IV CK 142/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 października 2004 r., IV CK 142/04

Hipoteka przymusowa przewidziana w art. 26 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz.

887 ze zm.) nie jest hipoteką łączną.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

Oddział w G., Inspektorat w K. przy uczestnictwie Zakładów Mięsnych "P.", spółki z

o.o. w C. o wpis, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27

października 2004 r. kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w

Gdańsku z dnia 2 września 2003 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 września 2003 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W., Oddziału w G. od postanowienia

Sądu Rejonowego w Kartuzach, którym oddalono jego wniosek o wpis hipoteki

przymusowej w księdze wieczystej nr (...)28, prowadzonej dla nieruchomości

dłużnika Zakładów Mięsnych „P.”, sp. z o.o. w K.

Na podstawie tytułu wykonawczego – decyzji z dnia 22 stycznia 2002 r.,

określającej wysokość należności z tytułu nieopłaconych składek, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych złożył wnioski o wpisanie w każdej z ksiąg wieczystych

prowadzonych dla trzech nieruchomości dłużnika hipoteki przymusowej w

wysokości 390 106,81 zł, odpowiadającej wartości należności. Wnioskodawca nie

wykonał wezwania Sądu do wskazania, w jakiej wysokości hipoteka ma obciążać

poszczególne nieruchomości, domagając się wpisania hipoteki łącznej na

wszystkich nieruchomościach. Sąd wpisał hipotekę w księdze wieczystej (...)38,

oddalając wniosek o wpis hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nr (...)28.

Oddalając apelację od postanowienia Sądu pierwszej instancji, Sąd Okręgowy

zaaprobował pogląd prawny, że wnioskodawca nie miał podstaw do domagania się

wpisu hipoteki łącznej na wszystkich nieruchomościach dłużnika. Stwierdził, że

stosownie do art. 1111 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."),

jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, hipoteka przymusowa jest niedopuszczalna,

chyba że nieruchomości te są już obciążone inną hipoteką łączną albo stanowią

własność dłużników solidarnych. Inną hipoteką łączną wynikającą z ustawy jest

tylko hipoteka, o której mowa w art. 76 ust. 1 u.k.w.h.

W ocenie Sądu, hipoteka przymusowa objęta regulacją art. 26 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz.

887 ze zm. – dalej: "u.s.u.s.") nie jest hipoteką łączną, podobnie jak nie jest nią

hipoteka przymusowa, o której mowa w art. 34 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.). Wymienione przepisy nie są

przepisami szczególnymi w rozumieniu art. 1111 u.k.w.h., nie nadają bowiem

objętym nimi hipotekom przymusowym charakteru hipoteki łącznej. Sąd podkreślił,

że przepisy o hipotece łącznej podlegają interpretacji ścisłej, nie rozszerzającej.

Gdyby ustawodawca przewidywał powstanie na podstawie wymienionych

przepisów hipoteki łącznej, znalazłoby to wyraz w brzmieniu przepisu, podobnie jak

to uczyniono w art. 76 u.k.w.h.

Kasację od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca oparł na

podstawie naruszenia prawa materialnego, polegającego na błędnej wykładni art.

26 ust. 2, 3 i 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz na błędnym zastosowaniu art. 76 i 1111 u.k.w.h. Akcentując, że z

brzmienia art. 26 ust. 3 u.s.u.s. wynika, iż wnioskodawcy przysługuje hipoteka „na

wszystkich nieruchomościach dłużnika”, oraz wskazując na wynikający z przepisów

uprzywilejowany charakter prawny wierzytelności zabezpieczanych tą hipoteką,

skarżący podtrzymywał stanowisko, że na podstawie tego przepisu mógł się

domagać ustanowienia na nieruchomościach dłużnika hipoteki łącznej. W konkluzji

wnosił o uchylenie postanowień Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą hipoteki łącznej jest to, że wierzyciel, któremu ona przysługuje, może

według swego uznania żądać zaspokojenia w całości lub w części z każdej

nieruchomości dłużnika z osobna, z niektórych nieruchomości dłużnika lub ze

wszystkich łącznie; może on także dokonać jej podziału pomiędzy poszczególne

nieruchomości (art. 76 ust. 2 u.k.w.h.).

Źródłem hipoteki łącznej może być umowa (art. 76 ust. 3 u.k.w.h.) albo

ustawa. W obowiązującym stanie prawnym dotyczy to dwóch sytuacji; w razie

podziału nieruchomości obciążonej hipoteką, obciąża ona, jako hipoteka łączna,

wszystkie nieruchomości utworzone przez podział (art. 76 ust. 1 u.k.w.h.), oraz w

razie obciążenia kilku nieruchomości hipoteką przymusową, obciąża ona

nieruchomości łącznie, gdy są już obciążone hipoteką łączną albo stanowią

własność dłużników solidarnych (art. 1111 u.k.w.h., wprowadzony przez ustawę z

dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz ustawy – Prawo o notariacie, Dz.U Nr 63, poz. 635).

