III ZS 5/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III ZS 5/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi Ministra Sprawiedliwości

na uchwałę Krajowej Rady Notarialnej Nr VIII/196/2012 z dnia 28 grudnia 2012 r.,

w sprawie programu aplikacji notarialnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 8 maja 2013 r.,

I. utrzymuje w mocy zaskarżoną uchwałę,

II. nie

obciąża

Ministra

Sprawiedliwości

kosztami

pełnomocnika Krajowej Rady Notarialnej w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym.

UZASADNIENIE

Krajowa Rada Notarialna uchwałą z dnia 28 grudnia 2012 r. nr VIII/196/2012

w sprawie programu aplikacji notarialnej (dalej jako uchwała) ustaliła program

aplikacji notarialnej. Zaskarżona uchwała została podjęta na podstawie art. 40 § 1

pkt 9 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z

2008 r., nr 189, poz. 1158, ze zm.).

Minister Sprawiedliwości zaskarżył uchwałę nr 196/2012 w części, to jest w

zakresie § 1 ust. 2, § 3-7 oraz § 9 w związku z § 7. Zaskarżonej uchwale zarzucił

naruszenie art. 7 i 17 Konstytucji RP oraz art. 40 § 1 pkt 9, art. 35 pkt 3 w związku z

art. 73 oraz art. 72 i art. 75 Prawa o notariacie oraz przepisami rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji

notarialnej (Dz.U. nr 258, poz. 2169, ze zm.) poprzez przekroczenie upoważniania

ustawowego do uchwalenia programu aplikacji notarialnej przez wprowadzenie

nowych

obowiązków

dla

aplikantów

notarialnych

oraz

nieznanej

ustawie

determinanty uzyskania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, określonej

jako „wykonanie przez aplikanta obowiązków objętych niniejszym programem”;

wprowadzenie

dodatkowych,

niewynikających

z

Prawa

o

notariacie

i

rozporządzenia zasad odbywania aplikacji notarialnej przez upoważnienie rad

właściwych izb notarialnych oraz kierowników szkolenia do przeprowadzenia w toku

aplikacji kolokwiów i sprawdzianów oraz niewypełnienie upoważnienia ustawowego

do uchwalenia programu aplikacji notarialnej w związku z blankietowym

określeniem zakresu przedmiotowego szkolenia aplikantów.

W odpowiedzi na skargę Ministra Sprawiedliwości Krajowa Rada Notarialna

wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Odnosząc się do zarzutów skargi Krajowa Rada Notarialna stwierdziła, że

uchwała

nie

wprowadza

nieznanych

ustawie

determinantów

uzyskania

zaświadczenia o odbyciu aplikacji, ponieważ zrealizowanie obowiązków objętych

programem aplikacji notarialnej należy kwalifikować jako odbycie aplikacji w

rozumieniu art. 72 § 2 Prawa o notariacie. Wprowadzony w § 1 ust. 2 uchwały nr

196/2012 wymóg ma na celu zapewnienie rzeczywistej weryfikacji przydatności do

wykonywania zawodu notariusza. Z kolei upoważnienie kierowników szkolenia oraz

rad izb notarialnych do przeprowadzenia w toku aplikacji kolokwiów i sprawdzianów

nie pozostaje w sprzeczności z regulacjami obowiązującego prawa, ponieważ w

programie aplikacji można regulować takie zagadnienia, jak sposób sprawdzenia

wywiązywania się przez aplikanta z wynikającego z art. 72 § 1 obowiązku

zaznajomienia się z całokształtem pracy notariusza i z czynnościami w sądów.

Ponadto Krajowa Rada Notarialne stwierdziła, że w ustawie Prawo o

notariacie brak jest wytycznych dotyczących treści programu aplikacji notarialnej.

Kompetencja Krajowej Rady Notarialnej do uchwalenia programu aplikacji wynika z

ustawy,

zatem

niedopuszczalne

jest

wywodzenie

obowiązku

konkretyzacji

programu aplikacji notarialnej w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji

notarialnej.

Zdaniem Krajowej Rady Notarialnej skoro na podstawie § 7 ust. 1

rozporządzenia

rada

izby

notarialnej

ustala

szczegółowy

program

zajęć

seminaryjnych i ich formę, to nie jest sprzeczne uregulowanie w zaskarżonej

uchwale

tego,

że

ilość

jednostek

zajęć

dla

poszczególnych

zagadnień

tematycznych określi rada właściwej izby notarialnej.

Uchwała nie jest sprzeczna z prawem w zakresie, w jakim przewiduje

możliwość poszerzenia programu o inne zagadnienia pomocne do właściwego

przygotowania kandydata do zawodu notariusza. Zaskarżona uchwała nie

wprowadza regulacji, która ograniczyłaby dostęp do zawodu notariusza. Treść § 1

ust. 2 zd. 5 uchwały odpowiada art. 72 ust. 2 Prawa o notariacie.

