Supreme Court dismissed appeal on limitation period for unjust enrichment claims under civil code.

Sygn. akt IV CK 105/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa Gminy Miasta S.

przeciwko H. S.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 września 2005 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 października 2004 r.,

sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 5 października 2004 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powodowej Gminy Miasta S. od wyroku Sądu Okręgowego w G., którym oddalono jej

powództwo o zasądzenie od pozwanej H. S. o zapłatę kwoty 39869,43 zł. Orzeczenie to

zostało oparte na następujących podstawach. Pozwana dzierżawiła od powódki

nieruchomość położoną w S., na której prowadziła działalność gospodarczą. Umowa

została rozwiązana w dniu 31 grudnia 1994 r., lecz pozwana zwróciła nieruchomość

dopiero w dniu 19 września 2002 r. Dochodzona pozwem wniesionym w dniu 23

września 2002 r. kwota odpowiada należności obliczonej jako równowartość czynszu,

który obciążałby najemcę, za okres od maja 1996 r. do października 1998 r. włącznie.

Sąd, na podstawie ustalonych faktów i dokonanej szczegółowej analizy prawnej, ocenił,

że

dochodzone

z prowadzeniem

przez

powódkę

przez Gminę

roszczenie

działalności

jest

roszczeniem

gospodarczej.

Dlatego

związanym

zaaprobował

stanowisko Sądu pierwszej instancji, że roszczenie to uległo, na podstawie art. 118 k.c.,

trzyletniemu przedawnieniu najpóźniej z dniem 1 listopada 2001 r., skoro dochodzona

należność obejmowała okres od maja 1996 r. do października 1998 r. włącznie. Sąd

wskazał, że w tej sytuacji datę rozpoczęcia biegu przedawnienia należy określić przy

uwzględnieniu art. 120 § 1 zd.2 w zw. z art. 455 k.c. Odrzucił, jako błędne, stanowisko

powódki, jakoby dla przedawnienia jej roszczenia właściwe znaczenie miał jedynie

termin wynikający z art. 229 i 230 k.c., czyli okres jednego roku od dnia zwrotu

nieruchomości.

Strona powodowa oparła kasację na podstawie naruszenia art. 229 w zw. z art.

230 k.c., polegającego „na przyjęciu stanowiska”, że nastąpiło przedawnienie roszczeń

powoda. W uzasadnieniu tej podstawy kasacyjnej skarżąca podniosła, że wskazane

przepisy – jako szczególne – regulują kwestię przedawnienia roszczeń o wynagrodzenie

za korzystanie z cudzej rzeczy, wyłączając zastosowanie – jako podstawy określenia

terminu przedawnienia – art. 118 k.c. W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Tak zwane roszczenia uzupełniające właściciela, o których mowa w art. 229 i 230

k.c. to roszczenia mające zastosowanie, gdy stron nie łączył stosunek umowny.

Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy

odpowiada pod względem

wartości temu, co właściciel uzyskałby, gdyby ją wynajął, wydzierżawił lub oddał do

odpłatnego

korzystania.

Tak też zostało

określone

roszczenie

powoda,

jako

równowartość czynszu dzierżawnego, który by uzyskał, gdyby nieruchomość nie

pozostawała w bezumownym posiadaniu pozwanej. Dla porządku trzeba zastrzec – bo

nie jest to obojętne w świetle art. 224 i 225 k.c. – że rozważane są roszczenia

uzupełniające przeciwko posiadaczowi w złej wierze, takie bowiem były przedmiotem

niniejszego procesu.

Wynagrodzenie należne właścicielowi obejmuje cały okres, przez który posiadacz

rzecz posiadał. Wynagrodzenie za korzystanie z cudzej rzeczy nie oparte na tytule nie

dzieli się na świadczenia okresowe, lecz jest należnością jednorazową za cały okres

korzystania, okresowy charakter takiego świadczenia nie wynika bowiem z ustawy, ani z

umowy (por. uzasadnienia orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1975 r., II CR

208/75 i uchwały z dnia 24 października 1972 r., III CZP 70/72, OSNC 1973/6/102).

Wobec wyraźnej odrębności jurydycznej roszczeń o wydanie rzeczy i roszczeń

uzupełniających, te ostatnie mogą być dochodzone zarówno przed, jak i po zwrocie

rzeczy. W tym drugim jednak wypadku, roszczenia mogą być dochodzone z

zachowaniem rocznego terminu przedawnienia, przewidzianego w art. 229 k.c.

Znaczenie tego przepisu jest zatem takie, że ogranicza on możliwość dochodzenia

roszczeń uzupełniających do jednego roku od zwrotu rzeczy; jest to zatem w istocie

„dodatkowy” termin przedawnienia.