Ostatnia z wymienionych sytuacji stanowi wprowadzony z mocy prawa wyjątek

od zasady wyrażonej w tym samym przepisie, że łączne obciążenie kilku

nieruchomości hipoteką przymusową jest niedopuszczalne. Z tego też przepisu

wynika, że hipoteka przymusowa łączna może być, poza wymienionym wypadkiem,

ustanowiona przez przepis szczególny („jeżeli ustawa nie stanowi inaczej”).

Na tle art. 1111 u.k.w.h. ujawnił się rozstrzygany w niniejszej sprawie problem,

czy przepisami szczególnymi są art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej i art. 26 ust. 3

u.s.u.s. Obydwa te przepisy poddawane były licznym zmianom, w tym także w

okresie pomiędzy orzeczeniami Sądu pierwszej i drugiej instancji, ale w istotnym dla

rozważanego zagadnienia zakresie miały one takie samo brzmienie. Artykuł 34 ust.

4 Ordynacji podatkowej (w brzmieniu obowiązującym od dnia 5 czerwca 2001 r.,

Dz.U. z 2001 r. Nr 39, poz. 439, i po zmianie ustawy od dnia 1 stycznia 2003 r.,

Dz.U. z 2002 r. Nr 169, poz. 1387, a następnie od dnia 1 września 2003 r., Dz.U. z

2003 r. Nr 137, poz. 1302) stanowi, że Skarbowi Państwa i jednostce samorządu

terytorialnego przysługuje hipoteka na wszystkich nieruchomościach podatnika;

hipoteka przymusowa powstaje przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej, na

podstawie szczegółowo wymienionych decyzji stanowiących administracyjne tytuły

wykonawcze (art. 35 Ordynacji podatkowej).

Analogicznie, art. 26 u.s.u.s. (w brzmieniu także obowiązującym od dnia 5

czerwca 2001 r., Dz.U. z 2001 r. Nr 39, poz. 459, i po zmianie ustawy od dnia 1

stycznia 2003 r., Dz.U. z 2002 r. Nr 241, poz. 2074, oraz obecnie po zmianie od

dnia 1 lipca 2004 r., Dz.U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1264) wprowadził zabezpieczenie

należności z tytułu składek hipoteką przymusową na wszystkich nieruchomościach

dłużnika; podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej stanowią dokumenty

stwierdzające istnienie należności. Do tej hipoteki przymusowej stosuje się

odpowiednio przepisy Ordynacji podatkowej, dotyczące hipoteki przymusowej.

Wymienione przepisy umożliwiają wierzycielom uzyskanie hipoteki

przymusowej, o której mowa w art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Traktują o ustanowieniu

hipoteki na wszystkich nieruchomościach dłużnika, jednak żaden z nich nie nazywa

jej hipoteką łączną.

W stanie prawnym obowiązującym przed nowelizacją w 2001 r. ustawy o

księgach wieczystych i hipotece zgodnie przyjmowano, że tylko wyraźny przepis

ustawy może być podstawą nadania hipotece charakteru hipoteki łącznej. Za jedyny

przypadek hipoteki łącznej uznawana była hipoteka przewidziana w art. 76 ust. 1 tej

ustawy, powstająca w związku z podziałem nieruchomości obciążonej. Nie istniała

natomiast hipoteka przymusowa łączna, nie było bowiem przepisu mogącego być

jej źródłem.

Sytuacja uległa zmianie po nowelizacji w związku z przywróceniem hipoteki

łącznej umownej oraz hipoteki przymusowej łącznej, a także w związku z wyraźnie

przewidzianą możliwością ustanowienia hipoteki przymusowej łącznej w drodze

regulacji szczególnej. Zmiany te wywołały powrót do dyskusji na temat, w jaki

sposób może nastąpić nadanie hipotece przymusowej charakteru łącznego.

Przejawem nowego traktowania tej kwestii jest stanowisko zajmowane przez

wnioskodawcę w sprawie niniejszej, że hipoteka przymusowa przewidziana w art.

34 Ordynacji podatkowej i art. 26 u.s.u.s., to hipoteki łączne. W ocenie Sądu

Najwyższego, stanowisko to jest nieuzasadnione, trafny natomiast jest pogląd Sądu

Okręgowego, negujący taki charakter wymienionych hipotek przymusowych.