W

replice

–

pełnomocnik

Ministra

Sprawiedliwości

podtrzymał

dotychczasowe stanowisko.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga Ministra Sprawiedliwości nie jest zasadna.

Stosownie do art. 47 § 1 Prawa o notariacie wystąpienie Ministra

Sprawiedliwości do Sądu Najwyższego o uchylenie uchwały organu samorządu

notarialnego odnosi się do uchwał "sprzecznych z prawem". Wymagana

sprzeczność nie musi mieć szczególnej intensywności, gdyż rażące naruszenie

prawa wydłuża tylko do 6 miesięcy przysługujący Ministrowi termin 3 miesięcy od

dnia doręczenia uchwały. Za sprzeczne z prawem uznać należy takie uchwały,

których treść pozostaje w sprzeczności z przepisem ustawy, wykracza poza

przyznane Radzie kompetencje i gdy charakter naruszenia powoduje, iż w jego

rezultacie powstają skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia

praworządności. Rozpoznając przedstawione przez Ministra Sprawiedliwości

zarzuty i wniosek jego wystąpienia o uchylenie określonych postanowień

zaskarżonej uchwały, Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżona uchwała nie pozostaje

w sprzeczności z prawem, implikującej konieczność jej korekty lub uchylenia,

realizuje natomiast prawidło kompetencje Krajowej Rady Notarialnej, które są

uregulowane w przepisach ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie

(jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm. - dalej ustawa).

Niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 72 § 2 ustawy przez określenie

w § 1 ust. 2 ostatnie zdanie uchwały Krajowej Rady Notarialnej nr 196/2012

warunków, jakie aplikant notarialny musi spełnić, by otrzymać zaświadczenie o

odbyciu aplikacji. Nie występuje zarzucony w skardze Ministra Sprawiedliwości brak

podstawy do uzależnienia realizacji uprawnienia aplikanta do otrzymania

zaświadczenia

o

odbyciu

aplikacji

od

„wykonania

obowiązków

objętych

programem”. W myśl art. 72 § 2 cytowanej ustawy aplikantowi, który odbył aplikację

notarialną, o której mowa w § 1, rada właściwej izby notarialnej wydaje

zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej. Paragraf pierwszy tego artykułu

precyzuje natomiast, że aplikacja notarialna polega na zaznajomieniu się aplikanta

z całokształtem pracy notariusza. W ramach szkolenia aplikant jest obowiązany do

zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i

wieczystoksięgowych.

Zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej powinno być więc wydane po

odbyciu tak rozumianej aplikacji notarialnej. Jednym z istotnych elementów aplikacji

notarialnej, nie zdefiniowanym wprost w § 1 art. 72 ustawy o notariacie, ale

wynikającym m.in. z art. 40 § 1 pkt 9 ustawy, a także z § 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej

(Dz.U. nr 258, poz. 2169 ze zm.) jest uczestniczenie w szkoleniu. Jak wynika z

uzasadnienia

skargi

Ministra

Sprawiedliwości,

wymóg

odbycia

szkolenia

wykorzystywany bywa przez rady izb notarialnych do niewydawania zaświadczeń o

odbyciu aplikacji notarialnej. Konieczność jednak uczestniczenia w zajęciach

szkoleniowych jest obowiązkiem aplikantów notarialnych. Niewykonanie tego

obowiązku może być uzasadnioną przyczyną odmowy wydania zaświadczenia o

odbyciu aplikacji. W konkluzji Sąd Najwyższy stwierdza, że treść § 1 ust. 2 ostatnie

zdanie uchwały nr 196/2012 akcentuje konieczność uczestniczenia aplikantów w

szkoleniu, jako jeden z warunków uprawniających do uzyskania zaświadczenia o

odbyciu aplikacji i nie ma podstaw, aby przepis ten został uznany za sprzeczny z

prawem.

Sąd Najwyższy uznaje także za niezasadny zarzut sprzeczności z prawem §

6 i 7 uchwały 196/2012. Art. 40 ust. 1 pkt 9 ustawy upoważnia Krajową Radę

Notarialną do ustalenia programu aplikacji notarialnej. Upoważnienie organu

samorządu zawodowego do określenia przedmiotu zajęć prowadzonych w ramach

aplikacji nie oznacza wprawdzie upoważnienia do wprowadzenia zasad weryfikacji

wiedzy uzyskanej w toku zajęć, jednak przeprowadzenie kolokwiów i sprawdzianów

może być cenną wskazówką dla aplikantów notarialnych w aspekcie opanowania

wiedzy objętej aplikacją. Zgodnie z § 2 cytowanego wyżej rozporządzenia aplikant

notarialny jest obowiązany: 1) sumiennie wykonywać powierzone obowiązki i

polecenia przełożonego; 2) uczestniczyć w zajęciach szkoleniowych; 3) stale

podnosić poziom swojej wiedzy zawodowej. Sprawdziany i kolokwia weryfikują w

sposób obiektywny „stałe podnoszenie wiedzy zawodowej”. Uchwała Krajowej

Rady Notarialnej nie zawiera przepisu umożliwiającego niewydanie zaświadczenia

o odbyciu aplikacji po negatywnym wyniku sprawdzianu lub kolokwium.