Zasadnicza teza kasacji opiera się na założeniu, że przepisy art. 229-230 k.c. są

przepisami szczególnymi w stosunku do art. 118 k.c. w takim znaczeniu, że wyłączają

one jego stosowanie. Miałoby to, zdaniem skarżącego, oznaczać, że roszczenie o

wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości nie może przedawnić się

wcześniej niż z upływem roku od jej wydania.

Rozumowanie takie jest błędne, gdyż w takim czasie właściciel może dochodzić

tylko tych roszczeń uzupełniających, które się jeszcze nie przedawniły. Właściciel może

bowiem dochodzić roszczeń o „zaległe” wynagrodzenie z uwzględnieniem ogólnych

terminów przedawnienia wynikających z art. 118 k.c., z tym natomiast dalszym

zastrzeżeniem, że po wydaniu rzeczy obowiązuje dodatkowy roczny termin, liczony od

daty jej zwrotu. Taka właśnie jest szczególna rola normy restrykcyjnej zawartej w art.

229 k.c., że obejmując roszczenia nieprzedawnione, skraca termin ich dochodzenia do

jednego roku od zwrotu rzeczy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26

kwietnia 2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002/12/149). Dlatego w orzecznictwie zgodnie

przyjmuje się (por. cyt. wyżej uchwałę III CZP 70/72 oraz wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 4 grudnia 1980 r., II CR 501/80, OSNC 1981/9/171 i z dnia 3 grudnia 2004 r., IV CK

613/03, niepubl.), że w okresie jednego roku, o którym mowa w art. 229 § 1 k.c.,

właściciel może dochodzić wynagrodzenia za cały – nie przekraczający jednak

dziesięciu lat (art. 118 k.c.) – czas korzystania z jego rzeczy przez posiadacza w złej

wierze. Zastrzec tylko trzeba, że chodzi nie tylko o 10-letni, ale także o 3 - letnie terminy

przedawnienia, a więc o wszystkie ogólne terminy przewidziane w art. 118 k.c.

(w zależności od rodzaju roszczenia). Decyduje bowiem zasada, że w okresie roku od

zwrotu

rzeczy

można

dochodzić

roszczeń

uzupełniających,

które

nie

uległy

przedawnieniu na zasadach ogólnych, przewidzianych w art. 118 k.c. W związku z tym

wyraźnego podkreślenia wymaga, że art. 229 k.c. nie sanuje roszczeń przedawnionych

na zasadach ogólnych.

Te właśnie zasady bezpodstawnie kwestionuje skarżący, gdy twierdzi, że przepis

art. 118 k.c. w ogóle nie mógł mieć w sprawie zastosowania, jako wyłączony przez

szczególną regulację zawartą w art. 229 k.c. Tak sformułowane, i do tego ograniczone,

zarzuty kasacji nie mogły więc okazać się skuteczne.

Skarżący zanegował samą zasadę zastosowania art. 118 k.c. przez Sąd, nie

kwestionował natomiast oceny Sądu co do sposobu określenia upływu przedawnienia z

uwzględnieniem art. 120 § 1 zd. 2 k.c. i 455 k.c., jako mających zastosowanie z uwagi

na bezterminowy charakter dochodzonego roszczenia. Ten aspekt sprawy, jako

nieobjęty podstawami kasacji, pozostał zatem poza rozważaniami Sądu Najwyższego.

Z uzasadnienia kasacji można co najwyżej domniemywać wątpliwości skarżącego

co do – obszernie uzasadnionego przez Sąd - stanowiska że dochodzone roszczenie

jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, czego konsekwencją było

przyjęcie 3 - letniego terminu przedawnienia z art. 118 k.c., jednak żaden zarzut w tym

zakresie nie został wyraźnie wyartykułowany, a tym bardziej – uargumentowany. Tym

samym, nie istnieje pole do rozważania tej kwestii. W tej sytuacji można jedynie odwołać

się do utrwalonego stanowiska Sądu Najwyższego, zgodnie z którym dla kwalifikacji

roszczenia jako związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej w rozumieniu

art. 118 k.c. nie ma znaczenia prawny charakter leżącego u jego podstaw zdarzenia –

może ono być czynnością prawną, czynem niedozwolonym, lub jakimkolwiek innym

zdarzeniem, nie wyłączając bezpodstawnego wzbogacenia czy korzystania z cudzej

rzeczy bez podstawy prawnej – lecz jego związek z działalnością gospodarczą (por. cyt.

wyżej uchwałę III CZP 21/02, wyrok z dnia 16 lipca 2003 r., V CK 24/02, OSNC

2004/10/157 oraz orzeczenia powołane w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 23 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSP 2005/7-8/94).

Wobec braku usprawiedliwionych podstaw kasacji, podlegała ona oddaleniu,

stosownie do art. 39312 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 6 lipca 2005 r.,

mającego zastosowanie przy rozpoznawaniu niniejszej kasacji na podstawie art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 15, poz. 98).