W pierwszej kolejności trzeba podkreślić, że dopuszczenie w art. 1111 u.k.w.h.

możliwości wprowadzenia hipoteki przymusowej łącznej przez przepis szczególny

nie stanowi podstawy do weryfikowania stanowiska, że źródłem hipoteki

przymusowej łącznej musi być wyraźny przepis ustawy. Taki wyraźny przepis

ustawy to przepis szczególny, zawierający wyraźną kwalifikację charakteru hipoteki

jako hipoteki łącznej. Inaczej rzecz ujmując, przepis szczególny, wprowadzający

wyjątek od zasady niedopuszczalności łącznego obciążania kilku nieruchomości

hipoteką łączną, to tylko taki przepis, który wyraźnie (bezpośrednio) kwalifikuje

hipotekę jako łączną.

Na tle art. 1111 u.k.w.h. nie ulega żadnej wątpliwości, że zasadą jest

niedopuszczalność hipoteki przymusowej łącznej, a wyjątkiem – możliwość

ustanowienia takiej hipoteki. Oznacza to konieczność interpretacji ścisłej oraz

sprzeciwia się domniemywaniu takiego charakteru hipoteki. Zachowanie

wyjątkowego charakteru hipoteki przymusowej łącznej wymaga przyjęcia, że

powstaje ona tylko w wypadku kwalifikowania jej w sposób bezpośredni (wyraźny)

przez ustawę. Przy odmiennym założeniu otwierałaby się możliwość „odczytywania”

przepisów szczególnych regulujących hipotekę przymusową i w drodze ich wykładni

wnioskowania o łącznym charakterze danej hipoteki przymusowej. Dopuszczenie

takiej możliwości prowadziłoby do rozszerzania zakresu hipoteki łącznej i w

konsekwencji do podważenia wyraźnej woli ustawodawcy nadania hipotece łącznej

charakteru wyjątkowego. Groziłoby to także niespójnością w zakresie stosowania

tej instytucji i brakiem jasności co do charakteru hipoteki przymusowej

wprowadzanej przez różne przepisy szczególne. Przeciwko takiej możliwości

przemawia także bardzo obciążający dłużnika charakter zabezpieczenia

wierzytelności w pełnej wysokości na kilku (wszystkich) jego nieruchomościach.

Źródłem tak daleko idącego obciążenia może być tylko wola ustawodawcy

jednoznacznie wyrażona w ustawie.

Względy te przemawiają na rzecz tezy, że hipoteka przymusowa łączna

istnieje wtedy, gdy stanowi o tym bezpośrednio przepis ustawy.

Przejawem takiej regulacji są art. 76 ust. 1 i art. 1111 u.k.w.h., w których

występuje wyraźna, bezpośrednia kwalifikacja hipoteki jako łącznej. Gdyby intencją

ustawodawcy było ustanowienie w innym przepisie szczególnym hipoteki łącznej, to

nie tylko nic nie stałoby na przeszkodzie, ale wręcz byłoby oczywiste, zastosowanie

tej samej metody – nazwanie "hipoteki łączną".

Rozważany w niniejszej sprawie art. 26 u.s.u.s., podobnie jak art. 34 Ordynacji

podatkowej, stanowi, że wierzycielowi przysługuje hipoteka przymusowa na

wszystkich nieruchomościach dłużnika. Wbrew odmiennemu przekonaniu

skarżącego, ze sformułowania tego nie wynika, że przysługuje ona na tych

nieruchomościach łącznie. Sam fakt przysługiwania hipoteki na wszystkich

nieruchomościach nie oznacza, że przysługuje ona na tych nieruchomościach

łącznie, tym bardziej, że przy takiej hipotece przymusowej (art. 109 ust. 1 u.k.w.h.),

zasadą jest repartycyjny charakter zabezpieczenia (obciążenia poszczególnych

nieruchomości). Skoro ustawodawca nie nadał wyraźnie hipotece przymusowej z

art. 26 u.s.u.s. charakteru hipoteki łącznej, to na ogólnej zasadzie stanowi ona

zabezpieczenie o charakterze repartycyjnym, co oznacza, że wierzyciel jest

zobowiązany we wniosku o wpis hipoteki przymusowej na kilku nieruchomościach

sprecyzować sposób podziału obciążenia poszczególnych nieruchomości.

Nieprzekonywający jest argument skarżącego, odwołujący się do

uprzywilejowanego charakteru wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne. Dostatecznym wyrazem uprzywilejowania tych należności jest

zabezpieczenie ich hipoteką przymusową na wszystkich nieruchomościach dłużnika

oraz przyznanie im pierwszeństwa zaspokojenia przed hipotekami ustanowionymi

dla zabezpieczenia innych należności (art. 36 § 1 Ordynacji podatkowej w związku

z art. 26 ust. 4 u.s.u.s.).

Z omówionych względów należało uznać, że przepis art. 26 u.s.u.s. nie jest

przepisem szczególnym w rozumieniu art. 1111 u.k.w.h. i przewidziana w nim

hipoteka przymusowa nie jest hipoteką łączną.

Oznacza to, że stanowisko Sądu było prawidłowe, a kasacja pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw, co uzasadniało jej oddalenie (art. 393 12 k.p.c.).