Nieprawidłowa

praktyka

w

tej

kwestii,

wskazywana

w

skardze

Ministra

Sprawiedliwości, nie wynika jednak z brzmienia omawianego przepisu uchwały.

Kwestie te należą bowiem do domeny organizacji aplikacji notarialnej i zgodnie z

art. 75 Prawa o notariacie reguluje je rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości.

Przepisu tego nie można interpretować w ten sposób, że może stanowić on

przyczynę odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej.

Konsekwencją

takiego

stanowiska

jest

uznanie

skargi

Ministra

Sprawiedliwości za niezasadną również odnośnie do § 9 uchwały, w zakresie, w

jakim postanowienie to odsyła do § 7 uchwały.

Sąd Najwyższy nie podziela także zarzutów skargi Ministra dotyczących § 25 uchwały nr 196/2012. Zgodnie z art. 47 § 1 Prawa o notariacie podstawę dla

uwzględnienia skargi Ministra Sprawiedliwości na uchwałę organu samorządu

notarialnego stanowi sprzeczność tej uchwały z prawem. Zaskarżona uchwała w §

3-5 dotyczy programu aplikacji notarialnej. Wymienia podstawowe dziedziny prawa,

z którymi w toku aplikacji powinni zapoznać się aplikanci (§ 3). Dokonuje podziału

przedmiotów objętych szkoleniem na poszczególne lata aplikacji i wskazuje łączny

wymiar godzinowy zajęć seminaryjnych w każdym roku szkolenia (§ 4). Upoważnia

radę właściwej izby notarialnej do poszerzenia zakresu przedmiotowego zajęć

prowadzonych w ramach aplikacji (§ 5). To ostatnie postanowienie pozwala na

uwzględnienie

w

programie

szkolenia

ewentualnej

specyfiki

działania

poszczególnych izb notarialnych. Umożliwia także radom poszczególnych izb

reakcję na zmiany w zakresie ustawodawstwa istotnego z punktu widzenia

działania notariatu.

Stosownie do § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22

grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej - rada izby notarialnej

ustala szczegółowy program zajęć seminaryjnych i ich formę oraz zapewnia zespół

wykładowców. Podnoszone w skardze zarzuty pozostają więc, w omawianym

aspekcie, w sprzeczności ze stanowiskiem Ministra, wynikającym z rozporządzenia.

Z powyższego wynika, że § 3-5 uchwały 196/2012 zawierają treści, które mieszczą

się w zakresie kompetencji Krajowej Rady Notarialnej wynikającej z art. 40 § 1 pkt 9

Prawa o notariacie. Zarzucana przez Ministra Sprawiedliwości ogólnikowość § 3-5

uchwały 196/2012 nie powoduje zaś sprzeczności tej części uchwały z

obowiązującymi przepisami prawa. Krajowa Rada powinna rozważyć jednak, czy

wskazana

w skardze

blankietowość programu

szkolenia

i brak

bardziej

precyzyjnego określenia godzin zajęć z poszczególnych zagadnień prawa nie

spowoduje dysproporcji w jednolitości szkolenia w całej Polsce i zapewnieniu

jednakowych standardów wszystkim aplikantom notarialnym.

Podobnej formuły określającej zadania, a nie kompetencje prawodawcze

dotyczą także postanowienia art. 73 Prawa o notariacie, z którego wynika, że

aplikację notarialną organizuje i prowadzi rada izby notarialnej na podstawie

programu ustalonego przez Krajową Radę Notarialną. Nie można ograniczać prawa

samorządu do wykonywania należącego do niego zadania w formie uchwały. Jeżeli

jednak rada izby notarialnej wydaje uchwałę w zakresie organizacji i prowadzenia

aplikacji notarialnej, to nie może w swych postanowieniach nie uwzględnić

wynikających z prawa powszechnego regulacji określających przesłanki (warunki)

tego zadania, które do rady izby notarialnej należy. Wykonywanie zadania

organizacji

i

prowadzenia

aplikacji,

także

w drodze

wewnętrznego

aktu

prawotwórczego, musi być zgodne z regulacją prawa powszechnego między innymi

co do warunków i skutków uzyskania wpisu na listę aplikantów notarialnych (art. 71

§ 3 i § 4 Prawa o notariacie), rozpoczęcia, istoty i czasu trwania aplikacji (art. 72 § 1

Prawa o notariacie) oraz form zatrudnienia aplikanta (art. 71 § 5 Prawa o

notariacie).

Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 47 § 2 Prawa o notariacie, utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę.

Biorąc pod uwagę szczególny charakter tej sprawy oraz działanie Ministra

Sprawiedliwości w interesie publicznym, stosownie do art. 102 k.p.c. nie obciążono

Ministra Sprawiedliwości kosztami pełnomocnika Krajowej Rady Notarialnej w

postępowaniu przed Sądem Najwyższym.