieruchomości wyklucza możliwość uznania takiego posiadacza za

będącego w dobrej wierze w rozumieniu art. 172 k.c.

W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzut naruszenia art. 7 k.c. i art. 234 k.p.c.

Skarżący bronił stanowiska, że nabycie opisanej we wniosku służebności nastąpiło w

dobrej wierze. Sformułował wniosek o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania,

ewentualnie

–

o zamianę

zaskarżonego

postanowienia i stwierdzenie, że wnioskodawca nabył przez zasiedzenie służebność

gruntową zgodnie z treścią wniosku z dnia 25 czerwca 2002 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że wnioskodawca

wykonywał władztwo nad nieruchomością gruntową jednak w złej wierze, ponieważ

wszedł

samowolnie

we

władanie

cudzą

nieruchomością. W obszernej

kasacji

wnioskodawca starał się podważyć to stanowisko i wykazać, że wystąpiła zasadnicza

przesłanka nabycia opisanej w pozwie służebności gruntowej w postaci dobrej wiary

wnioskodawcy. Należy jednak zwrócić uwagę na samo ujęcie podstaw kasacyjnych w

kasacji wnioskodawcy. Otóż wskazano tu naruszenie przepisu art. 7 k.c. przez jego

niezastosowanie w rozpatrywanej sprawie oraz naruszenie art. 234 k.p.c. „poprzez

nieuwzględnienie przewidzianego w treści tego przepisu obowiązku związania sądu

orzekającego domniemaniem prawnym”.

Przepis art. 7 k.c. przewiduje domniemanie prawne usuwalne. Jeżeli ustawa

uzależnia skutki prawa od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary.

To domniemanie prawne znajduje, oczywiście, zastosowanie także w zakresie

nabywania służebności gruntowej przez zasiedzenie (art. 292 k.c. w zw. z art. 172 k.c.).

Bezpodstawnie w kasacji zarzucono jednak naruszenie art. 7 k.c. Wniosek

wnioskodawcy nie był akceptowany przez uczestników postępowania (w odpowiedzi na

ten wniosek wnosili o jego oddalenie). Ponadto uczestnicy ci podzielili stanowisko Sądu

Rejonowego co do tego, że wnioskodawca wykonywał posiadanie nieruchomości w złej

wierze (por. s. 9 uzasadnienie zaskarżonego postanowienia). Oznaczało to konieczność

zweryfikowania

ustanowionego

przez

ustawodawcę

domniemania

prawnego

przewidzianego w art. 7 k.c., co też oba Sądy uczyniły, prowadząc obszerne

postępowanie dowodowe.

Ma rację skarżący, że ciężar dowodu w zakresie obalenia wspomnianego

domniemania spoczywał na uczestnikach postępowania (Skarb Państwa jako właściciel

nieruchomości w ogóle nie wykazywał zainteresowania postępowaniem o zasiedzenie).

Natomiast

nie

sposób

już

podzielić

sugestii

skarżącego,

że

w uzasadnieniu

postanowienia Sądu pierwszej instancji (akceptowanego także przez Sąd Okręgowy) nie

wskazano na to, który z przeprowadzonych dowodów doprowadził do obalenia

domniemania dobrej wiary. Otóż Sądy te wskazywały w tym zakresie właśnie na sposób

wejścia wnioskodawcy w posiadanie nieruchomości gruntowej i znajdujących się na niej

urządzeń

energetycznych

(por.

up.

s.

11-12

uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia). Oznacza to, że Sądy nie musiały kierować się już domniemaniem

przewidzianym w art. 7 k.c., ponieważ uznały jego obalenie w wyniku toczącego się

postępowania dowodowego. W związku z tym, że w kasacji nie podniesiono zarzutów

pozwalających na skuteczne zakwestionowanie ustaleń faktycznych Sądu drugiej

instancji, także w zakresie pozwalającym na przyjęcie dobrej lub złej wiary

wnioskodawcy, ocena dobrej lub złej wiary tego podmiotu mogłaby być już dokonywana

tylko na podstawie zebranego w sporze materiału dowodowego. Samo powoływanie się

przez skarżącego jedynie na niewłaściwe zastosowanie przez Sąd drugiej instancji

konstrukcji domniemania prawnego przewidzianego w art. 7 k.c. (w zw. z art. 234 k.p.c.)

nie mogłoby być uznane za wystarczające w tej mierze. Oznacza to, że skuteczne

uruchomienie kontroli kasacyjnej mogłoby nastąpić tylko wówczas, gdyby skarżący – nie

kwestionując ustaleń faktycznych dokonanych ostatecznie przez Sąd Okręgowy –

wskazał na odpowiednie podstawy kasacyjne (np. sformułował zarzut naruszenia art.

172 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w części dotyczącej przyjęcia złej wiary wnioskodawcy).

Brak

takich podstaw kasacyjnych

w kasacji wnioskodawcy czyni ją

nieuzasadnioną i prowadzi do jej oddalenia (art. 39312 k.p.c.).

w pełni